Media Watch: Η Ιωάννα Αρχοντάκη και ο Δημήτρης Παπαευαγγέλου μιλούν για τη χαρτογράφηση της (παρα)πληροφόρησης

Το τι κυριαρχεί στα ΜΜΕ και το τι συζητείται στη δημόσια σφαίρα δεν είναι τυχαίο, ούτε άσχετο με την ιδιοκτησία των Μέσων. Η παραπληροφόρηση έχει πηγές και αγωγούς μεταφοράς. Η ομάδα του Media Watch βάζει για πρώτη φορά στην ιστορία της ελληνικής ενημέρωσης στο μικροσκόπιο ασύλληπτους όγκους δημοσιογραφικών κειμένων από την ηλεκτρονική ενημέρωση. Η εικόνα είναι εντυπωσιακή, καθώς καταγράφεται ένας κατακλυσμός άρθρων δεξιού πολιτικού προσανατολισμού και μια ευρύτερη συστημική κυριαρχία. Η Ιωάννα Αρχοντάκη και ο Δημήτρης Παπαευαγγέλου από την ομάδα του Media Watch μας περιγράφουν το γιατί, το πώς και το ποιά συμπεράσματα μπορούν να εξαχθούν.

Συνέντευξη στον Έκτωρ-Ξαβιέ Δελαστίκ

Συναντώντας μια παρέα στο δρόμο, έχετε 20’’; να φροντίσετε να καταλάβουν τι είναι και τι κάνει το MediaWatch. Τι τους λέτε;

Το MediaWatch είναι μια πλατφόρμα ανάλυσης δικτύων η οποία παρακολουθεί και χαρτογραφεί σε πραγματικό χρόνο τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης, εντοπίζοντας τις ροές πληροφοριών. Με τη χρήση προηγμένων αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης ανάλυσης και ταξινόμησης περιεχομένου, η πλατφόρμα καθιστά δυνατή την ομαδοποίηση των άρθρων σε κόμβους (ομάδες) βάσει της ομοιότητας των κειμένων – τους ισχυρισμούς μέσα σε μια είδηση, τους δρώντες, τα θέματα ή τις κατηγορίες (και οποιονδήποτε άλλο συνδυασμό χαρακτηριστικών). Μέσω του MediaWatch οι δημοσιογράφοι, οι ερευνητές και οι fact-checkers μπορούν να εντοπίζουν τις ροές πληροφοριών και τα δίκτυα προπαγάνδας και να ανταποκρίνονται άμεσα στα ζητήματα παραπληροφόρησης που προκύπτουν.

Επιγραμματικά, τι μελέτες κάνατε αυτό το διάστημα και τι μελέτες έχετε στα σκαριά για το μέλλον;

Έχουμε πραγματοποιήσει ήδη μια έρευνα για τις Ευρωεκλογές και τις ελληνικές βουλευτικές εκλογές του 2019, χαρτογραφώντας τις ροές πληροφόρησης (και παραπληροφόρησης) στο twitter. Αυτή την περίοδο τρέχει ακόμα μια έρευνα για τις εκλογές, χαρτογραφώντας αυτή τη φορά τη δημόσια σφαίρα, όχι σε ένα μέσο κοινωνικής δικτύωσης, αλλά στο σύνολο των ενημερωτικών μέσων που έχουν καταχωρηθεί στο μητρώο της Γενικής Γραμματείας Ενημέρωσης & Επικοινωνίας. Προς αυτή την κατεύθυνση, καλούμε κάθε ενδιαφερόμενο δημοσιογράφο ή ερευνητή που θέλει να εξετάσει ένα επιμέρους ζήτημα να έρθει σε επαφή μαζί μας.

Βάσει της μέχρι τώρα δουλειάς σας, ποιά είναι κάποια κεντρικά συμπεράσματα που έχετε εξάγει σε σχέση με το (προ)εκλογικό τοπίο στην ενημέρωση;

Η τραγωδία των Τεμπών αναφέρθηκε στο 7,55% των άρθρων, κυρίως υπερπροβάλλοντας το κυβερνητικό αφήγημα για την υπόθεση. Αντίθετα, ένα στα δέκα άρθρα αφορούσε τις δημοσκοπήσεις.

Κλείνοντας τον πρώτο γύρο των εκλογών, το MediaWatch συνέλεξε και κατέγραψε περίπου 436.000 άρθρα από 1.500 ενημερωτικά διαδικτυακά μέσα, εκ των οποίων τα 78.000 είχαν να κάνουν με τις εκλογές της 21ης Μαϊου. Το κύριο εύρημα είναι ότι η προεκλογική περίοδος χαρακτηρίστηκε από κατακερματισμό σε επίπεδο πολιτικών μηνυμάτων. Παρατηρήθηκε επίσης ιδιαίτερη πόλωση τόσο μεταξύ των κομμάτων και των δηλώσεών τους, όσο και μεταξύ των μέσων και των απόψεών τους. Επιπλέον, είδαμε ότι η δημόσια σφαίρα κατακλύζεται από άρθρα μέσων δεξιού πολιτικού προσανατολισμού. Διαπιστώσαμε ότι το 37% των άρθρων αναφέρονταν στη Νέα Δημοκρατία, 28% στο ΣΥΡΙΖΑ, 15% στο ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝ.ΑΛ., 8% στο ΚΚΕ, 3% στο ΜέΡΑ25 και 1% στην Ελληνική Λύση. Το ζήτημα των υποκλοπών αναφέρθηκε σε μόλις 6% των άρθρων. Ομοίως, η τραγωδία των Τεμπών αναφέρθηκε κατά την περίοδο σε 7,55% των άρθρων, κυρίως από μέσα με δεξιό πολιτικό προσανατολισμό, υπερ — προβάλλοντας το κυβερνητικό αφήγημα γύρω από την υπόθεση. Αντίθετα, ένα στα δέκα άρθρα αφορούσε τις δημοσκοπήσεις, το λεγόμενο προεκλογικό horse race. Αυτό το γεγονός είναι ιδιαιτέρως σημαντικό, αν αναλογιστούμε ότι μεγάλο μέρος των αναποφάσιστων πολιτών τείνει να υποστηρίζει τον διαφαινόμενο νικητή (the bandwagon effect). Τα πολιτικά προγράμματα των κομμάτων παρουσιάστηκαν επιγραμματικά στον τύπο (αν παρουσιάστηκαν). Αντιθέτως, είδαμε την ειδησεογραφία να μεταπηδά από θέμα σε θέμα και από σκάνδαλο σε σκάνδαλο κατασκευάζοντας την επικαιρότητα. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν εκλογές χωρίς αφήγημα.

Μιλάμε για τη δύναμη των ΜΜΕ στον καθορισμό της πολιτικής ατζέντας και συζήτησης. Επιβεβαιώνεται αυτή η θέση στις μελέτες σας;

Τα μέσα ενημέρωσης μέσω της ατζέντας τους εκπαιδεύουν το αναγνωστικό κοινό στο ποια ζητήματα θεωρούνται σημαντικά και ποια όχι. Πράγματι, στον πρώτο γύρο των εκλογών είδαμε ότι τα παραπάνω ζητήματα που καταγράψαμε όπως τα Τέμπη ή υποκλοπές, παρά τη σημασία τους, ήταν χαμηλά τόσο στη δημοσιογραφική κάλυψη όσο και στα κριτήρια ψήφου των πολιτών, όπως αποτυπώθηκαν στις δημοσκοπήσεις. Από την άλλη πλευρά, η έρευνα στον τομέα την πολιτικής επικοινωνίας έχει δείξει ότι η υπερ-προβολή των ποσοστών των υποψηφίων και των κομμάτων δημιουργεί αισθήματα κυνισμού στον κόσμο οδηγώντας στην εκλογική αποχή. Καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι πέραν της παραπληροφόρησης, η μιντιακή κάλυψη έχει πολύπλευρες επιπτώσεις στην καθοδήγηση της κοινής γνώμης και αποτυπώνεται και στην πολιτική δράση.

Πείτε μας για το δίκτυο οργανισμών όπου εντάσσεται το εγχείρημα του MediaWatch. Ποιές κατευθύνσεις έρευνας θέλετε εσείς να κυνηγήσετε, και ποιές σας θέτει το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το MediaWatch;

Το MediaWatch σαν εργαλείο έχει αναπτυχθεί από την ομάδα της Civic Information Office (CVCIO) και έχει συμμετάσχει στο παρελθόν στο incubator του iMedD, αλλά είναι μια μη κερδοσκοπική, ανεξάρτητη πρωτοβουλία. Προς το παρόν η πλατφόρμα δουλεύει πιλοτικά και για το σκοπό αυτό επιλέξαμε να επικεντρωθούμε σε πολιτικά γεγονότα κατά τα οποία οι προσπάθειες παραπληροφόρησης είναι ακόμα πιο έντονες. Τέτοια γεγονότα ήταν η επιχείρηση στον Έβρο το 2020, ο πόλεμος στην Ουκρανία και φυσικά οι εκλογές. Μιας και η τεχνολογία δεν μπορεί να δώσει όλες τις απαντήσεις στο ζήτημα της παραπληροφόρησης, η πλατφόρμα αναπτύσσεται αυτή τη στιγμή με στόχο τη δημιουργία μιας κοινότητας αποτελούμενης από δημοσιογράφους, ερευνητές αλλά και πολίτες που τους απασχολεί το ζήτημα, ώστε να συμμετέχουν ενεργά στη διασταύρωση των ειδήσεων. Απώτερος στόχος μας είναι το MediaWatch να ανοίξει τα φτερά του και εκτός Ελλάδας, αφού ήδη υποστηρίζεται σε 16 γλώσσες.

Η υποδομή που περιγράφετε φαίνεται να μπορεί να εφαρμοστεί σε πολλές χώρες, εφ’ όσον υπάρχει το δημοσιογραφικό προσωπικό που θα βοηθήσει να προσαρμοστεί στις μοναδικές τοπικές συνθήκες. Eκτιμάτε πως υπάρχει το διεθνές ενδιαφέρον για ένα διεθνές τέτοιο δίκτυο;

Η εξαιρετικά χαμηλή εμπιστοσύνη των πολιτών στα μέσα ενημέρωσης δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Το ζήτημα της αξιοπιστίας των μέσων απασχολεί όλους τους πολίτες της Ευρώπης και κυρίως της νότιας και της ανατολικής. Επιπλέον, οι περισσότεροι ειδησεογραφικοί οργανισμοί δεν διαθέτουν επαρκείς πόρους για τη διασταύρωση των πληροφοριών, καθώς ανακύπτουν ολοένα και νέες προκλήσεις γύρω από το ζήτημα της ψηφιακής παραπληροφόρησης. Πιστεύουμε λοιπόν, ότι το MediaWatch μπορεί να αποτελέσει μέρος της λύσης.

Δημοσιεύτηκε στις 3/6/23