Αφιέρωμα: Ιουλιανά 1965, ένας πρώιμος ελληνικός Μάης
Νίκος Πελεκούδας
Η ΕΔΑ, αλλά και το ΚΚΕ που δρούσε μέσα από τις γραμμές της, είχε ένα πρόγραμμα κοινωνικής συμμαχίας με την «εθνική αστική τάξη» και πολιτικής με την Ένωση Κέντρου. Η γραμμή της δημοκρατικής ομαλότητας αμφισβητήθηκε από τα αριστερά στα Ιουλιανά.
«Η ΕΔΑ […] έχει αναπτύξει μια πολιτική ιδεολογία που είναι η συνισταμένη της ιδεολογίας των ρευμάτων που τη συγκροτούν […] Αυτά προσδιορίζουν το χαρακτήρα της σαν λαϊκού κόμματος που δεν είναι επαναστατικό, αλλά προσηλωμένο πάντα στο σεβασμό της συνταγματικής νομιμότητας και του κοινοβουλευτικού συστήματος. Αυτή η αρχή της ΕΔΑ, για την προσήλωσίν της στις κοινοβουλευτικές μεθόδους, αποτελεί θεμέλιο του κόμματός μας» (Απόφαση της Α΄ Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης της ΕΔΑ, 15-18 Ιούλη 1956).
«Για να διευκολύνει τη συσπείρωση των πατριωτικών δυνάμεων, το ΚΚΕ είναι σήμερα έτοιμο να συνεργαστεί με βάση και ένα μερικότερο πρόγραμμα, πάνω στο οποίο θα μπορούσαν να συμφωνήσουν κόμματα και οργανώσεις, όπως είναι το πρόβλημα του σχηματισμού μιας εθνικής κυβέρνησης συνασπισμού, που θα εφαρμόσει πραγματική πατριωτική πολιτική στο ζήτημα της Κύπρου, θα αποκαταστήσει ομαλή δημοκρατική τάξη με τη χορήγηση γενικής πολιτικής αμνηστίας και την κατάργηση όλων των ανελεύθερων νόμων εσωτερικά και σχέσεις φιλίας και συνεργασίας με όλες τις χώρες, και θα πάρει τα πιο επείγοντα μέτρα για την οικονομική ανακούφιση του λαού. Μια τέτοια μερικότερη σύμπραξη και συνεργασία των πατριωτικών κομμάτων, και τα εθνικά συμφέροντα θα εξυπηρετήσει στις δύσκολες στιγμές που περνάει η χώρα, και θα βοηθήσει παράλληλα να εξαλειφθούν προλήψεις και προκαταλήψεις και να ανοίξει ο δρόμος για μια στενότερη και μονιμότερη συνεργασία και κοινή πάλη όλων των πατριωτικών δυνάμεων για τη δημοκρατική ανέλιξη του τόπου» (Προγραμματική Διακήρυξη ΚΚΕ 1957).
Η διερεύνηση του προγράμματος και των πράξεων της ΕΔΑ και του ΚΚΕ αποτελεί μια κομβική πλευρά της εκτίμησης της έκβασης των Ιουλιανών. Όπως προκύπτει από τα ίδια τα ντοκουμέντα η πολιτική της ΕΔΑ και οι σχετικές προγραμματικές δεσμεύσεις της είναι αποτέλεσμα της επιλογής του ΚΚΕ για την επαναφορά της λογικής των σταδίων για την επανάσταση. Αυτό υλοποιείται κυρίως μέσα από τον πλήρη διαχωρισμό του προγράμματος σε minimum και maximum, σε αυτά που τώρα μπορούν να γίνουν και αυτά που θα γίνουν στο μέλλον. Εμφατικό παράδειγμα αποτελεί η στάση απέναντι στο θεσμό της μοναρχίας, τον οποίο σέβεται η ΕΔΑ ενώ και το ΚΚΕ με το επιχείρημα να μη στραφεί ενάντια σε εργατικά στρώματα που πιστεύουν στο Βασιλιά, δεν θέτει πολιτειακό ζήτημα στην 7η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του 1957.
Η πολιτική της ΕΔΑ και οι σχετικές δεσμεύσεις της είναι αποτέλεσμα της επιλογής του ΚΚΕ για την επαναφορά της λογικής των σταδίων
Η ΕΔΑ ήδη από τις εκλογές του 1956 έχει συμπράξει με κόμματα αστικής κατεύθυνσης (μεταξύ αυτών και με το Κόμμα Φιλελευθέρων του Γεωργίου Παπανδρέου) στην κατεύθυνση μιας αναγκαίας δημοκρατικής αλλαγής. Αυτή η αλλαγή «περιλαμβάνει και τμήματα της εθνικής αστικής τάξης που θέλουν να προστατευθούν από την επέλαση των μονοπωλίων». Συνολικότερα ο δρόμος προς κάποιο σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας έχει ως όρο την επιτυχία αυτού του Πατριωτικού Μετώπου, στο οποίο την πρώτη θέση έχουν ο εκδημοκρατισμός και η εθνική ανεξαρτησία, μέσα από την προώθηση κοινωνικών και πολιτικών μεταρρυθμίσεων.
Η ΕΔΑ απορρίπτει τη συμφωνία σύνδεσης της Ελλάδας με την ΕΟΚ καταγγέλλοντας τις αρνητικές κοινωνικές επιδράσεις που θα έχει (μετανάστευση, χαμηλά ημερομίσθια, χαμηλές τιμές στα αγροτικά προϊόντα) και θέτει με ιδιαίτερη ένταση τον κίνδυνο περαιτέρω απώλειας όρων εθνικής ανεξαρτησίας και επανεμφάνισης στην Ευρώπη της Γερμανίας ως ηγεμονικής δύναμης (πολύ περισσότερο που όπως καταγγέλλει ναζί βρίσκονται σε καίριες θέσεις καθορισμού της εξωτερικής πολιτικής της). Σε ό,τι αφορά το ζήτημα της Κύπρου η ΕΔΑ είναι υπέρ της πλήρους ανεξαρτησίας της, χωρίς παρεμβάσεις του ΝΑΤΟ. Η αποδοχή όμως από τη Σοβιετική Ένωση μιας ομοσπονδιακού τύπου λύσης του Κυπριακού δημιούργησε ακόμα μεγαλύτερα στρατηγικά αδιέξοδα.
Η γενικότερη λοιπόν φυσιογνωμία της ΕΔΑ και οι στρατηγικές στοχεύσεις της δεν θα επιτρέψουν να διαμορφωθεί μια διαφορετική πολιτική κατάσταση μετά τον εκλογικό θρίαμβο του 1958 που την έφερε στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν μια διάθεση ευρύτατων λαϊκών στρωμάτων για μια διαφορετική πορεία. Και όχι μόνο.
Η ίδρυση της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη και η πρωταγωνιστική αγωνιστική θέση της (Μαραθώνιες Πορείες Ειρήνης, συμμετοχή σε απεργίες και διαδηλώσεις, μαζική παρέμβαση και αγωνιστικές επιτυχίες στον μαθητικό χώρο), αποδεικνύουν ότι υπήρχαν οι δυνατότητες μιας διαφορετικής, πιο ρηξιακής πορείας που όπως τελικά διαφάνηκε και στα Ιουλιανά, μπορούσε να θέσει και ζήτημα πολιτειακό, δηλαδή του χαρακτήρα της εξουσίας.
Αυτό επιβεβαιώθηκε και πολιτικά στις δημοτικές εκλογές του Ιουλίου του 1964. Σε αυτές η ΕΔΑ έχει μεγάλες επιτυχίες (ακόμα και στην Αθήνα ο υποψήφιός της Ν. Κιτσίκης παίρνει 32% χωρίς να εκλεγεί δήμαρχος) που είναι αποτέλεσμα της απογοήτευσης πλατιών κοινωνικών τμημάτων για την πολιτική συμβιβασμών που ακολουθούσε η Ένωση Κέντρου με το Παλάτι, παρά την εμφατική νίκη της το Φεβρουάριο του 1964. Η κοινωνική απαίτηση για πιο αποφασιστική αριστερή και ρηξιακή πολιτική ήταν παρούσα.
Αυτή η απαίτηση θα ξεδιπλωθεί και στα Ιουλιανά. Οι διεκδικήσεις του λαού υπερβαίνουν και πλευρές του προγράμματός της, διαρρηγνύουν τη σύνεση και τον ειρηνικό δρόμο μιας εθνικής δημοκρατικής αλλαγής. Όχι ολοκληρωμένα, αλλά παρόλα αυτά αποτελούν στην πραγματικότητα το τέλος της ΕΔΑ μέσα στη δίνη των γεγονότων. Ήταν αφόρητη η αντίφαση με τις συνεδριακές θέσεις του 1959 «Το περιεχόμενο της Αλλαγής που επαγγέλλεται η ΕΔΑ είναι αντιιμπεριαλιστικό, εθνικό, δημοκρατικό. Η ΕΔΑ δε θέτει ζήτημα μεταβολής του κοινωνικού καθεστώτος. […] Ο δρόμος προς την Αλλαγή […] είναι ένας δρόμος που εγγυάται την ομαλή δημοκρατική εξέλιξη».
Πέραν της γραμμής της σύνεσης της ΕΔΑ βρίσκονταν όχι μόνον οι πρακτικές της δυναμικής σύγκρουσης με τις κρατικές δυνάμεις αλλά και τα αιτήματα για μια νέα πολιτική που εκφράζονταν από μια εξ αριστερών αντιπολίτευση στην ΕΔΑ. Οι προβληματισμοί για το εργατικό και το φοιτητικό κίνημα ή για την ανάπτυξη του μαρξισμού, είχαν δημιουργηθεί από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, έβρισκαν όμως τώρα ένα σαφώς πιο γόνιμο πεδίο αναζήτησης και αναδείκνυαν τις πολλαπλές και αντιφατικές ερμηνείες του κόσμου, που μπορούν να γεννηθούν μέσα στη συλλογική δράση και στα κρίσιμα πολιτικά ερωτήματα.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 12-13 Ιουλίου 2025
