Ο Ντάνιελ Έλσμπεργκ, που πέθανε την περασμένη εβδομάδα σε ηλικία 91 ετών, ήταν ένας άνθρωπος που άφησε ένα βαθύ αποτύπωμα στη νεότερη ιστορία, όχι μόνο την αμερικανική αλλά και την παγκόσμια. Ήταν αυτός που το 1972 δημοσιοποίησε τα απόρρητα «Έγγραφα του Πενταγώνου», τα περίφημα «Pentagon Papers», που αποκάλυπταν το επίσημο κυβερνητικό ψέμα, δηλαδή ότι ενώ η αμερικανική κυβέρνηση πολύ καλά γνώριζε ότι ΔΕΝ θα κέρδιζε τον πόλεμο στο Βιετνάμ, ταυτόχρονα έστελνε τον ανθό της αμερικανικής νεολαίας να σκοτωθεί εκεί.
Εύκολα μπορεί κανείς να μάθει για τον βίο και την πολιτεία αυτού του διάσημου «μάρτυρα δημόσιου συμφέροντος», όπως έχει καθιερωθεί να λέμε τους περίφημους whistleblowers, δηλαδή εκείνους που φέρνουν στο φως δημόσιες αμαρτίες. Τέτοιοι μάρτυρες ήταν ο Τζούλιαν Ασάνζ και ο Έντουαρντ Σνόουντεν και πολλοί άλλοι, λιγότερο γνωστή. Ο πρώτος είναι φυλακισμένος στην Αγγλία και απειλείται με έκδοση στις ΗΠΑ όπου τον περιμένει δίκη για κατασκοπεία και βαρύτατη ποινή. Ο δεύτερος ζει εδώ και δέκα χρόνια εξόριστος στη Μόσχα, καθώς καμία άλλη χώρα δεν ήταν πρόθυμη να τον δεχτεί, ενώ η στρατιώτης Τσέλσι Μάνινγκ πλήρωσε με εφτά χρόνια φυλακή τη δική της «μαρτυρία».
Εδώ θα σταθούμε στην πρώτη συνομιλία που είχαν μέσω ίντερνετ ο Σνόουντεν και ο Έλσμπεργκ πριν δέκα χρόνια. Ο πρώτος βρισκόταν σε κάποιο άγνωστο σημείο στη Μόσχα και ο δεύτερος στο υπόγειο γραφείο του στο λιμάνι του Σαν Φραντσίσκο κι εκεί ήταν παρών και ο δημοσιογράφος-πολιτικός αναλυτής Μπάρτον Γκέλμαν. Τη δίωρη αυτή συνομιλία κατέγραψε ο Μπάρτον Γκέλμαν στο βιβλίο του Σκοτεινός καθρέφτης που κυκλοφορεί στα ελληνικά (εκδ. Καστανιώτη). Οι σελίδες 364-374 όπου περιγράφεται αυτή η ονλάιν κρυπτογραμμένη συνομιλία είναι εξαιρετικά συγκινητικές.
«Είσαι ο ήρωάς μου», λέει ο ηλικιωμένος αλλά θαλερός κι ευθυτενής Έλσμπεργκ στον Σνόουντεν.
«Κι εσύ ο δικός μου», απαντά ο άλλος.
«Σαράντα χρόνια ήλπιζα και περίμενα κάποιον σαν κι εσένα».
Οι αποκαλύψεις του Σνόουντεν ήταν η πιο σημαντική διαρροή στην παγκόσμια ιστορία, όπως κι εκείνες των Wikileaks του Ασάνζ. Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι ο Έλσμπεργκ έδρασε όταν το αντιπολεμικό κίνημα στην Αμερική και σε όλο τον κόσμο ήταν στο κορύφωμα του. Αντίθετα, ο Σνόουντεν έδρασε μόνος του πιστεύοντας ότι έτσι υπηρετεί το δίκαιο, την αλήθεια, την ελευθερία. «Ο Σνόουντεν ήταν ένας “κουλ” ελευθεριακός», γράφει ο Γκέλμαν, «δεν είχε την τάση να συμμερίζεται τα πάθη της αριστεράς» – και ας μην ξεχνάμε ότι η αριστερά σήκωσε το βάρος του αντιπολεμικού κινήματος στη δεκαετία του ’70.
«Αλίμονο στους λαούς που έχουν ανάγκη από ήρωες», έλεγε ο Μπρεχτ, αλίμονο στα κινήματα που έχουν ανάγκη από μοντέρνους χαϊ-τεκ Προμηθείς να μας δώσουν το δώρο της φωτιάς, το δώρο της αλήθειας. Το παγκόσμιο κίνημα μπορεί να γεννήσει τέτοιους ανθρώπους. Όμως η ίδια η τεχνολογία την οποία επεξεργάζονται και χρησιμοποιούν οι Big Tech, oι μυστικές υπηρεσίες και οι πολεμοκάπηλοι της δικής μας εποχής προσφέρει τα όπλα για την ενδεχόμενη αποκάλυψη του επίσημου ψέματος και τη διάδοση της αλήθειας. Ιδίως σήμερα που οι καπνοί του πολέμου στην Ουκρανία απειλούν να επεκταθούν στον ουρανό της Ευρώπης (και όχι μόνο) και οι περισσότεροι δεν ξέρουμε πού τελειώνει το δίκαιο και πού αρχίζει το άδικο. Μόνο που, όπως παραδέχτηκε πριν λίγες μέρες ο Σνόουντεν, σήμερα η ανεύρεση της αλήθειας είναι πολύ πιο δύσκολη. Τα τεχνολογικά μέσα για την απόκρυψη, την κρυπτογράφηση και την αποσιώπησή της είναι τόσο εξελιγμένα, που μπροστά τους εκείνα που χρησιμοποίησε πριν δέκα χρόνια ο Σνόουντεν «μοιάζουν παιχνιδάκι». Όμως στην ιστορία ποτέ δεν πρέπει να λες ποτέ. Όχι έναν αλλά πολλούς απογόνους του Έλσμπεργκ, του Σνόουντεν, του Ασάνζ μπορεί, θα μπορούσε να γεννήσει η σκοτεινή και άλλο τόσο ελπιδοφόρα εποχή μας.
Μαριάννα Τζιαντζή
