Λεωνίδας Βέργος*
Συμπληρώθηκε στις 22 Σεπτεμβρίου ένας χρόνος από τον θάνατο του αμερικανού κριτικού Φρέντρικ Τζέιμσον, ο οποίος μελέτησε τον πολιτισμό και τις τέχνες με μια μαρξιστική και ιστορική προσέγγιση. Ο μαρξιστής διανοητής ήταν βασικός αναλυτής του μεταμοντέρνου, της πολιτισμικής λογικής του τρίτου σταδίου του καπιταλισμού.
Συμπληρώθηκε στις 22 Σεπτεμβρίου ένας χρόνος από τον θάνατο του αμερικανού κριτικού Φρέντρικ Τζέιμσον. Ο ίδιος κατείχε τη θέση καθηγητή συγκριτικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Ντιουκ (Duke) και υπήρξε για δεκαετίες μια επιφανής προσωπικότητα στον χώρο της πολιτισμικής κριτικής. Η αφετηρία των γραπτών και της διδασκαλίας του ήταν η λογοτεχνία, όμως οι μελέτες του αφορούν συνολικά τον πολιτισμό, με τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο κι άλλες τέχνες να συνεξετάζονται υπό ένα μαρξιστικό/ιστορικιστικό πρίσμα.
Με τον θάνατό του, πολλοί έκαναν λόγο για τον θάνατο του τελευταίου μεγάλου μαρξιστή διανοητή. Πράγματι, ενώ ο Τζέιμσον δεν ήταν ο μόνος επιφανής εκπρόσωπος της μαρξιστικής κριτικής της εποχής του, μπορεί με σχετική σιγουριά να υποστηριχθεί πως ήταν ο τελευταίος μιας σειράς μαρξιστών στοχαστών που ασχολήθηκαν με την ανάπτυξη μιας θεωρίας του πολιτισμού σε συνάρτηση με τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της εποχής, ο οποίος κατάφερε να αναπτύξει ιδέες κι ερμηνευτικά σχήματα που άλλαξαν το τοπίο των λογοτεχνικών-πολιτισμικών σπουδών αλλά και τον τρόπο που μπορεί κανείς να αντιληφθεί το πολιτισμικό στερέωμα της εποχής μας υπό μαρξιστικό, διαλεκτικό πρίσμα.
Ο Τζέιμσον ως στοχαστής υπηρέτησε μια «ιστορική λειτουργία» καθ’ όλη την πορεία του έργου του, η οποία δεν ήταν άλλη από την υπεράσπιση μιας διαλεκτικής σύνδεσης μεταξύ της κριτικής του πολιτισμού και της ανάδειξης του πολιτικού-ιστορικού χαρακτήρα του τελευταίου, ιδιαίτερα σε ακαδημαϊκό επίπεδο και μάλιστα στο κέντρο του μεταπολεμικού καπιταλισμού, τις ΗΠΑ. Η παραπάνω αντίληψη κωδικοποιείται με τη φράση του «η λογοτεχνία ως μια συμβολική κοινωνική πράξη», από το σημαντικό του κείμενο The Political Unconscious. Η λογοτεχνία -και κατ’ επέκταση η τέχνη- είναι, με άλλα λόγια, μια πράξη που πραγματοποιείται σε διαλεκτική αλληλεπίδραση με την κοινωνία στην εκάστοτε ιστορική της συγκυρία, της οποίας αποτελεί έκφραση σε ένα συμβολικό (όχι κυριολεκτικό, θα μπορούσαμε να πούμε εν πολλοίς μυθοπλαστικό) επίπεδο.
Μια βαθύτερη ερμηνεία δεν μπορεί να επιτευχθεί με μονομερή εξέταση των «δομών» των κειμένων (μια αντίληψη διαδεδομένη κατά τις δεκαετίες του 1960-70, όταν ο ίδιος ξεκινούσε το κριτικό και συγγραφικό του έργο), αλλά μέσα από την εξέταση του λογοτεχνικού κειμένου από κοινού με τους εξωκειμενικούς παράγοντες που επιδρούν πάνω σε αυτό (κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες και συνολικά η ιστορική συγκυρία)˙ μέσα από την εξέταση του κειμένου πλάι στο συγκείμενό του δηλαδή, μέσα στο οποίο αυτό παράγεται. Ένας από τους μαρξιστές κριτικούς που ασχολήθηκαν με την κριτική του πολιτισμού και που επηρέασαν ιδιαίτερα τον Τζέιμσον ήταν ο Βάλτερ Μπένγιαμιν (μάλιστα ο Τζέιμσον έγραψε ολόκληρο βιβλίο για την προσφορά του Μπένγιαμιν στην κριτική και τη θεωρία, με τίτλο Τα αρχεία Μπένγιαμιν), σύμφωνα με τον οποίον μόνο μια ιστορική ερμηνεία ενός φαινομένου μπορεί να οδηγήσει σε μια γνήσια μορφή γνώσης.
Όμως, είναι σημαντικό να τονιστεί πως ο Τζέιμσον δεν αρκούνταν σε μια σχηματική ιστορικιστική προσέγγιση του πολιτισμού. Στο έργο του, υπάρχουν δύο στοιχεία που είναι απαραίτητα για την επιτέλεση της κριτικής: η ανάλυση οφείλει να είναι μορφολογική, να δίνει δηλαδή έμφαση στα μορφικά χαρακτηριστικά του κειμένου ή του έργου τέχνης, και ταυτόχρονα ιστορική. Ερωτήματα που μπορούν να τεθούν μέσω αυτής της προσέγγισης: ποια είναι η ντανταϊστική μορφή ποίησης, αλλά και σε ποιο «ιστορικό κάλεσμα» ανταποκρίνεται η μορφή αυτή, ποια η ιστορική συγκυρία στην οποία απαντούν οι ντανταϊστές και τι θέλουν να δηλώσουν απέναντι σε αυτήν. Για τον Τζέιμσον, η ουσία της κριτικής ανάλυσης κι ερμηνείας έγκειται στη διερεύνηση των ιστορικών προϋποθέσεων της όποιας καλλιτεχνικής μορφής, όπως επισημαίνεται στο κομβικό του έργο Το μεταμοντέρνο ή η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού.
Έτσι, ο Τζέιμσον σχολιάζει κι αναζητά τις ιστορικές προϋποθέσεις των πολιτισμικών μορφών του 20ού αιώνα, με τη μελέτη του να εκτείνεται σε ποικίλους τομείς, από τη λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας στη ζωγραφική του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, τη μεταμοντέρνα αρχιτεκτονική, τη new wave μουσική και τηλεοπτικά δράματα της «Χρυσής εποχής της τηλεόρασης» όπως το Wire. Όλα αυτά σε μια προσπάθεια ιστορικοποίησης των μορφών αυτών, η οποία αναπόφευκτα τον οδηγεί σε μια θεωρητική επισκόπηση των δυο μεγάλων ιστορικών και μορφολογικών κατηγοριοποιήσεων του πολιτισμού του 20ού αιώνα: του μοντερνισμού και του μεταμοντερνισμού.
Ο Τζέιμσον έχει μείνει σε μεγάλο βαθμό στην Ιστορία ως στοχαστής του μεταμοντέρνου, το οποίο εξέτασε μαρξιστικά σε μια προσπάθεια να αναδειχθούν τα πολιτισμικά (και πολιτικά, κατ’ ουσίαν) χαρακτηριστικά της ίδιας του της εποχής. Το μεταμοντέρνο δεν ορίζεται ως ιδεολογία ή σύνολο αντιλήψεων, αλλά συνολικά ως «πολιτισμική λογική» μιας ιστορικής εποχής, της μετανεωτερικότητας, την οποία ο Τζέιμσον συσχετίζει με το στάδιο του ύστερου καπιταλισμού, που αναδύεται μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και το οποίο ο ίδιος αποκαλεί «τρίτο στάδιο» του καπιταλισμού. («Μαρξισμός και μεταμοντερνισμός», Η πολιτισμική στροφή: κείμενα για το μεταμοντέρνο, εκδ. Πλέθρον, σ. 66) Η αντίληψη ότι ο καπιταλισμός βρίσκεται πλέον σε ένα τρίτο στάδιο, πέρα από αυτό το ελεύθερου ανταγωνισμού αλλά και του μονοπωλίου, είναι το θεμέλιο του κριτικού έργου του Τζέιμσον, αφού σύμφωνα με τη μαρξιστική του αντίληψη το νέο αυτό στάδιο είναι ακριβώς το πλαίσιο του οποίου πολιτισμική έκφραση είναι το μεταμοντέρνο.
Ο ίδιος εντοπίζει στο μεταμοντέρνο κομβικά χαρακτηριστικά όπως η «διάβρωση» της διάκρισης μεταξύ «υψηλής» και λαϊκής τέχνης (με την άνοδο νέων Μέσων όπως η τηλεόραση ή τη διείσδυση της διαφήμισης σε κάθε τομέα της κοινωνικής ζωής), με δείγματα της τελευταίας να θεωρούνται η λεγόμενη «παραλογοτεχνία» (πχ. γοτθικός τρόμος) ή η ποστ-πανκ και new wave μουσική (συγκεκριμένα γίνεται αναφορά σε συγκροτήματα όπως οι Talking Heads και οι Gang of Four). («Μεταμοντερνισμός και καταναλωτική κοινωνία», ό.π., σ. 19-21) Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι αυτό που αποκαλεί «νοσταλγική διάθεση»: με το καινοτόμο ύφος του μοντερνισμού στη λογοτεχνία και τις τέχνες να θεωρείται πλέον το κυρίαρχο αισθητικό παράδειγμα, θεωρίες όπως ο «θάνατος του υποκειμένου» υποστηρίζουν πως είναι αδύνατο να υπάρξει πλέον ένα νέο καλλιτεχνικό ύφος πέραν του μοντερνισμού, με τον καλλιτέχνη του μεταμοντερνισμού να θεωρείται μια απρόσωπη λειτουργία επιτέλεσης ενός έργου κι όχι ένας οραματιστής δημιουργός. Έτσι, για τον Τζέιμσον, «το μόνο που απομένει είναι να μιμούμαστε νεκρά στιλ», κάτι που καθιερώνει το παστίς, τη μίμηση και την αναφορά σε παλαιότερα στιλ, ως κομβικό χαρακτηριστικό του μεταμοντέρνου˙ το Star Wars, φερειπείν, θεωρείται ένα παράδειγμα παστίς στην παλαιότερη τηλεοπτική σειρά επιστημονικής φαντασίας Buck Rogers. (ό.π., σ. 25-29).
Ο Τζέιμσον συνδέει την απουσία νέων ουτοπικών μυθοπλαστικών έργων με φαινόμενα όπως ο θατσερισμός ή η κρίση των χωρών του «υπαρκτού» σοσιαλισμού
Τέλος, πλάι στην ιστορικοποίηση ως προϋπόθεση της ερμηνείας του πολιτισμού και στο μεταμοντέρνο ως πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού, ιδιαίτερη πολιτική σημασία έχει η αναφορά στην ουτοπία στο έργο του. Ο Τζέιμσον εξετάζει το λογοτεχνικό είδος της ουτοπίας και τη μεταπήδησή του σε άλλες αφηγηματικές τέχνες, όπως ο κινηματογράφος, ως ένα δείγμα της δυνατότητάς μας να οραματιζόμαστε τη ρήξη με τον υπάρχοντα κόσμο. (Οι αρχαιολογίες του μέλλοντος: η επιθυμία που λέγεται ουτοπία, εκδ. Τόπος, σ. 264) Σε μια πρακτική εφαρμογή της κριτικής του μεθοδολογίας, ακόμη περισσότερο, συνδέει την απουσία νέων ουτοπικών μυθοπλαστικών έργων με φαινόμενα όπως ο θατσερισμός ή η κρίση των χωρών του «υπαρκτού» σοσιαλισμού, λέγοντας πως πλέον παρατηρείται ένα κύμα δημιουργίας δυστοπικών ιστοριών μέσα από νέα είδη της επιστημονικής φαντασίας όπως το cyberpunk. (ό.π., σ. 385)
Με τον τρόπο αυτόν, το έργο του Τζέιμσον συνέβαλε τα μέγιστα στη συγκρότηση ενός νέου παραδείγματος στον χώρο των πολιτισμικών και λογοτεχνικών σπουδών και της αντίστοιχης θεωρίας. Αποτελεί την πλέον υποδειγματική προσπάθεια κατανόησης του πολιτισμού της δικής μας, μετανεωτερικής εποχής του σύγχρονου καπιταλισμού. Πολύ περισσότερο, ο Φρέντρικ Τζέιμσον, αφιερώνοντας όλο του το έργο στην ανάδειξη της εγγενώς κι αναπόφευκτα πολιτικής, κατ’ ουσίαν, φύσης των λογοτεχνικών κειμένων και του πολιτισμού, μας προειδοποιεί πως η αδυναμία μας να πλάσουμε με τη φαντασία μας μυθοπλαστικές ουτοπίες είναι ένα σύμπτωμα της εποχής της κοινωνικής ήττας και της «απώλειας της ιστορικότητας» που διανύουμε˙ (ό.π., σ. 408-409) η αξία του μοναδικού, φιλόδοξου έργου του δεν έγκειται μόνο στις δυνατότητες που προσφέρονται για μια βαθύτερη πολιτισμική ερμηνεία: έγκειται στο κάλεσμα που απευθύνει σε εμάς να τολμήσουμε να φανταστούμε, μέσα από τις υλικές αντιθέσεις της εποχής μας, νέες ουτοπίες, προκειμένου να μπορέσουν αυτές να γίνουν πραγματικότητα.
«Το πώς τα διάφορα «τέλη της τέχνης» πρέπει τώρα να συντονιστούν φιλοσοφικά και θεωρητικά με αυτό το νέο «κλείσιμο» της παγκόσμιας μεθορίου του καπιταλισμού είναι το πιο θεμελιώδες ερώτημά μας και ο ορίζοντας κάθε λογοτεχνικής και πολιτισμικής μελέτης του καιρού μας.
Από εκεί, που εγώ τώρα πρέπει να τελειώσω, οφείλουμε να αρχίσουμε.»
Φρέντρικ Τζέιμσον, «Το τέλος της Τέχνης ή το τέλος της Ιστορίας;»
*φιλόλογος, μεταπτυχιακός φοιτητής συγκριτικής γραμματολογίας
