Αφιέρωμα: Ιουλιανά 1965
Γιώργος Σταύρου
ΚΙΝΗΜΑΤΑ
Ώθηση από Αφρική, Κούβα, Βιετνάμ
Η διαδικασία της αποαποικιοποίησης, που άρχισε να εκδηλώνεται μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και πήρε ευρύτερες διαστάσεις μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, συνεχίστηκε με ταχείς ρυθμούς και την δεκαετία του 1960. Είναι χαρακτηριστικό ότι μεταξύ 1960 και 1963, 24 χώρες (κυρίως στην Αφρική) απέκτησαν την ανεξαρτησία τους. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα επαναστατικά εθνικοαπελευθερωτικά αντιαποικιακά κινήματα εμπνέονταν από τον μαρξισμό και έτειναν στην εγκαθίδρυση σοσιαλιστικής κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης. Η βάση των κινημάτων αυτών αποτελούνταν κυρίως από εργάτες, αγρότες και φοιτητές που επηρεάζονταν από την εκμετάλλευση των αποικιών και την κοινωνική ανισότητα.
Η αμφισβήτηση της παντοδυναμίας του ιμπεριαλισμού στη Λατινική Αμερική, την Αφρική και την Ασία από τα ένοπλα κινήματα είχε σημαντικό αντίκτυπο στην παγκόσμια πολιτική και κοινωνική σκηνή, ενώ ο απόηχος των νικών των αντιαποικιακών κινημάτων έφτανε και στην Ελλάδα. Ο ελληνικός Τύπος ασχολιόταν εκτενώς με τα αντιαποικιακά κινήματα. Ειδικότερα, στην Αυγή κάθε νίκη εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος συνδεόταν άμεσα με το Κυπριακό.
Η δημιουργία της κίνησης «Φίλοι των Νέων Χωρών» το 1963 από τον μαρξιστή ιστορικό Ν. Ψυρούκη και μέλη της ριζοσπαστικής τάσης της νεολαίας της ΕΔΑ, σηματοδοτεί τη δημιουργία ενός ρεύματος επηρεασμένου από τους αντιαποικιακούς αγώνες. Μέλος της κίνησης αυτής ήταν και ο Σωτήρης Πέτρουλας.
Επίσης, η Κουβανική Επανάσταση (1960) και η στρατηγική προσέγγιση του ανταρτοπολέμου που διατύπωσε ο Γκεβάρα («φοκισμός») αποτέλεσαν αντικείμενα συζήτησης ανάμεσα στα ριζοσπαστικότερα στοιχεία της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη.
Τέλος, η ολοένα αυξανόμενη εμπλοκή των ΗΠΑ στον πόλεμο του Βιετνάμ κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1960 προκάλεσε κοινωνικές και πολιτικές αναταραχές παγκοσμίως, λόγω της πυροδότησης αντιπολεμικών διαμαρτυριών. Τον Μάρτιο του 1965 αρχίζουν οι μαζικοί αεροπορικοί βομβαρδισμοί του Βόρειου Βιετνάμ, ενώ στην Αθήνα στις 2 Απριλίου 1965 διαδήλωση φοιτητών στην Αθήνα κατά της αμερικάνικης επέμβασης στο Βιετνάμ καταλήγει σε βίαιη διάλυση της και σε συγκρούσεις με την αστυνομία.
Αντιιμπεριαλιστικό χρώμα στις διαδηλώσεις, το παλάτι απαιτεί έλεγχο του στρατού
Στο πλαίσιο του μετεμφυλιακού κράτους το Κυπριακό αποτέλεσε έναν χώρο έκφρασης της αντίθεσης στο κυρίαρχο πολιτικό σύστημα, φτάνοντας κάποιες στιγμές στη γενικότερη αμφισβήτησή του. Τα πρώτα συλλαλητήρια για το Κυπριακό οργανώθηκαν στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 1951. Αν και αρχικά οι επίσημοι διοργανωτές ήταν εθνικιστικές οργανώσεις των νικητών του εμφυλίου, οι πρωταγωνιστές στον δρόμο προέρχονταν από την κοινωνική βάση των ηττημένων. Το Κυπριακό αποτελεί την αφορμή ξεσπάσματος της υποβόσκουσας αγανάκτησης απέναντι στο κατασταλτικό μετεμφυλιακό κράτος. Πραγματοποιήθηκαν ογκώδεις διαδηλώσεις για την Κύπρο, με μεγάλη συμμετοχή φοιτητών, μαθητών και μελών της Νεολαίας ΕΔΑ. Μια δεκαετία μετά την συντριβή του ένοπλου αριστερού κινήματος από την ελληνική αστική τάξη και τους Άγγλους, η Αριστερά οργανώνει διαδηλώσεις στην Αθήνα με σύνθημα «Έξω οι Άγγλοι από την Κύπρο». Ο στόχος που έθετε η ΕΔΑ ήταν «Ένωση» της Κύπρου με την Ελλάδα, στόχος ανοιχτός και σε εθνικοπατριωτικές ερμηνείες. Επιχειρεί έτσι να επικοινωνήσει με λαϊκά στρώματα, χωρίς να κινδυνεύει να χαρακτηριστεί «εθνοπροδοτική». Ο αντιδυτικός της λόγος εκφράζει ένα αντιαποικιακό ιδεολογικό περιεχόμενο. Στις οδομαχίες που ακολουθούν τα ογκώδη συλλαλητήρια, ειδικά τη διετία 1955-1956, η μαθητική και κυρίως η εργατική νεολαία αναδεικνύονται σε πρωταγωνίστριες των συγκρούσεων.
Η Αριστερά επανέφερε την αντιιμπεριαλιστική πάλη στο πολιτικό προσκήνιο μέσω του κυπριακού αντιαποικιακού αγώνα. Λόγω της βρετανικής αποικιοκρατίας καθώς και της ολοένα ενεργητικότερης ανάμειξης του αμερικανικού παράγοντα, ο αντιιμπεριαλισμός αυτός μεταφράστηκε σε αντίθεση στη Βρετανία και στις ΗΠΑ, στα δύο βασικά στηρίγματα της ελληνικής αστικής τάξης στα Δεκεμβριανά και στον εμφύλιο.
Το 1963, τρία χρόνια μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Κύπρου βάσει των συμφωνιών της Ζυρίχης και του Λονδίνου ξεσπούν σοβαρές διακοινοτικές ταραχές στο νησί, μετά την απόπειρα του Μακάριου να τροποποιήσει συγκεκριμένες διατάξεις του συντάγματος, μειώνοντας σημαντικά τον ρόλο των Τουρκοκυπρίων στα κέντρα λήψης αποφάσεων.
Η ανάγκη κατευνασμού της έντασης μεταξύ δύο μελών του ΝΑΤΟ (Ελλάδας και Τουρκίας) και η αυξανόμενη επιρροή της ΕΣΣΔ στη Μέση Ανατολή, οδηγούν τις ΗΠΑ στην προώθηση σχεδίων επίλυσης της κρίσης μέσω διπλής ένωσης και ΝΑΤΟποίησης. Η διστακτικότητα του Γ. Παπανδρέου να αποδεχτεί τα σχέδια αυτά δυσαρεστεί την αμερικανική πλευρά.
Η αφορμή για την πυροδότηση της πολιτικής κρίσης των Ιουλιανών ήρθε από την Κύπρο. Ο ρόλος του στρατού στο μετεμφυλιακό κράτος ήταν καθοριστικός, καθώς οι παρεμβάσεις του επηρέαζαν τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις, διασφαλίζοντας την κυριαρχία των συντηρητικών δυνάμεων. Το Παλάτι θεωρούσε τον έλεγχο του στρατού και κατά συνέπεια την επιλογή του υπουργού Εθνικής Άμυνας κεκτημένο δικαίωμα. Επιπρόσθετα, ο στρατός, συμπεριλαμβανομένων των δυνάμεων στην Κύπρο, υπήρξε ανέκαθεν στην ελληνική πολιτική ιστορία, κέντρο συνωμοσιών.
Μια δεκαετία μετά την ήττα στον εμφύλιο, η Αριστερά οργανώνει διαδηλώσεις στην Αθήνα με σύνθημα «Έξω οι Άγγλοι από την Κύπρο»
Τον Μάιο του 1965, δημοσιεύματα δεξιών εφημερίδων αναφέρουν ότι ο υπουργός Άμυνας Πέτρος Γαρουφαλιάς, ο επικεφαλής της Ανωτέρας Στρατιωτικής Διοίκησης Αμύνης Κύπρου στρατηγός Γεώργιος Γρίβας και ο αρχηγός του ΓΕΣ στρατηγός Ιωάννης Γεννηματάς είχαν ενημερωθεί για ύπαρξη συνωμοτικής ομάδας αξιωματικών σε ορισμένες στρατιωτικές μονάδες στη Κύπρο, από τον Μάρτιο του 1965, χωρίς ακολούθως να ενημερώσουν τον πρωθυπουργό. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που αναφέρονταν, η συνωμοτική οργάνωση με το όνομα ΑΣΠΙΔΑ είχε πολιτικό αρχηγό τον Ανδρέα Παπανδρέου και αριστερό προσανατολισμό. Η επιθυμία του Γ. Παπανδρέου να αποπέμψει τον Γαρουφαλιά και να αναλάβει ο ίδιος το υπουργείο Άμυνας, προσέκρουσε στην άρνηση του βασιλιά Κωνσταντίνου. Ο Γαρουφαλιάς (άνθρωπος των Ανακτόρων) δεν παραιτείται, επικαλούμενος το γεγονός ότι όσο εκκρεμεί η έρευνα για την υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ δεν πρέπει να αναλάβει το υπουργείο ο πρωθυπουργός, λόγω της συγγενικής σχέσης με τον υποτιθέμενο αρχηγό της οργάνωσης. Κατόπιν μιας σειράς επιστολών μεταξύ Παπανδρέου και Κωνσταντίνου, όπου ο βασιλιάς αντιμετώπιζε με προσβλητικό τρόπο τον πρωθυπουργό, ο Παπανδρέου εξωθείται σε παραίτηση στις 15 Ιουλίου.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 19-20 Ιουλίου 2025
