Αφιέρωμα Σύνταγμα, κράτος, ταξική πάλη
Συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από το Σύνταγμα του 1975, με το οποίο ολοκληρώθηκε η μετάβαση από τη δικτατορία στην αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία και, με τις αναθεωρήσεις του, ισχύει μέχρι και σήμερα. Το Πριν παρουσιάζει την πορεία των συνταγματικών αλλαγών και το πώς συνδέονται με την αστική κυριαρχία και την ταξική πάλη.
Βασίλης Μηνακάκης
Στις 9 Ιουνίου 1975 δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως το νέο Σύνταγμα της Ελλάδας, το οποίο είχε ψηφιστεί δύο ημέρες πριν από τη Βουλή. Είχαν προηγηθεί ο σχηματισμός κυβέρνησης υπό τον Κ. Καραμανλή τον Ιούλιο του 1974, η νομιμοποίηση του ΚΚΕ (23/9/1974), οι εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974 (με την εκλογική νίκη της ΝΔ) και το δημοψήφισμα για το πολιτειακό στις 8 Δεκεμβρίου, που οδήγησε στην κατάργηση της βασιλείας. Το νέο Σύνταγμα αποτελούσε επιστέγασμα αυτής της πορείας.
Όλα αυτά έγιναν σε μια «ρωγμή του χρόνου», όπου το κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι στην Ελλάδα εμφάνιζε μια δυσαρμονία –αλλά και κάποιους συγχρονισμούς- με ό,τι γινόταν διεθνώς. Τα χρόνια εκείνα ήταν μια περίοδος κρίσης-σταθμού για τον καπιταλισμό, ανάδυσης της Σχολής του Σικάγο και του νεοφιλελευθερισμού (με πρώτο πεδίο εφαρμογής τη Χιλή του δικτάτορα Πινοσέτ και επόμενα την Αγγλία της Θάτσερ και τις ΗΠΑ του Ρέιγκαν), αλλά και υποχώρησης του ριζοσπαστισμού (εργατικού, νεολαιίστικού, πολιτισμικού, αντιιμπεριαλιστικού) του δεύτερου μισού της δεκαετίας του 1960. Ήταν, όμως, και η περίοδος της πτώσης των δικτατοριών στον ευρωπαϊκό νότο και μεγάλου κλονισμού της αποικιοκρατίας.
Ο ελληνικός καπιταλισμός επηρεάστηκε σε οικονομικό επίπεδο από την κρίση του 1973-75, όμως ο πολιτικός ριζοσπαστισμός που είχε αναδυθεί μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου και η δυναμική των συσχετισμών καθιστούσαν απρόσφορο το ελληνικό έδαφος για τη δρομολόγηση εκείνη τη στιγμή των διεργασιών που άρχισαν να κινούνται σε άλλες χώρες και τελικά οδήγησαν στη διαμόρφωση μιας νέας εποχής-σταδίου του καπιταλισμού. Κι ενώ σε όλο τον κόσμο το πολύμορφο «1968» υποχωρούσε ή διαστρεφόταν στη λατρεία του ατόμου, στην Ελλάδα φούσκωνε ένα κύμα αριστερόστροφου ριζοσπαστισμού, που μπορεί να μην είχε το αντικαπιταλιστικό βάθος ώστε να επιτύχει σοβαρά ρήγματα ή ανατροπές, αποτελούσε όμως έναν παράγοντα ο οποίος ήταν δύσκολο να αγνοηθεί και έδειχνε ότι η επιστροφή στο μετεμφυλιακό καθεστώς ήταν αδύνατη. Κι επίσης, ενώ στην καρδιά της καπιταλιστικής Δύσης άρχιζαν να μπαίνουν σε εφαρμογή πολιτικές λιτότητας, αποκρατικοποιήσεων, συρρίκνωσης του λεγόμενου «κράτους πρόνοιας», στην Ελλάδα τα πράγματα φαίνονταν να κινούνται διαφορετικά (μάλιστα ο Κ. Καραμανλής είχε κατηγορηθεί για «σοσιαλμανία»).
Τόσο ο τύπος αστικού κράτους που οικοδομήθηκε εκείνη την ιδιαίτερη «στιγμή» όσο και το Σύνταγμα που ψηφίστηκε για να αποτελέσει υπέρτατο νόμο του, συμπυκνώνουν με κάποιον τρόπο τα δεδομένα της. Συμπυκνώνουν τη δύναμη και συνάμα την αδυναμία του δυνατού, της αστικής τάξης, που εξασφάλισε τη μετάβαση από τη δικτατορία στην κοινοβουλευτική δημοκρατία χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο η εξουσία-κυριαρχία της, αν και αναγκάστηκε σε κάποιες παραχωρήσεις. Παράλληλα, συμπυκνώνουν τη δύναμη και την αδυναμία του αδύνατου, του εργατικού-λαϊκού κινήματος, που με την πίεσή του εξασφάλισε κάποιες παραχωρήσεις, αλλά λόγω της πολιτικής-ιδεολογικής αδυναμίας του δεν κατόρθωσε αυτή η μετάβαση να είναι κάτι πολύ περισσότερο και ρηξιακό από μια αστική εναλλαγή, στο πλαίσιο της οποίας η ουσία, ο χαρακτήρας του κράτους παρέμεινε ίδιος (αστικό κράτος), ο τύπος του όμως άλλαξε (κοινοβουλευτική δημοκρατία χωρίς βασιλιά αντί της δικτατορίας ή του μετεμφυλιακού κράτους).
Έχει περάσει από τότε μισός αιώνας κι αν κάτι μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι ότι σήμερα πλέον η δυσαρμονία που προαναφέρθηκε δεν υπάρχει. Το αστικό κράτος και το Σύνταγμα στην Ελλάδα (με τις αναθεωρήσεις που από τότε έχουν γίνει, την καταστρατήγησή σε κρίσιμα σημεία από τις κυβερνήσεις και την απόλυτη διάσταση μεταξύ πολλών από τις διακηρύξεις του και της πραγματικότητας που βιώνουν οι εργαζόμενοι) κινείται στο ίδιο μήκος κύματος με εκείνα βασικών καπιταλιστικών χωρών. Έχουν, δηλαδή, ενσωματώσει τις αναδιαρθρώσεις που χαρακτηρίζουν την εποχή του ολοκληρωτικού καπιταλισμού και –σε θεσμικό, πολιτικό επίπεδο- του κοινοβουλευτικού ολοκληρωτισμού.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στις 21-22 Ιουνίου 2025
Πόσο αυτονόητα και αναπαλλοτρίωτα είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα;
1952-1975: Μοναρχία, έκτακτες εξουσίες και καπιταλιστική ανασυγκρότηση
Ο ταξικός χαρακτήρας του αστικού κράτους και οι διαφορετικές μορφές του
