Το ποσοστό ιδιοκατοίκησης συρρικνώθηκε από 85% το 2009 σε 73% το 2023. Το κόστος στέγασης απογειώθηκε στο 45% του εισοδήματος. Η στεγαστική κρίση γίνεται βασική πλευρά του κοινωνικού προβλήματος, απότοκο της ανασυγκρότησης του ελληνικού καπιταλισμού. Το Πριν παρουσιάζει σήμερα πλευρές σχετικής επεξεργασίας της Επιτροπής Πόλης – Χώρου – Περιβάλλοντος της Κομμουνιστικής Απελευθέρωσης,
Η κατοικία ως επένδυση και όχι ως δικαίωμα
Η επίθεση στο δικαίωμα στην αξιοπρεπή στέγαση και στην κατοικία έχει αναδυθεί τις τελευταίες δεκαετίες ως ένα από τα σοβαρότερα κοινωνικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον πλανήτη. Στην Ελλάδα η επίθεση αυτή κορυφώθηκε με την είσοδο της χώρας στη μέγγενη των μνημονίων από το ΔΝΤ, την ΕΚΤ και την ΕΕ. Αυτό εκδηλώθηκε τόσο μέσα από τη βαριά φορολογία στην πρώτη κατοικία (όπως το «χαράτσι» και ο ΕΝΦΙΑ), όσο και, κυρίως, μέσω των πλειστηριασμών και των κατασχέσεων για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά.
Σήμερα, η νέα φάση όξυνσης του προβλήματος των πλειστηριασμών έρχεται να δεθεί τόσο με τη μείωση του λαϊκού εισοδήματος που οδηγεί σε μεγαλύτερη δυσκολία τα λαϊκά στρώματα να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους και δημιουργεί καινούργια «κόκκινα» δάνεια, όσο και με τις πολλαπλές διαδικασίες «χρηματιστικοποίησης» της κατοικίας, δηλαδή τις πολιτικές και πρακτικές που αντιλαμβάνονται την κατοικία ως -άλλο ένα- επενδυτικό προϊόν. Από το 2017 βλέπουμε συστηματικά να προωθούνται επενδύσεις μικρομεσαίων κεφαλαίων που εκτοπίζουν τους ενοικιαστές (βλέπε airbnb, Golden Visa) και τοποθετήσεις κεφαλαίων μεγάλων funds. Όλα τα παραπάνω σε συνδυασμό με την αλματώδη ανάπτυξη του τουρισμού και τον πολεοδομικό εξευγενισμό ολόκληρων περιοχών έχουν δημιουργήσει μια νέα γεωγραφία στις τιμές πώλησης και ενοικίασης κατοικιών, οι οποίες στις περισσότερες γειτονιές του κέντρου εκτοξεύονται στα ύψη, εκτοπίζοντας ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού που κατοικούσε σε αυτές. Ως εκ τούτου, η πρόσβαση στην κατοικία με αξιοπρεπείς όρους γίνεται όλο και πιο δύσκολη για τα λαϊκά στρώματα και τη νεολαία. Ειδικά εάν συμπεριλάβει κανείς και το κόστος της κατοίκησης, το οποίο περιλαμβάνει και τα πάγια έξοδα ύδρευσης, ηλεκτροδότησης, θέρμανσης, κ.λπ., γίνεται ιδιαίτερα δυσβάστακτο.
Κυβερνητικές πολιτικές για τη στέγη υπέρ κεφαλαίου
Μέχρι την κρίση του 2010 η Ελλάδα διέθετε ένα εντυπωσιακά υψηλό ποσοστό ιδιοκατοίκησης, παρά την πλήρη απουσία πολιτικών κοινωνικής κατοικίας. Ωστόσο, με την είσοδο της χώρας στα μνημόνια, η επίθεση στην κατοικία κορυφώθηκε. Η καθιέρωση των ηλεκτρονικών πλειστηριασμών στις αρχές του 2018 έφερε ραγδαία αύξησή τους, ξεπερνώντας τους 40.000 το 2023. Παράλληλα, την τελευταία δεκαετία μια σειρά από πολιτικές και πρακτικές που αντιλαμβάνονται την κατοικία ως επενδυτικό προϊόν, στοχεύουν στη συστηματική προσέλκυση επενδυτικών κεφαλαίων από το εξωτερικό στην ελληνική κτηματαγορά. Τα παραπάνω σε συνδυασμό με την υπέρμετρη τουριστική ανάπτυξη των τελευταίων ετών, δημιούργησαν μια νέα γεωγραφία στις τιμές πώλησης και ενοικίασης κατοικιών, οι οποίες εκτοξεύονται στα ύψη.
Το ζήτημα της στέγασης αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα, γεγονός που αποτυπώνεται τόσο στη δραματική πτώση του ποσοστού ιδιοκατοίκησης στην Ελλάδα, το οποίο συρρικνώθηκε από 85% το 2009 σε 73% το 2023 (ΕΛΣΤΑΤ, 2024), όσο και στη δραματική αύξηση του κόστους στέγασης σε σχέση με το μέσο εισόδημα, με ποσοστό που αγγίζει το 45%. Η όξυνση του ζητήματος έχει αναγκάσει την κυβέρνηση της ΝΔ να προχωρήσει στην προώθηση ποικίλων στεγαστικών προγραμμάτων και δράσεων, αλλά και σε επικοινωνιακές κινήσεις όπως η πρόσφατη δημιουργία ψηφιακής πλατφόρμας (stegasi.gov.gr) στην οποία ο κάθε ενδιαφερόμενος ενημερώνεται για το εάν πληροί κριτήρια ένταξης σε κάποιο από αυτά. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για αποσπασματικές και προσχηματικές κινήσεις που περισσότερο ενισχύουν την κερδοφορία της κτηματαγοράς, έχοντας αμφίβολες ωφέλειες για όσους και όσες υφίστανται τις συνέπειες της τρέχουσας στεγαστικής κρίσης. Από τη μια προωθούνται προγράμματα επιδότησης της αγοράς κατοικίας, όπως το «Σπίτι μου» και «Σπίτι μου ΙΙ», που η εμπειρία έδειξε ότι κατέληξαν να αφορούν ελάχιστο ποσοστό νέων εργαζομένων και κυρίως λειτούργησαν ενισχύοντας την προσοδοφόρα για το τραπεζικό σύστημα πολιτική της δανειοληψίας. Παράλληλα, εφαρμόζονται μέτρα που στο επίκεντρό τους έχουν την παροχή κινήτρων προς την ιδιωτική ιδιοκτησία προκειμένου να διαθέσει ακίνητα κατοικίας για μίσθωση, όπως το «Ανακαινίζω-Νοικιάζω». Ωστόσο καμία πρόβλεψη δεν υπάρχει για τον καθορισμό και τον έλεγχο του κόστους ενοικίασης. Τα ανακαινισμένα σπίτια είναι σίγουρο ότι θα διατεθούν για ενοικίαση με υψηλότερες τιμές διάθεσης, χωρίς να συνυπολογίζεται και το «μαύρο χρήμα» που πιθανόν θα ζητηθεί έναντι της τριετούς μίσθωσης. Αντίστοιχα τα μέτρα για τη λεγόμενη «επιδότηση ενοικίου» αναμένεται να προκαλέσουν σημαντικές πιέσεις ανατιμήσεων στην αγορά ακινήτων, με τη συντριπτική πλειονότητα των ιδιοκτητών να αναπροσαρμόζει προς τα πάνω τις απαιτήσεις της από το 2026.
Τέλος, εδώ και μήνες εξαγγέλλονται προγράμματα δήθεν «Κοινωνικής αντιπαροχής» όπου το κράτος θα παραχωρεί αδόμητα οικόπεδα ή αναξιοποίητα κτίρια σε κατασκευαστικές εταιρείες με αντάλλαγμα μέρους της δομημένης επιφάνειας σε διαμερίσματα για κοινωνική κατοικία, ενώ το υπόλοιπο θα διατίθεται με ευεργετικά μέτρα στους ιδιώτες προς εκμετάλλευση. Πρόκειται δηλαδή για παραχώρηση δημόσιας γης στις μεγάλες κατασκευαστικές εταιρείες με στόχο την επέκταση της κερδοφορίας τους. Συμπερασματικά, τα παραπάνω μέτρα όχι μόνο δεν μπορούν να αναχαιτίσουν το οξυμένο πρόβλημα της στεγαστικής κρίσης, αλλά αναμένεται να συμβάλουν στην περαιτέρω αύξηση του κόστους της στέγασης.
Διεκδικούμε κατοικία με αντικαπιταλιστική πάλη!
Αγώνας ενάντια στην μετατροπή της κατοικίας σε εμπόρευμα και στη «χρηματιστικοποίηση», σε ρήξη με τις μνημονιακές πολιτικές κυβερνήσεων, ΕΕ και κεφαλαίου
Το ζήτημα του δικαιώματος στην κατοικία τίθεται σήμερα με πρωτοφανή οξύτητα, σηματοδοτώντας μία ιστορική αλλαγή στο ελληνικό στεγαστικό μοντέλο, το οποίο παραδοσιακά στηριζόταν στη μικρή ιδιοκτησία, την αντιπαροχή ως βασικό εργαλείο ανοικοδόμησης, αλλά και την ευρεία κοινωνική διάχυση της προσόδου που προέκυπτε από τη γη και τα ακίνητα ως ένα είδος κοινωνικού αντισταθμίσματος για την έλλειψη ολοκληρωμένων πολιτικών κοινωνικής πρόνοιας και στεγαστικής πολιτικής από το κράτος.
Σημείο εκκίνησης γι αυτή τη μεταλλαγή αποτέλεσε η περίοδος της οικονομικής κρίσης και οι μνημονιακές πολιτικές που εφαρμόστηκαν από ΝΔ, ΠΑΣΟΚ και ΣΥΡΙΖΑ, οι οποίες έπληξαν με δριμύτητα την μικρή ιδιοκτησία μέσω βαρύτερης φορολόγησης, κατασχέσεων και πλειστηριασμών, υπηρετώντας τα συμφέροντα της κτηματαγοράς, των μεγάλων κατασκευαστών και των τραπεζών. Επιπρόσθετα, σημαντικά ορόσημα αποτέλεσαν οι απάνθρωπες συνθήκες των προσφυγικών καμπς και η ανυπαρξία μέριμνας για τις εκατοντάδες χιλιάδες προσφύγων από το 2015 και μετά η αυταρχική διαχείριση της πανδημίας COVID-19 που ανέδειξε τις εκτεταμένες στεγαστικές ανισότητες, καθώς και η ενεργειακή κρίση, η οποία είχε ως αποτέλεσμα την επιδείνωση της ενεργειακής φτώχειας.
Σήμερα, η νέα φάση όξυνσης του προβλήματος των πλειστηριασμών έρχεται να δεθεί τόσο με τη μείωση του λαϊκού εισοδήματος που οδηγεί σε μεγαλύτερη δυσκολία τα λαϊκά στρώματα να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους και δημιουργεί καινούργια «κόκκινα» δάνεια, όσο και με την κούρσα αύξησης των επιτοκίων από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) που αυξάνει σημαντικά το ποσό του χρέους για εκατομμύρια χρεωμένα νοικοκυριά τα οποία δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους και την αποπληρωμή των δανείων. Παράλληλα, η αύξηση της πίεσης στις τιμές των ακινήτων και των ενοικίων, τόσο από την πλευρά της ζήτησης όσο και από την πλευρά της προσφοράς, γίνεται στο φόντο μιας ευρύτερης αλλαγής αναπτυξιακού υποδείγματος με έμφαση στην τουριστική ανάπτυξη και την προώθηση «στρατηγικών» επενδύσεων σε μεγάλες ενιαίες ιδιοκτησίες που οδηγούν στη συγκέντρωση της γαιοπροσόδου στα χέρια λίγων.
Η χρηματιστικοποίηση της κατοικίας και η ενσωμάτωσή της στην κυκλοφορία του κεφαλαίου ως επενδυτικό προϊόν αποτελεί καθαριστικό στοιχείο για την κατανόηση της σημερινής στεγαστικής κρίσης η οποία δεν αποτελεί ένα περιστασιακό φαινόμενο, αλλά γίνεται βασικό συστατικό ενός διαρκώς κλονιζόμενου συστήματος. Στη σημερινή ιστορική φάση, λόγω των τάσεων του σύγχρονου καπιταλισμού, η επιστροφή στην περίοδο της αντιπαροχής και της προνομιακής αντιμετώπισης της μικρής ιδιοκτησίας μοιάζει αδύνατη.
Πάλη για άμεση μείωση των ενοικίων, προστασία της κατοικίας των λαϊκών οικογενειών και διαγραφή των χρεών, προγράμματα εργατικής και κοινωνικής κατοικίας
Ο μόνος ρεαλιστικός δρόμος, για την προστασία του δικαιώματος της κατοικίας είναι η συνολική αντιπαράθεση με τις μνημονιακές και μετα-μνημονιακές πολιτικές κυβερνήσεων, ΕΕ και κεφαλαίου που οδήγησαν στη σημερινή στεγαστική κρίση και η ριζική βελτίωση της θέσης των εργαζομένων. Στο έδαφος αυτό είναι αναγκαία η αναβαθμισμένη συλλογική απάντηση σε αντικαπιταλιστική κατεύθυνση, αλλά και η επεξεργασία ενός σύγχρονου αντικαπιταλιστικού πλαισίου πάλης από τα σύγχρονα κινήματα πόλης, χώρου και περιβάλλοντος, καθώς και από το νεολαιίστικο και εργατικό κίνημα.
Στην καρδιά ενός τέτοιου προγράμματος βασική θέση θα πρέπει να είναι ότι η κατοικία δεν είναι εμπόρευμα και ότι η πρόσβαση σε αυτήν είναι δικαίωμα! Απαραίτητη προϋπόθεση για να κατοχυρωθεί η κατοικία σαν κοινωνικό δικαίωμα για όλους και όλες είναι η αμφισβήτηση της κερδοφορίας της κτηματαγοράς, με αποτροπή των κερδοσκοπικών πρακτικών και γενικότερα της αντιμετώπισης της κατοικίας σαν αμιγώς επενδυτικό προϊόν. Ως εκ τούτου, χρειάζεται ριζική αντιμετώπιση της εξωτερικής κερδοσκοπικής ζήτησης, είτε αυτό αφορά στην τουριστική βραχυχρόνια μίσθωση, είτε τα διάφορα προγράμματα προσέλκυσης επενδυτών όπως είναι η «χρυσή βίζα». Παράλληλα, είναι αναγκαία η λήψη μέτρων για την άμεση μείωση των ενοικίων κατοικίας των λαϊκών στρωμάτων, που εκτόξευσε το airbnb και η τουριστικοποίηση πολλών περιοχών, ιδιαίτερα στις κεντρικές περιοχές των πόλεων.
Επιπλέον, κομβικό ζητούμενο είναι η θεσμοθέτηση νομοθετικού πλαισίου για την προστασία της πρώτης κατοικίας των εργαζομένων από κατασχέσεις και πλειστηριασμούς και η διαγραφή χρεών των λαϊκών στρωμάτων προς τράπεζες, κράτος, δήμους και ταμεία.
Στον αντίποδα της σημερινής κατάστασης, είναι σήμερα αναγκαίο ένα δημόσιο πρόγραμμα κοινωνικής και εργατικής κατοικίας που θα αξιοποιεί το μη χρησιμοποιημένο οικιστικό απόθεμα και τα χιλιάδες κενά ακίνητα για τις ανάγκες των εργαζομένων και της νεολαίας. Ιδιαίτερη μέριμνα χρειάζεται να δοθεί στην κάλυψη των αναγκών για φοιτητική στέγη, με επισκευή και ανακαίνιση όλων των παλιών εστιών με κρατική δαπάνη, αλλά και με άμεση δημιουργία νέων.
Επιπρόσθετα, την έννοια της κατοικίας ως δικαίωμα δεν μπορεί παρά να την αντιλαμβανόμαστε διευρυμένα, καθώς δεν αφορά μόνο την πρόσβαση στη στέγη, αλλά και την αξιοπρεπή κατοίκηση με μέτρα που θα μειώσουν το συνολικό κόστος της (ηλεκτροδότηση, θέρμανση, ύδρευση κ.α.), με κατάργηση του χρηματιστηρίου ενέργειας και προστασία όλων των δημόσιων αγαθών. Τέλος, η πάλη για το δικαίωμα στην κατοικία αφορά και τη σχέση του ιδιωτικού χώρου της κατοικίας με έναν ποιοτικό δημόσιο χώρο που θα την περιβάλλει. Ως εκ τούτου, δεν μπορεί παρά να συνοδεύεται από τη διεκδίκηση συλλογικών δρόμων διαμόρφωσης του δημόσιου χώρου και του αστικού περιβάλλοντος, ενάντια στις πολιτικές που συγκροτούν έναν άνισο και ταξικά πολωμένο αστικό χώρο και που καθιστούν την καθημερινή ζωή στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις αβίωτη, αλλά και πλήρως αποξενωμένη από τη φύση.
Ο Συντονισμός για τη Στέγαση και η ανάπτυξη κινήματος
Η Ελλάδα δεν είχε παράδοση κινημάτων για τη στέγαση και η συγκρότηση συλλογικής απάντησης υπήρξε αποσπασματική και περιορισμένη. Την περίοδο της κρίσης συγκροτήθηκε το κίνημα υπεράσπισης της πρώτης κατοικίας των εργαζομένων από τους πλειστηριασμούς και τις κατασχέσεις. Ωστόσο η σημερινή όξυνση του στεγαστικού προβλήματος ανέδειξε ένα πολιτικό και κινηματικό κενό. Στην κατεύθυνση αυτή συγκροτήθηκε ο Συντονισμός Σωματείων και Συλλογικοτήτων για τη Στέγαση με πρωτοβουλία του ΣΑΔΑΣ (Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Διπλωματούχων Ανωτάτων Σχολών)- τμήματος Αττικής διεκδικώντας ριζικές λύσεις, αλλά και μία προσπάθεια συντονισμού σωματείων και συλλογικοτήτων γειτονιάς που αγωνίζονται στα μέτωπα της πόλης, του χώρου και του περιβάλλοντος, για μία πολύμορφη δράση υπεράσπισης του δικαιώματος στην κατοικία. Στον συντονισμό συμμετέχουν οι Σύλλογοι Εκπαιδευτικών ΠΕ «Αριστοτέλης» και «Κ. Σωτηρίου», το ΣΕΡΕΤΕ, η ΕΜΔΥΔΑΣ Αττικής-Τμήμα Πολιτισμού και Αθλητισμού και ο ΣΑΔΑΣ (τμήμα Αττικής), καθώς και οι Εργατικές Λέσχες Νέας Ιωνίας και Καλλιθέας, η Λαϊκή Συνέλευση Κολωνού-Σεπολίων -Ακαδημίας Πλάτωνα και η Πρωτοβουλία Περιστέρι Ενάντια στους Πλειστηριασμούς και στις Αποκοπές Ρεύματος. Τις διαδικασίες του Συντονισμού παρακολουθούν επίσης: Γειτονιές για το Δικαίωμα στη Στέγαση, Εμείς στο Πεδίον του Άρεως, Ενωτική Πρωτοβουλία κατά των Πλειστηριασμών, Επιτροπή Αγώνα για το Μητροπολιτικό Πάρκο Γουδή, Επιτροπή για την ανάδειξη και την υπεράσπιση της κοινότητας των Προσφυγικών και της συλλογικής της μνήμης, Εργατική Συμμαχία στα Δυτικά, Το Μυρμήγκι – Στέκι Αλληλεγγύης Κυψέλης, Πανελλήνιο Σωματείο Εργαζομένων Vodafone – Πάναφον, ΣΕΦΚ, Σωματείο Μισθωτών Τεχνικών. Βασικοί σταθμοί στη μέχρι τώρα δράση του αποτέλεσαν τόσο οι ανοιχτές συνελεύσεις όσο και η μαζική κινητοποίηση για την Παγκόσμια ημέρα δράσης για τη στέγη.
