Μάκης Γεωργιάδης
Στις 20 Νοεμβρίου του 1975 πεθαίνει ο ισόβιος -όπως αποδείχτηκε- δικτάτορας της Ισπανίας, στρατηγός Φρανσίσκο Φράνκο, o άνθρωπος που οικοδόμησε ένα από τα πιο στυγνά απολυταρχικά καθεστώτα στη σύγχρονη ιστορία της ευρωπαϊκής ηπείρου. Η μετάβαση προς ένα κοινοβουλευτικό πολίτευμα κάθε άλλο παρά δεδομένη εξέλιξη ήταν εκείνη τη στιγμή για την Ισπανία. Σε αντίθεση με την Πορτογαλία και την Ελλάδα, οι οποίες επίσης έβγαιναν εκείνη την περίοδο από δικτατορικά καθεστώτα, ακολουθήθηκε μια «υβριδική», ιδιαίτερη και χρονοβόρος διαδικασία, η οποία εν πολλοίς περιείχε ως στυλοβάτες της μετάβασης και ανθρώπους του φρανκικού καθεστώτος.
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ
1939, 28 Μαρτίου. Eπικράτηση των εθνικιστών στον εμφύλιο. Ο Φράνκο στην εξουσία.
1973, 20 Δεκεμβρίου. Δολοφονείται ο πρωθυπουργός Λουΐς Καρέρο Μπλάνκο από την ΕΤΑ.
1975, 20 Νοεμβρίου. Πεθαίνει ο Φράνκο. Διάδοχός του αναλαμβάνει ο βασιλιάς Χουάν Κάρλος.
1977, 23 Ιανουαρίου. Η σφαγή της Ατότσα. Η Αποστολική Αντικομμουνιστική Συνεργασία (ΑΑΑ) δολοφονεί έξι κομμουνιστές στη Μαδρίτη.
1977, Απρίλιος. Νομιμοποίηση του Κομμουνιστικού κόμματος Ισπανίας.
1977, 15 Ιουνίου. Διεξάγονται οι πρώτες ελεύθερες εκλογές μετά τον Φεβρουάριο του 1936.
1981, 23 Φεβρουαρίου. Αποτυχημένο πραξικόπημα υπό τον συνταγματάρχη Τεχέρο.
Ο Φρανσίσκο Φράνκο γεννήθηκε το 1892 στο Φεερόλ της Γαλικίας. Ήταν γόνος οικογένειας με ναυτική παράδοση και επιθυμούσε να ακολουθήσει καριέρα στο πολεμικό ναυτικό, αλλά η συντριπτική ήττα της Ισπανίας το 1898 στον πόλεμο με την Αμερική περιόρισε τις επιχειρησιακές δυνατότητες της χώρας στη θάλασσα. Ο Φράνκο έτσι στράφηκε στον στρατό και σε ηλικία μόλις 33 ετών έγινε ο νεότερος στρατηγός σε ολόκληρη την Ευρώπη. Δεν ήταν τυχαίο που αυτός ανέλαβε χωρίς δισταγμό και χωρίς έλεος την κατάπνιξη της εξέγερσης των ανθρακωρύχων των Αστούριας τον Οκτώβριο του 1934. Υπήρξε από τους πρωτοστάτες στασιαστές του πραξικοπήματος της 17ης Ιουλίου του 1936 εναντίον της νομίμως εκλεγμένης κυβέρνησης του Λαϊκού Μετώπου στο πλαίσιο της Β’ Ισπανικής Δημοκρατίας και σύντομα ανέλαβε ηγετικό και πρωταγωνιστικό ρόλο ανάμεσα στους πραξικοπηματίες. Πρακτικά ο Φράνκο κατάφερε να ενοποιήσει τα δεξιά, μοναρχικά, φασιστικά στοιχεία καθώς και την πλειονότητα της εκκλησίας και των φεουδαρχικών κέντρων της Ισπανίας. Κυρίως οι άξονες της ενοποίησης υπήρξαν η φασιστική Φάλαγγα και οι καρλιστές μοναχοί οπαδοί της δυναστείας των Βουρβόνων. Έτσι ήδη από την 1η Οκτωβρίου του 1936, ανέλαβε την ηγεσία της χούντας των εθνικιστών στην έδρα της προσωρινής τους κυβέρνησης στο Μπούργος και αμέσως μετά μετέφερε την πρωτεύουσά του λίγο δυτικότερα, στη Σαλαμάνκα, προκειμένου να έχει την εποπτεία των μετώπων. Από εκεί και πέρα ο στρατηγός με τις πολιτικές ικανότητες και το αντικομμουνιστικό μένος κέρασε απλόχερα ολάκερη την Ισπανία με το πλέον φημισμένο προϊόν της ιδιαίτερης πατρίδας του: το λευκό γαλιθιάνικο κρασί. Μόνο που αυτό ήταν δηλητηριασμένο.
Στα χρόνια που ακολούθησαν χιλιάδες εκτοπίστηκαν, εκτελέστηκαν, βασανίστηκαν ή απλώς εξαφανίστηκαν. Η χώρα ακολούθησε μια πορεία απομονωτισμού και αυτάρκειας η οποία την οδήγησε με ακόμη καταστροφικότερα αποτελέσματα στα σαγόνια των παραδοσιακών φεουδαρχικών οικογενειών και της καθολικής εκκλησίας η οποία ανέλαβε τον ρόλο εθνικού παιδαγωγού και επωμίστηκε εκτός από τη σωτηρία των ψυχών και την εκπαίδευση σε όλες τις βαθμίδες. Η Ισπανία επανήλθε στους κόλπους του ΟΗΕ το 1955, ενώ οι επενδύσεις και το άνοιγμα στις αγορές, κυρίως την αμερικανική, μεσοπρόθεσμα θα οδηγούσαν στην αναδιάρθρωση του κοινωνικού ιστού και την ανάδυση νέων δυνάμεων οι οποίες ασφαλώς θα παίξουν ρόλο και στην ισπανική μεταπολίτευση.
Από τη δεκαετία του ΄50 ο Φράνκο θα χρίσει διάδοχό του τον τότε πρίγκηπα Χουάν Κάρλος και θα αναλάβει να τον καθοδηγήσει καταλλήλως. Η οικονομική ανάπτυξη της δεκαετίας του ‘60 θα φέρει μια εσωτερική αναταραχή καθώς ναι μεν η Ισπανία θα παραμείνει μια από τις φτωχότερες, απομονωμένες και συγκεντρωτικές χώρες της Ευρώπης, αλλά φιλελεύθερες τάσεις θα αρχίσουν να αναπτύσσονται τόσο εντός του στρατού, αλλά και σε μερίδα της Εκκλησίας. Παρά το γεγονός ότι όλα τα κόμματα έχουν απαγορευτεί, υπάρχουν δειλά πολιτικά σκιρτήματα, σποραδικές απεργίες και φυσικά η εμφάνιση δυναμικών και βίαιων αυτονομιστικών ομάδων όπως η ΕΤΑ ή διάφορες ομάδες αντάρτικου πόλεων.
Το 1969 η υγεία του δικτάτορα κλονίζεται και αναγκάζεται να αποκεντρώσει τις αρμοδιότητές του ορίζοντας νέους πρωθυπουργούς. Ο Λουΐς Καρέρο Μπλάνκο ο οποίος θα αναλάβει τον Ιούνιο του 1973, θα δολοφονηθεί τον Δεκέμβριο από την βασκική ΕΤΑ και οι τριγμοί του καθεστώτος θα αρχίσουν να γίνονται πιο αντιληπτοί, καθώς εξαιτίας και της πετρελαϊκής κρίσης πλέον οι απεργίες και οι σκληροί ταξικοί αγώνες μπαίνουν στην ημερήσια διάταξη. Στην πραγματικότητα ο Φράνκο είχε την φιλοδοξία ο διάδοχός του να συνεχίσει από εκεί που είχε μείνει αυτός.
Πολλά από τα άτομα που ηγήθηκαν του περάσματος στο νέο καθεστώς ήταν συνεργάτες του φρανκισμού
Μετά τον θάνατο όμως του δικτάτορα, ο Χουάν Κάρλος δεν ακολούθησε ακριβώς αυτή την πορεία. Ενστερνίστηκε τη φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος και τη μετάβαση σε μια συνταγματική μοναρχία, παρά το γεγονός ότι τα πρόσωπα που ηγήθηκαν της συνταγματικής μεταρρύθμισης και του ξηλώματος του φρανκικού εποικοδομήματος είχαν υπάρξει συνεργάτες του ή κατηγορήθηκαν για οπαδοί του, όπως ο πρωτεργάτης της συνταγματικής συγκρότησης της Γ΄ Ισπανικής Δημοκρατίας, Αδόλφο Σοάρες. Η διαδικασία αυτής της συνταγματικής μετάβασης και οι πρώτες εκλογές πήραν σχεδόν δύο χρόνια μέχρι να πραγματοποιηθούν. Οι πρώτες ελεύθερες εκλογές έγιναν τον Ιούνιο του 1977 και πρώτο αναδείχτηκε το κόμμα της Ένωσης Δημοκρατικού Κέντρου του Αδόλφο Σοάρες και δεύτερο το Σοσιαλιστικό Κόμμα με ηγέτη τον Φίλιπε Γκονζάλες ενώ νωρίτερα, τον Απρίλιο, είχε νομιμοποιηθεί και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας με ηγέτη τον Σαντιάγο Καρίγιο το οποίο κατέλαβε την τρίτη θέση. Κι όλα αυτά παρά το γεγονός ότι η κρατική και παρακρατική τρομοκρατία ήταν παρούσα καθ΄ όλη την διάρκεια αυτής της μετάβασης με ποικίλες φασιστικές οργανώσεις να εκτελούν εν ψυχρώ κομμουνιστές, εργάτες και κάθε αντιστεκόμενο όπως αυτονομιστές ή άλλες ομάδες.
Για πολλά χρόνια ωστόσο, το σύγχρονο ισπανικό κράτος και οι κυβερνήσεις που προέκυψαν, ακολούθησαν μια πολιτική λήθης. Γενιές ολόκληρες μεγάλωσαν χωρίς ουσιαστικά να γνωρίζουν όχι μόνο για τον εμφύλιο του 1936-1939, αλλά και για την περίοδο της δικτατορίας. Κάποιες αποσπασματικές προσπάθειες, όπως η απομάκρυνση των λειψάνων του δικτάτορα από το μαυσωλείο του στην Κοιλάδα των Πεσόντων ή η αποκαθήλωση των συμβόλων του φρανκισμού από δημόσιους χώρους που ξεκίνησαν το 2007 και το 2009 υπό κυβερνήσεων των Σοσιαλιστών, έχουν ανοίξει έναν κύκλο συζητήσεων και αναζήτησης της ιστορικής αλήθειας, αλλά όλα αυτά απέχουν πολύ ακόμη από την δικαίωση των θυμάτων και την αποκατάσταση των οικογενειών και κυρίως της σκληρής αλήθειας, Η δε πολιτική της λήθης και η συνακόλουθη εμμονή της Δεξιάς, κυρίως, σε ρητορικές και σχήματα του παρελθόντος ευνοούν στη νέα εποχή την ανάπτυξη των νεοφασιστικών τάσεων και την δυναμική επανεμφάνιση των νοσταλγών του Φράνκο με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα το κόμμα VOX. Η άγνοια και αποσιώπηση των ιστορικών γεγονότων αποτελούν θανάσιμο κίνδυνο όχι μόνο για την Ισπανία, καθώς ανάλογες απόπειρες βιώνουμε και στη χώρα μας, αν και το ζήτημα της αναθεώρησης της ιστορίας είναι μάλλον το πιο ακανθώδες θέμα.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 29-30 Νοεμβρίου
