Κωστής Ζαχαρόπουλος, Χρίστος Κρανάκης
Οι περιβόητες εξεγέρσεις της γενιάς Z επί της ουσίας αποτελούν ταξικές διαμαρτυρίες, σε έναν πλανήτη που οι νεότερες γενιές ζουν χειρότερα από τους γονείς τους. Η «μάχη των γενιών» στην πραγματικότητα είναι η διαμαρτυρία της κοινωνικής πλειονότητας για την καπιταλιστική ανισότητα και την υποβάθμιση της ζωής της, σύγχρονη έκφραση της ταξικής πάλης με τον τρόπο της εποχής.
Κοινωνικές πυρκαγιές σε όλο τον πλανήτη
Εστίες φωτιάς ξεπηδούν σε πολλές χώρες του πλανήτη. Αν και κάθε περίπτωση διαφέρει σημαντικά από την άλλη και παρουσιάζει μία σχετική αυτοτέλεια, μια κοινή συνισταμένη είναι ο πρωταγωνιστικός ρόλος της νέας γενιάς. Στο Νεπάλ τον φετινό Σεπτέμβρη χιλιάδες νεολαίοι/ες διαδήλωσαν για μέρες με αφορμή τo προσωρινό κλείσιμο 26 πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης, μεταξύ αυτών Facebook, Instagram, WhatsApp, X (πρώην Twitter), έως ότου να «εγγραφούν» σύμφωνα με νέο νόμο περί ψηφιακών επικοινωνιών. Το βασικό αίτημα αναστολής της απόφασης, συνοδεύτηκε από ένα ευρύτερο πλαίσιο κατά της διαφθοράς, με φοιτητές και μαθητές να κρατάνε πλακάτ όπως «Κάτω η διαφθορά και τα μη κοινωνικά ΜΜΕ» και «Νεολαία εναντίον της διαφθοράς». Η κυβέρνηση αναγκάστηκε να ανακαλέσει την απόφασή της, όταν ξέσπασαν βίαια επεισόδια με τουλάχιστον 19 νεκρούς και οι διαδηλωτές έβαλαν φωτιά σε κυβερνητικά κτίρια.
Σχεδόν ταυτόχρονα, στο Μαρόκο -μία χώρα που δεν χαρακτηρίζεται από συχνές και έντονες πολιτικές αναταράξεις- η κατασπατάληση πόρων για το Μουντιάλ του 2030 έφερε μία γιγάντια λαϊκή κινητοποίηση με καθοριστικό το ρόλο της κίνησης «GenZ-212» (από τον διεθνή κωδικό κλήσης +212 του Μαρόκου). Οι διαδηλωτές/τριες κατηγόρησαν έντονα την κυβέρνηση για διαφθορά και κακοδιαχείριση των κρατικών δαπανών, διαμαρτυρόμενοι για την υποβάθμιση των κρατικών υπηρεσιών και δομών, την ίδια ώρα που «πέφτουν» λεφτά για ανέγερση σταδίων. Στο μυαλό μας έρχεται η εξέγερση στις φαβέλες στη Βραζιλία το 2013-2014.
Οι παραπάνω κινητοποιήσεις εντάσσονται σε ένα ευρύτερο ψηφιδωτό κοινωνικών αντιστάσεων με εξέχοντα τον ρόλο της νεολαίας. Μαδαγασκάρη, Σρι Λάνκα, Μαλαισία, Ινδονησία και Περού βλέπουν κινητοποιήσεις, όπου η επονομαζόμενη Γενιά Ζ οργανώνεται και διεκδικεί.
Η «Γενιά Ζ» – μύθοι και πραγματικότητα
Τα τελευταία χρόνια επανέρχονται επίμονα στην επικαιρότητα εικόνες από χώρες -κυρίως- της Αφρικής, Ασίας και Λατινικής Αμερικής που σείονται υπό το βάρος γιγαντιαίων κινητοποιήσεων, κυρίαρχα στελεχωμένων από διαδηλωτές/τριες κάτω των 25. Από την Σρι Λάνκα το καλοκαίρι του 2022 και τις εικόνες της καμένης πρωθυπουργικής κατοικίας, μέχρι το παράδειγμα του Νεπάλ τον Σεπτέμβρη που μας πέρασε και τις ακόμα εξελισσόμενες διαδηλώσεις στο Μαρόκο ενάντια στη φρενήρη σπατάλη για το επικείμενο παγκόσμιο κύπελο του 2030, οι εξεγερσιακού τύπου εμφανίσεις της αποκαλούμενης «γενιάς Ζ» φαίνεται να αποτελούν σημείο των καιρών μας.
Αστικά ΜΜΕ έσπευσαν να αναλύσουν το φαινόμενο αυτό ηλικιακά. Ωστόσο, αν σκύψει κανείς πίσω από τα σύμβολα που παραπέμπουν στην ποπ κουλτούρα και υπερβεί το ρηχό και απλοϊκό σχήμα «πολέμου μεταξύ γενεών ενάντια στην διαφθορά», θα φανεί ένας πυρήνας γνωστός εδώ και δεκαετίες, δηλαδή μίας νεολαίας που πυροδοτεί κοινωνικές αναταράξεις και εκφράζει μία πηγαία, ίσως βέβαια και θολής κατεύθυνσης, τάση για ριζική αλλαγή.
Σε παγκόσμιο επίπεδο είναι αποδεδειγμένο πως η γενιά ανθρώπων γεννημένων μετά τα μέσα της δεκαετίας του ΄90 είναι η πρώτη στην ιστορία που ζει χειρότερα από τους γονείς της. Σε Δύση και Ανατολή η οικονομική και η εργασιακή επισφάλεια μαστίζουν την νεολαία (ενδεικτικά τα ποσοστά ανεργίας στον πληθυσμό κάτω των 25 στο Μαρόκο ανέρχεται στο 1/3). Αν συνυπολογίσει κανείς την στεγαστική κρίση και το δυσθεώρητα υψηλό κόστος ζωής καταλαβαίνει γρήγορα το μέγεθος του προβλήματος. Ιδιαίτερα σε αρκετές χώρες της Αφρικής, της λατινικής Αμερικής και της νοτιοανατολικής Ασίας όπου η καπιταλιστική ανάπτυξη πραγματοποιείται με πολύ μεγαλύτερη βαρβαρότητα και ιστορικά υπήρχε εξάρτηση από το δυτικό κεφάλαιο, η θέση στην οποία βρίσκεται η νέα γενιά είναι πολλαπλασιαστικά χειρότερη. Ειδικά, λοιπόν, σε χώρες της «περιφέρειας», όπου τα ποσοστά νεολαίας είναι αισθητά μεγαλύτερα από τα αντίστοιχα της Ευρώπης, δεν πρέπει να κάνει εντύπωση πως οι κοινωνικές αντιδράσεις έχουν έντονο «άρωμα» νεολαίας, χωρίς αυτό να σημαίνει πως σε αυτές δεν συμμετέχουν άλλες ηλικιακές ομάδες.
Η πάλη για δικαιοσύνη κι ενάντια στη διαφθορά φαίνεται να διαπερνά τα κινήματα. Κοινός παρονομαστής αποτελεί η κατάρρευση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς του αστικού κράτους στην περίοδο κρίσης του ολοκληρωτικού καπιταλισμού
Παράλληλα, η διαφθορά ως πλήρως κανονικοποιημένη πραγματικότητα και η βίαιη καταστολή λειτουργούν ως Χάρυβδη στην οποιαδήποτε προοπτική ενός αξιοπρεπούς μέλλοντος, που ήδη έχει λαβωθεί από την Σκύλλα της καπιταλιστικής κρίσης και υπερσυσσώρευσης πλούτου στα χέρια των λίγων. Στη Μαδαγασκάρη για παράδειγμα, η αστυνομική βία έχει οδηγήσει σε 22 νεκρούς διαδηλωτές, ενώ στο Μαρόκο έχουν ήδη συλληφθεί σχεδόν 500 διαδηλωτές/τριες (οι περισσότεροι νέοι/ες). Ως προς την διαφθορά, στο Νεπάλ ο νεποτισμός γόνων κυβερνητικών στελεχών και άλλων πλουσίων (nepo kids), στερεί εργασιακές θέσεις από την πληττόμενη πλειονότητα, η οποία μάλιστα παρακολουθεί την πολυτελή ζωή των nepo kids μέσα από τα social όσο «πνίγεται» σε συνθήκες φτώχειας. Παρομοίως, στις Φιλιππίνες το κόστος αντιπλημμυρικών έργων που ποτέ δεν πραγματοποιήθηκαν πλησιάζει τα δύο δισεκατομμύρια δολλάρια, ενώ σε μία σειρά ακόμα χώρες, όπως το Μπαγκλαντές, η Σενεγάλη και το Περού οι διαδηλώσεις κατακλύζονται από συνθήματα για μεγαλύτερη διαφάνεια και δικαιοσύνη.
Ειδικά το σύνθημα «δεν υπάρχει ειρήνη, χωρίς δικαιοσύνη» -στις ευρύτερες παραλλαγές του- φαίνεται να «ακουμπάει» τη νεανική σκέψη, από την Ελλάδα (βλ. Τέμπη) και τη Σερβία μέχρι τον Παγκόσμιο Νότο. Ο κοινός παρονομαστής στα παραπάνω παραδείγματα δεν είναι άλλος από την κατάρρευση οποιασδήποτε εμπιστοσύνης στους θεσμούς του αστικού κράτους στην περίοδο κρίσης του ολοκληρωτικού καπιταλισμού.
Όσο η νεολαία τόσων χωρών παγκοσμίως γράφει τις δικές της σελίδες στην ιστορία διεκδικώντας το μέλλον που της αρμόζει, η Δύση προσπαθεί να ερμηνεύσει το φαινόμενο καταλήγοντας τελικά σε δύο, σε μεγάλο βαθμό μερικές και μονόπλευρες απαντήσεις. Η μία ανάγνωση, που εκφράζεται από τους εκπροσώπους της αστικής τάξης και τον αστικό τύπο, θέλει τις διαδηλώσεις αυτές ως ημι-απολίτικες στιγμές. Εστιάζοντας σχεδόν εξολοκλήρου στις «νέες μορφές» (που δεν είναι και τόσο «νέες») και στα σύμβολα εμπνευσμένα από την ποπ-κουλτούρα που χρησιμοποιούν διαδηλωτές/τριες σε χώρες (κυρίως) της Ασίας, αγνοείται η πολιτική συγκυρία και ο ρόλος της χρόνιας οικονομικής ανισοτιμίας στις χώρες αυτές. Τελικά η πραγματικότητα παραποιείται στην εικόνα μίας ατίθασης γενιάς που υπερταξικά παλεύει ενάντια «στους μεγάλους». Αυτή η θολή ανάλυση αποκρύπτει την αληθινή δυναμική του σύγχρονου κύματος εξεγέρσεων και καταλήγει να «θάβει» πολύ βαθιά τον ταξικό χαρακτήρα τους.
Από την άλλη, βέβαια, υπάρχει και η ερμηνεία προερχόμενη από τμήματα της αριστεράς που βιάζεται να απορρίψει τις κινήσεις που συντελλούνται ως «έγχρωμες επαναστάσεις». Σε αυτή την περίπτωση πίσω από κάθε ένα από τα παραπάνω παραδείγματα βρίσκεται ο δάκτυλος του βαθέος κράτους ή του δυτικού καπιταλισμού που με κάθε τρόπο προσπαθεί να υπονομεύσει την άνοδο του «καλού στρατοπέδου» του παγκόσμιου νότου. Παρόλο που τόσο μεγάλα αυθόρμητα κινήματα είναι πράγματι επιρρεπή σε χειραγώγηση και υπόγειες κινήσεις, όπως φάνηκε και από τις εκλογές μέσω Discord (πλατφόρμα συνομιλιών αγαπητή κυρίως στους gamers) στο Νεπάλ με αποδεδειγμένο τον ρόλο των εγχώριων μυστικών υπηρεσιών στην ανάδειξη της πρωθυπουργού Καρκί, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Η νεολαία έχει βγει στο προσκήνιο και μέσα από αυτό έχουν γεννηθεί διάφορες τάσεις, άλλες αυθόρμητες με σύμβολα τους χαρακτήρες σειρών που εξεγείρονται, άλλες πιο πρωτοπόρες με πιο μαχητικές δομές, όπως μαζικοί φορείς μαθητών/φοιτητών που εμφανίστηκαν στο Περού, και άλλες αντιδραστικές με επικίνδυνες αναφορές σε μοναρχικά σύμβολα του παρελθόντος, όπως είδαμε σε περιπτώσεις στο Νεπάλ. Η υπεραπλοποίηση στο δίπολο «Απολίτικη κίνηση γενιάς Ζ» και «Αντιδραστική και ελεγχόμενη πορεία» είναι ιδιαίτερα κοντόθωρη και υποτιμά τελικά τον ίδιο τον ρόλο της ταξικά πληττόμενης νεολαίας στους αγώνες του σήμερα ανά τον κόσμο.
Οι διαδηλώσεις με πρωτοστάτη τη νέα γενιά, λοιπόν, πρόκειται για ένα φαινόμενο κάθε άλλο παρά «καινούργιο» ή «απλοϊκό». Είναι πιθανότατα ένα ακόμα κεφάλαιο σε μία μακρά ιστορία νεολαιίστικων αγώνων. Σε περιόδους σκληρής κρίσης του καπιταλισμού -όπως η σημερινή- είναι αναμενόμενο να ξεπηδάνε παντού εστίες αντίστασης, οι οποίες, αν και μερικές, καταφέρνουν να κάνουν αισθητή την παρουσία τους. Παράλληλα τα συνθήματα σε κάποιες περιπτώσεις βαθαίνουν. Ενδεικτική η περίπτωση της συλλογικότητας «Gen Z-212» στο Μαρόκο, όπου χωρίς κάποια βαθιά στρατηγική απάντηση, βάζει ένα περιεχόμενο που μιλάει για δημόσια υγεία και παιδεία ενάντια στην κατασπατάληση πλούτου για το επερχόμενο Μουντιάλ. Ωστόσο, η ανάδειξη κοινωνικών πρωτοποριών και η εξύψωση της συνείδησης του αυθόρμητου φέρνουν στο προσκήνιο όλο και πιο έντονα την μερική ή και ολική πολλές φορές απουσία πολιτικής πρωτοπορίας. Μίας πρωτοπορίας που θα μπορεί να δώσει στρατηγικές απαντήσεις και να μετατρέψει τον σπόρο αντισυστημικής πάλης και την αυθόρμητη οργή σε συγκροτημένη αντικαπιταλιστική πολιτική.
Οι αριθμοί φωτίζουν τις αιτίες της εξέγερσης!
Μαζική, πιο μορφωμένη, αλλά και πιο φτωχή η νεολαία του νότου
Οι Μαροκινοί ηλικίας 18 με 35 ετών έχουν λάβει κάποιους είδους μεταδευτεροβάθμια εκπαίδευση κατά 56%, σε αντίθεση με μόλις 9% έως 27% των γηραιότερων. Αντίστροφα, μόνο 4% αυτών δεν έχουν καμία επίσημη εκπαίδευση, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στις μεγαλύτερες γενιές κυμαίνεται από 13% έως 44%. Παρόλα αυτά, το ποσοστό ανεργίας όσων είναι 18 με 35 είναι 21%, ενώ αντίστοιχα εκείνο των 15 με 24 ξεπερνάει το 35%. Όλα αυτά ενώ το ΑΕΠ της χώρας αυξάνεται!
Στη Μαδαγασκάρη περίπου το 80% ζει κάτω από το όριο της φτώχειας. Ο πληθυσμός της χώρας αυξάνεται σημαντικά τα τελευταία χρόνια και πάνω από το 60% αυτού υπολογίζεται πως είναι κάτω των 25. Στη Σρι Λάνκα η ανεργία των νέων είναι διπλάσια από τον μέσο όρο, ενώ η φτώχεια απειλεί άμεσα ένας στους τέσσερις. Τα παραπάνω νούμερα χαλάνε το αφήγημα περί «μάχης των γενεών». Στην πραγματικότητα, κάθε κοινωνική αναζωπύρωση στον πλανήτη πατάει -περισσότερο ή λιγότερο- πάνω σε ταξικές βάσεις. Σε έρευνα που διεξήχθη μεταξύ των νέων σε 64 χώρες (άλλες φτωχότερες και άλλες πλουσιότερες), το 52% θεωρεί πως ζει χειρότερα από ότι οι γονείς τους. Χρήμα βέβαια υπάρχει…
Από το 2015 έως σήμερα, το πλουσιότερο 1% του παγκόσμιου πληθυσμού αύξησε τον πλούτο του κατά 42 τρισεκατομμύρια δολάρια, ποσό σχεδόν 36 φορές μεγαλύτερο από όσα έχει συνολικά το φτωχότερο 50% του παγκόσμιου πληθυσμού. Συνολικά, το πλουσιότερο 1% κατέχει περισσότερο πλούτο από το φτωχότερο 95%. Ίσως, τελικά, οι εξεγέρσεις του σήμερα να αποτελούν σημεία των καιρών…
Μορφές και σύμβολα της νέας εποχής
Ορισμένα χαρακτηριστικά των πρόσφατων κινητοποιήσεων οδήγησαν διεθνή ΜΜΕ να μιλήσουν για «εξεγέρσεις της γενιάς Ζ». Ο βασικός λόγος είναι πως η γενιά αυτή «συναρπάζει» τις μεγαλύτερες. Άκρως εξοικειωμένη με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας, μιλάει τη δική της γλώσσα και έχει τους δικούς της κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς. Επίσης χαρακτηρίζεται από σημαντικά κενά πολιτικής εκπροσώπησης και φαίνεται να μην υιοθετεί τις πολιτικές νόρμες του παρελθόντος. Εξ’ ου κι ο τρόπος με τον οποίο στις μέρες μας επιλέγει να πολιτικοποιηθεί εμφανίζει δημοσιογραφικό και κοινωνικοπολιτικό ενδιαφέρον. Σίγουρα μιλάμε για σημαντικές αλλαγές στον τρόπο και τους όρους πολιτικής διαμαρτυρίας, παρόλα αυτά μια πιο προσεκτική ματιά «προσγειώνει» τις «απογειωμένες» αναλύσεις.
Για παράδειγμα πολύ μελάνι «χύνεται» για την αξιοποίηση των Social Media από τη γενιά Z και τα -υπαρκτά- προβλήματα που προκύπτουν. Στην πραγματικότητα, όμως, η νέα τάση αυτή δεν αφορά μόνο τη γενιά Ζ, αλλά συνολικά τις σύγχρονες κοινωνίες. Η αξιοποίηση των Social Media ως μέσο πολιτικού διαλόγου και οργάνωσης κινητοποιήσεων, περισσότερο εμφανίζεται ως σημείο των καιρών -που μάλιστα ξεκίνησε πριν ενηλικιωθεί η γενιά Z-, παρά ως πρωτόγνωρη «τάση».
Ομοίως, η υιοθέτηση συμβόλων της ποπ κουλτούρας (πχ σημαίες και χαρακτήρες από το πασίγνωστο saga «One Piece») μπορεί να εξιτάρει τα αστικά ΜΜΕ ως κάτι «νέο», όμως -σύμφωνα με αναλυτές- αποτελεί μία τάση που εδώ και χρόνια εμφανίζεται (κυρίως) σε χώρες της Ασίας. Στην πραγματικότητα αποτελεί συνέχεια μίας σχετικά συνηθισμένης πρακτικής, όπου η εκάστοτε νέα γενιά χρησιμοποιεί σύμβολα αντίστασης της εποχής. Το ίδιο θυμίζουμε είχε συμβεί και με την χαρακτηριστική μάσκα του V for Vendetta (ταινία του 2005).
