Μπάμπης Συριόπουλος
Ο μαρξισμός και το εργατικό κίνημα τοποθετούσαν πάντα ψηλά τη δικαιοσύνη στη μάχη των αξιών, της έδιναν κοινωνικό νόημα, τη συνέδεαν με την ισότητα και την κατάργηση της εκμετάλλευσης. Αντίθετα η αστική της ερμηνεία είναι το «κράτος δικαίου» και τελικά η προστασία της ατομικής ιδιοκτησίας και του κέρδους με τη δικαστική εξουσία να κάνει τα στραβά μάτια στα σκάνδαλα των ιδιωτικοποιήσεων.
Αξίες, ηθική και κοινωνικές συγκρούσεις
Το τελευταίο χρονικό διάστημα με αφορμή το κίνημα για τα Τέμπη έχουν αναβαθμιστεί στη δημόσια συζήτηση, στα συνθήματα όπως και στις πολιτικές διακηρύξεις έννοιες όπως αξιοπρέπεια, ηθική, δικαιοσύνη, κράτος δικαίου, αξία της ανθρώπινης ζωής… Το ζήτημα της διαφθοράς έχει αναδειχθεί επίσης σε παγκόσμιο επίπεδο με κινήματα και εξεγέρσεις ενάντια στην κυβερνητική διαφθορά (Νεπάλ) ή για την αύξηση του μισθού των βουλευτών (Ινδονησία).
Βέβαια η πολιτική πάλη, τα λαϊκά κινήματα, οι εξεγέρσεις και οι επαναστάσεις είχαν πάντα αξιακό και ηθικό φορτίο και δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς. Η γαλλική επανάσταση του 1789 έγραφε στις σημαίες της «Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφότητα». Οι αξίες και τα σύμβολα μπαίνουν πάντα μπροστά. Η εξέγερση των παρισινών εργατών τον Ιούνη του 1848 ενάντια στις διαψευσμένες ελπίδες της αστικής δημοκρατίας έγινε στο όνομα της «κοινωνικής δημοκρατίας» και με κόκκινες σημαίες ενάντια στις τρίχρωμες. Το παγκόσμιο κίνημα αλληλεγγύης στην παλαιστινιακή αντίσταση έχει στην προμετωπίδα του την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ελευθερία και την αλληλεγγύη πάνω από σύνορα, θρησκείες, «πολιτισμούς», και κρατικές συμμαχίες. Όπως είχε γράψει ο Μαρξ από το 1843 «μόνο στο όνομα των γενικών δικαιωμάτων της κοινωνίας μια επιμέρους τάξη μπορεί να διεκδικήσει τη γενική κυριαρχία» (Κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του κράτους και του δικαίου). Οι αξίες με γενικό και πανανθρώπινο περιεχόμενο είναι ο αναγκαίος πρόλογος ή η επικεφαλίδα στις κοινωνικές συγκρούσεις. Βέβαια χρειάζονται διασαφήνιση καθώς πάντα κινδυνεύουν από κατάχρηση και παρερμηνείες. Το αποφασιστικό είναι το κυρίως θέμα που ακολουθεί τον πρόλογο, το περιεχόμενό του αλλά και ο «συγγραφέας» του.
Η δικαιοσύνη και το κοινωνικό της περιεχόμενο
Ο Μαρξ είχε αντιταχθεί στον «αληθινό σοσιαλισμό» που προέτασσε «όχι τα συμφέροντα του προλεταριάτου αλλά τα συμφέροντα της ανθρώπινης Φύσης, του ανθρώπου εν γένει, που δεν ανήκει σε καμιά τάξη, που δεν ανήκει στην πραγματικότητα αλλά στον ομιχλώδη ουρανό της φιλοσοφικής φαντασίας» (Κομμουνιστικό Μανιφέστο). Ο ίδιος βέβαια είχε μιλήσει για την ανάγκη «ανατροπής όλων των σχέσεων στις οποίες ο άνθρωπος είναι ένα ταπεινωμένο, ένα υποδουλωμένο, ένα εγκαταλειμμένο, ένα περιφρονημένο ον» (Κριτική της εγελιανής…). Ο Μαρξ γέμιζε με κοινωνικό περιεχόμενο τις αφηρημένες αξίες, τις κατέβαζε στον πραγματικό κόσμο της παραγωγής και της ιδιοκτησίας, τις ωθούσε στις τελικές τους συνέπειες, γι αυτό και δεν αρκούνταν στον «ομιχλώδη ουρανό της φιλοσοφικής φαντασίας» και της αφηρημένης ηθικής.
Μια βασική έννοια που έχει έρθει στο προσκήνιο είναι η «δικαιοσύνη» με ό,τι μπορεί να σημαίνει -το «θετικό» δίκαιο των υπαρχόντων νόμων ασχέτως περιεχομένου και την τήρησή τους, τη δικαστική εξουσία ή το «δίκιο» γενικά (πχ. φυσικό δίκαιο) με το οποίο πρέπει να εναρμονίζονται οι νόμοι, ακόμα και η κοινωνική ζωή. Η δικαιοσύνη έτσι κι αλλιώς παραπέμπει σε έναν ανώτερο κριτή των επιμέρους συγκρούσεων, ιδιωτικών ή δημόσιων. Ποιος θα είναι αυτός;
Ο μαρξισμός, το εργατικό κίνημα, οι κοινωνικές επαναστάσεις είχαν από πάντα ψηλά τη δικαιοσύνη στη μάχη των αξιών. Γράφοντας το «κυρίως θέμα» της έδιναν συγκεκριμένο περιεχόμενο. Τη συνδυάζουν με την ισότητα, μια επικίνδυνη και άβολη για τις εκμεταλλεύτριες τάξεις αξία από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα. Η «κοινωνική δικαιοσύνη» παρέπεμπε πάντα στη μείωση έως και στην κατάργηση των κοινωνικών ανισοτήτων. «Νόμος είναι το δίκιο του εργάτη» φωνάζουν οι απεργοί ενάντια στο δίκιο της εργοδοσίας και τους νόμους του κράτους που το κατοχυρώνουν. Ο Λένιν έγραφε για δίκαιους και άδικους πολέμους. Ο Μαρξ αναφερόταν στη «διαμόρφωση μιας τάξης με ριζικές αλυσίδες» που «να μη διεκδικεί το επιμέρους δικαίωμα, γιατί έχει υποστεί όχι μια επιμέρους αδικία αλλά την αδικία καθεαυτή» υπονοώντας το προλεταριάτο (Κριτική της εγελιανής…).
Η έννοια της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, επιστημονικά θεμελιωμένη, παραπέμπει σε μια αδικία που πρέπει να διορθωθεί με ριζικό τρόπο. Η κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής, η κατάργηση της εκμετάλλευσης είναι το συγκεκριμένο κοινωνικό περιεχόμενο της δικαιοσύνης για το κομμουνιστικό κίνημα, το περίφημο «γενικό καλό» ενάντια στο εγωιστικό ατομικό συμφέρον. Από αυτό τον σκοπό απορρέουν για τους κομμουνιστές και οι άμεσες διεκδικήσεις που προτάσσουν, η κυριαρχία του δημόσιου έναντι του ιδιωτικού, η αλλαγή της σχέσης μισθών-κερδών υπέρ των πρώτων από τη σκοπιά της κατάργησης των κερδών, η μείωση του χρόνου εργασίας καθώς τα κέρδη προκύπτουν από απλήρωτο εργάσιμο χρόνο (υπερεργασία). Ερμηνευτής και δικαστής αυτής της δικαιοσύνης και του γενικού κοινωνικού συμφέροντος είναι η εργατική τάξη και ο λαός με τις δική τους αυτοτελή δράση.
Η αστική δικαστική εξουσία είναι άδικη, καθώς στηρίζεται σε νόμους που εξυπηρετούν τα συμφέροντα της αστικής τάξης σε βάρος των εργαζομένων. Αυτή είναι η νομιμότητα που υποστηρίζουν κυβερνήσεις και ΕΕ
Αν αφαιρέσει κανείς από το «κυρίως θέμα» της δικαιοσύνης όλα τα παραπάνω, μένει το κράτος δικαίου, η τυπική ισότητα απέναντι στο νόμο, η εφαρμογή του «θετικού» δικαίου που «παρέχει υπηρεσίες υποχειρίου· αποστολή του είναι η προστασία της ατομικής ιδιοκτησίας, ορθότερα: η προστασία της ιδιοκτησίας των παραγωγικών μέσων» όπως έγραψε ο Ερνστ Μπλοχ (Φυσικό δίκαιο και ανθρώπινη αξιοπρέπεια). Όπως σημείωσε στο ίδιο βιβλίο «Τους μικρούς κλέφτες τους κρεμάμε και τους μεγάλους τους αφήνουμε ελεύθερους, σ’ αυτή την κοινοτοπία βασίζεται παλαιόθεν κάθε δικαστικό οίκημα». Ο Σκύθης σοφός Ανάχαρσις είπε στο Σόλωνα ότι οι νόμοι είναι σαν τον ιστό της αράχνης, τα μικρά έντομα πιάνονται, τα μεγάλα τον σκίζουν και περνάνε.
Το σύνταγμα και οι νόμοι βέβαια δεν μένουν ανεπηρέαστοι από την ταξική πάλη. Οι εργατικοί αγώνες, το λαϊκό κίνημα, οι επαναστάσεις «που συγκλόνισαν τον κόσμο», βρίσκονται πίσω από κάθε κοινωνικό δικαίωμα, πίσω από τις λαϊκές ελευθερίες, πίσω από το καθολικό εκλογικό δικαίωμα και κάθε δημοκρατική κατάκτηση. Και αντίστροφα, η υποχώρηση του κομμουνιστικού κινήματος και της επαναστατικής απειλής, η αστική προσαρμογή και ο κυβερνητισμός της αριστεράς οδηγούν σε ακύρωση ή «απενεργοποίηση» των όποιων κατακτήσεων στο σύνταγμα και στους νόμους.
Γι αυτή τη δικαιοσύνη μπορεί να θεωρηθούν διαφθορά οι επιδοτήσεις του ΟΠΕΚΕΠΕ, δεν θα θεωρηθεί διαφθορά η αγορά από τη Lamda Development της έκτασης στο Ελληνικό με 93 ευρώ το τετραγωνικό μέτρο! Δεν θα θεωρηθεί διαφθορά η αγορά από τη Fraport 14 αεροδρομίων με δανεικά λεφτά από τις ελληνικές τράπεζες. Δεν θα θεωρηθεί διαφθορά η πώληση το 2017 της ΤΡΑΙΝΟΣΕ από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ στους ιταλικούς κρατικούς σιδηροδρόμους για 45 εκατ. ευρώ, ενώ επιδοτείται κάθε χρόνο από το ελληνικό δημόσιο η HT για τις… άγονες σιδηροδρομικές γραμμές (μεταξύ των οποίων είναι και η Αθήνα – Θεσσαλονίκη) με δεκάδες εκατομμύρια ευρώ. Όλα αυτά έγιναν με οδηγίες της ΕΕ και κάτω από το άγρυπνο βλέμμα της. Καμιά ευρωπαία εισαγγελέας δεν θα βρει τίποτα μεμπτό στα παραπάνω καθώς δεν υπεξαιρέθηκαν χρήματα της ΕΕ, αλλά χρήματα του ελληνικού δημοσίου πήγαν με νόμιμο τρόπο σε επενδυτές που οι ευρωπαϊκοί θεσμοί πάντα προστατεύουν. Ούτε θα θεωρηθεί διασπάθιση δημοσίου χρήματος η «ανακεφαλαιοποίηση» των ιδιωτικών τραπεζών με δεκάδες δις. Ούτε λόγος βέβαια στο κράτος δικαίου να θεωρηθεί άδικη η χρόνια φοροασυλία του εφοπλιστικού κεφαλαίου ή το δυσανάλογα μεγάλο ποσοστό των έμμεσων φόρων, ούτε πολύ περισσότερο η 13ωρη εργασία αν υπάρχει νόμος που την επιτρέπει.
Σε αυτό το «θετικό δίκαιο» ταιριάζει και ο κατάλληλος ερμηνευτής του, η δικαστική εξουσία, αναπόσπαστο κομμάτι του αστικού κράτους, πάντα αφοσιωμένη στην αστική ιδιοκτησία και στην εμπορευματική ανταλλαγή. Η δικαστική εξουσία είναι μη εκλεγμένος, ολιγαρχικός στην ουσία του θεσμός που η «ανεξαρτησία» του οδηγεί τα τελευταία χρόνια σε αυξανόμενο βαθμό σε κατευθείαν πολιτικές παρεμβάσεις και ποινικοποίηση της πολιτικής με δικαστικά πραξικοπήματα όπως στη Ρουμανία (ακύρωση εκλογών) ή με απαγορεύσεις υποψηφίων όπως πρόσφατα στη Γαλλία και στην Τουρκία. Σε κάθε περίπτωση η όποια ανεξαρτησία της είναι στην υπηρεσία αστικών σχεδίων για την αναδιαμόρφωση του πολιτικού σκηνικού. Η δικαιοσύνη και η ερμηνεία της στα μέτρα των κυρίαρχων τάξεων πρέπει να γίνονται πάντα από τα πάνω, παλιά από τον Θεό και τους εκπροσώπους του, στο κράτος δικαίου από την ανεξάρτητη δικαστική εξουσία. Πρέπει να αποκλείεται η λαϊκή δικαιοσύνη, οι εκλεγμένοι δικαστικοί λειτουργοί και γενικά η ερμηνεία του δικαίου και του γενικού συμφέροντος από τη λαϊκή πλειοψηφία. Ο λαός πάντα μπορεί να κάνει λάθη αλλά είναι και ο μόνος που μπορεί να τα διορθώσει.
Η αστική πολιτική και οι σωτήρες
Τα θολά νερά της αντισυστημικότητας
Η σημερινή επίκληση γενικών αξιών και ιδεών χωρίς κοινωνική και πολιτική συγκεκριμενοποίηση είναι ένα φαινόμενο των καιρών μας, αποτέλεσμα του τέλους των «μεγάλων αφηγήσεων» και της ήττας του κομμουνιστικού κινήματος και των επαναστατικών ιδεών στο τέλος του 20ού αιώνα. Η λαϊκή δυσαρέσκεια εύκολα κατευθύνεται ενάντια σε πολιτικούς αλλά δύσκολα ενάντια στην αστική πολιτική. Αν οι τεχνοκράτες είναι η κυρίαρχη αστική λύση, οι χαρισματικές προσωπικότητες είναι μια δεύτερη. Έτσι εμφανίζονται διάφοροι επίδοξοι ηγέτες και σωτήρες, προσωποπαγή κόμματα ποικίλων αποχρώσεων με επικίνδυνη πλευρά την ακροδεξιά που αναδύεται από τον βούρκο της δήθεν αντισυστημικότητας. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Ζελένσκι, ο πολέμαρχος με το κοντομάνικο μπλουζάκι, έτσι αναδείχθηκε σαν νέο πρόσωπο, πρώην ηθοποιός σε επιτυχημένη κωμική τηλεοπτική σειρά. Πολλοί αυτοδιαφημίζονται ως ικανοί να καθαρίσουν την «κόπρο του Αυγείου», προβάλλοντας τα προσωπικά τους χαρακτηριστικά.
Αν οι κεντρικές κατευθύνσεις είναι προαποφασισμένες από την αστική πολιτική και ως εκ τούτου αυτονόητες, μένει η αναζήτηση αγνών, τίμιων, καθαρών προσώπων που κρίνονται για την επαγγελματική τους επάρκεια, την προσωπική και οικογενειακή τους ζωή, την ευτυχία τους ή τις προσωπικές τους τραγωδίες. Το φαινόμενο Κασσελάκη ήταν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η αναζήτηση γενικώς νέων ή ανακυκλωμένων προσώπων αποφεύγει τη συζήτηση για την ΕΕ και την πολεμική της εξόρμηση, το ΝΑΤΟ και τον πόλεμο στην Ουκρανία, τη στρατηγική συμμαχία με το Ισραήλ, τα κέρδη του κεφαλαίου. Κι επειδή δεν υπάρχει τίποτα εντελώς νέο ο Αλέξης Τσίπρας βρήκε τη λύση σε ένα «αναπτυξιακό σοκ» όπως επί Ελευθερίου Βενιζέλου και Χαριλάου Τρικούπη ενώ η Μαρία Καρυστιανού ανέσυρε τον Καποδίστρια, «πεφωτισμένο» αυταρχικό ηγέτη που απαίτησε και πέτυχε για να κυβερνήσει τη διάλυση του συντάγματος και της Βουλής.
Λαϊκή δυσαρέσκεια και κομμουνιστική παρέμβαση
Οι κομμουνιστές παρεμβαίνουν στα πολύμορφα και συχνά αντιφατικά λαϊκά ρεύματα δυσαρέσκειας, συμμετέχουν όταν έχουν ριζοσπαστικά χαρακτηριστικά, επιδιώκουν να δώσουν ανατρεπτικό αντικαπιταλιστικό προσανατολισμό. Δεν περιμένουν να ξεπηδήσουν έτοιμα κινήματα με τέτοια κατεύθυνση, πόσο μάλλον στην εποχή μας. Κολυμπούν στο ρεύμα της αντικυβερνητικής διαμαρτυρίας θέτοντας πρώτα απ’ όλα τον στόχο της ανατροπής από τα κάτω της κυβέρνησης της ΝΔ, αλλά και της πολιτικής της που έχει κοινή βάση με το σύνολο των αστικών κομμάτων, τη δική τους «σωστή πλευρά της ιστορίας» των συμφερόντων του κεφαλαίου και του μονόδρομου της ΕΕ και του ΝΑΤΟ.
Επιδιώκουν οι αγωνιζόμενες εργατικές και λαϊκές μάζες να γράψουν αυτές το «κυρίως θέμα», να προσγειώσουν κοινωνικά -σύμφωνα με τα συμφέροντά τους- τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη, την ελευθερία και την αξιοπρέπεια, να τους δώσουν αντικαπιταλιστικό περιεχόμενο και κομμουνιστική προοπτική. Δεν αρκεί όμως η παρουσία της κομμουνιστικής οργάνωσης και του αντικαπιταλιστικού μετώπου στο κίνημα, ούτε μόνο η θετική προβολή ενός ανάλογου περιεχομένου. Χρειάζεται η αντιπαράθεση και η πολεμική με τον ρηχό αντιμητσοτακισμό που στοχευμένα καλλιεργείται από αριστερά – κεντροαριστερά και όχι μόνο. Χρειάζεται η αντιπαράθεση με το σχέδιο της διαμόρφωσης αξιόπιστου δεύτερου αστικού πόλου ώστε να γίνεται η εναλλαγή χωρίς πολιτικούς κλυδωνισμούς. Χρειάζεται η αντιπαράθεση με τη λογική μιας κανονικής ευρωπαϊκής ευνομούμενης χώρας, λογική που στηρίζει ρητά ή υπόρρητα τις ιδιωτικοποιήσεις, την εργασιακή κόλαση του 13ωρου και την πολεμική οικονομία. Τέλος, δεν χρειαζόμαστε σωτήρες νέους ή ανακυκλωμένους, άφθαρτους και αγνούς, χρειαζόμαστε εργατικό ανατρεπτικό κίνημα, επαναστατική αριστερά και επανεξόρμηση της κομμουνιστικής ελπίδας.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 11-12 Οκτωβρίου 2025
