Μάκης Γεωργιάδης
Η εποποιΐα μιας μάχης που σάρωσε το ναζισμό
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ
22 Ιουνίου 1941: Έναρξη της επιχείρησης Μπαρμπαρόσα. Ξεκινάει η ναζιστική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση κινούμενη σε τρία μέτωπα.
17 Ιουλίου 1942: Έναρξη της επιχείρησης Κυανό. Ξεκινά η μάχη του Στάλινγκραντ.
23 Αυγούστου 1942: Ξεκινούν οι σφοδρές πολιορκίες της πόλης. Οι Γερανοί θα φτάσουν ως το κέντρο του Στάλινγκραντ και θα πάρουν υπό τον έλεγχό τους έξι από τους εφτά τομείς της πόλης χωρίς ωστόσο ποτέ να καταφέρουν να την καταλάβουν ολοκληρωτικά.
19 Νοεμβρίου 1942: Ξεκινούν οι επιχειρήσεις Ουρανός και Κρόνος. Αρχίζει η αντεπίθεση του Κόκκινου Στρατού και η ανακατάληψη των κατειλημμένων πόλεων. Σε τέσσερις ημέρες το Στάλινγκραντ έχει περικυκλωθεί.
2 Φεβρουαρίου 1943: Τέλος της μάχης του Στάλινγκραντ καθώς παραδίνονται και οι τελευταίοι ναζιστικοί θύλακες αντίστασης. Θρίαμβος του Κόκκινου Στρατού.
27 Ιανουαρίου 1944: Λύνεται μετά από 900 ημέρες η πολιορκία του Λένινγκραντ. Αντίστροφη μέτρηση για το ναζιστικό τέρας. Προέλαση των Σοβιετικών μέχρι την οριστική παράδοση της Γερμανίας.
9 Μαΐου 1945: Τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Συνθηκολόγηση της ναζιστικής Γερμανίας με την κόκκινη σημαία με το σφυροδρέπανο να κυματίζει στο Ράιχσταγκ.
Το ημερολόγιο έδειχνε 2 Φεβρουαρίου του 1943 όταν και οι τελευταίοι θύλακες αντίστασης των ναζιστικών στρατευμάτων στο Στάλινγκραντ είτε εξολοθρεύονται είτε παραδίδονται. Μόλις δύο ημέρες νωρίτερα ο στρατάρχης Φρίντριχ Πάουλους, κάτισχνος και αποσκελετωμένος, έχει παραδοθεί στον Κόκκινο Στρατό μαζί με τους στρατηγούς του και 250.000 στρατιώτες. Η νικηφόρα για την ΕΣΣΔ έκβαση της μάχης θα δώσει το πλεονέκτημα στον Κόκκινο Στρατό και η μεγάλη αντεπίθεση για το τσάκισμα της φονικής ναζιστικής μηχανής θα ξεκινήσει στέλνοντας ηχηρό μήνυμα σε όλον τον κόσμο. Ο λαός της Σοβιετικής Ένωσης που θυσιάστηκε στη μάχη του Στάλινγκραντ θα στείλει το μήνυμα της αντίστασης και της νικηφόρας προέλασης εναντίον της ναζιστικής Γερμανίας. Πράγματα τα οποία όχι μόνο δεν φάνταζαν αυτονόητα, αλλά μόλις λίγους μήνες πίσω, οι περισσότεροι τα θεωρούσαν ακατόρθωτα όπως και το Γ΄ Ράιχ ανίκητο. Μέσα από τις τεράστιες θυσίες στρατιωτών και πολιτών σε αυτή την πόλη στις δυτικές όχθες του Βόλγα η οποία είχε μετατραπεί σε ερειπιώνα από τις απανωτές φονικές πολιορκίες των ναζιστικών στρατευμάτων, ανέτειλε τότε το φως της ελπίδας για τη νίκη των λαών και τη συντριβή του τέρατος. Και η ελπίδα αυτή είχε χρώμα κόκκινο σαν το αίμα των υπερασπιστών του Στάλινγκραντ και της ΕΣΣΔ. Παράλληλα, μέσα στο σκοτάδι του πολέμου χάραζε και αχνόφεγγε πέρα από την ελπίδα για την τελική νίκη και η προσδοκία για έναν καλύτερο, δικαιότερο και ειρηνικό κόσμο. Η μεγάλη αντεπίθεση του Κόκκινου Στρατού, η οποία είχε ξεκινήσει στις 19 Νοεμβρίου του 1942 με τις κωδικές ονομασίες Επιχείρηση Ουρανός και Κρόνος, ήταν αυτή που έθεσε τις βάσεις για την εποποιία του Στάλινγκαντ, μια εποποιία που έκανε γνωστή την πόλη σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης. Μια νίκη που έδωσε φτερά στην παγκόσμια εργατική τάξη και τα κινήματά της.
Όταν δεν υπήρχε γη πέρα από τον Βόλγα…
Στις αρχές του καλοκαιριού του 1942, η κατάσταση στο ανατολικό μέτωπο και στα πεδία των μαχών ήταν μάλλον αποκαρδιωτική για τις σοβιετικές δυνάμεις. Στον βορρά το Λένινγκραντ ήταν υπό πολιορκία. Στο κέντρο η ναζιστική επίθεση για την κατάληψη της Μόσχας είχε αποτραπεί και η Βέρμαχτ είχε οπισθοχωρήσει, αλλά οι ισορροπίες ήταν ακόμη εύθραυστες για τον Κόκκινο Στρατό. Ωστόσο στη χειρότερη κατάσταση είχε περιέλθει το νότιο τμήμα του μετώπου. ΟΙ δυνάμεις του Άξονα καταφέρνουν να καταλάβουν σχεδόν ολοκληρωτικά την Κριμαία και το κομβικό διαμετακομιστικό κέντρο της Σεβαστούπολης. Έτσι στην Ουκρανία και τη νότια Ρωσία η κατάσταση εξελίσσεται δραματικά όταν στα μέσα Ιουνίου καταλαμβάνεται και το Ροστόφ. Ο δρόμος για το Στάλινγκραντ έχει ανοίξει για τις χιτλερικές δυνάμεις.
Το Στάλινγκραντ δεν ήταν τυχαίος στόχος. Χτισμένο στη δυτική όχθη του Βόλγα, αποτελούσε ένα ισχυρό βιομηχανικό κέντρο και στρατηγικό σημείο για τον έλεγχο των ποτάμιων μεταφορών. Πόσο μάλλον εν καιρό πολέμου, οπότε τα πλωτά μέσα έπαιζαν ακόμη καθοριστικότερο ρόλο στον ανεφοδιασμό των στρατιωτικών μονάδων κατά μήκος ολόκληρου σχεδόν του μετώπου. Ο έλεγχος του Βόλγα σε μεγάλο βαθμό θα καθόριζε και την έκβαση του πολέμου. Επιπλέον, το Στάλινγκραντ είχε ιδιαίτερη σημασία και πολιτικό-ιδεολογικό συμβολισμό στην αντιπαράθεση των δύο κόσμων. Έφερε το όνομα του ηγέτη της ΕΣΣΔ, Ι. Β. Στάλιν. Γεγονός το οποίο θα το καθιστούσε, σε περίπτωση πτώσης του, πολύτιμό λάφυρο στα χέρια της χιτλερικής προπαγάνδας. Όμως η κατάσταση δεν εξελίχθηκε τόσο ευνοϊκά όσο προοιωνίζονταν για τη Γερμανία τα σημάδια εκείνου του θέρους.
Σε επιχειρησιακό επίπεδο, οι Γερμανοί από τη μια πλευρά αποφάσισαν να επεκτείνουν το μήκος του μετώπου. Οι στρατιές των εισβολέων στον νότιο τομέα χωρίστηκαν στα δύο. Το ένα τμήμα κατευθύνθηκε για την κατάκτηση του Καυκάσου και των πλουτοπαραγωγικών του πηγών. Εκεί άλλωστε παραγόταν τότε τα 4/5 του σοβιετικού πετρελαίου, το μισό του μαγγανίου και πληθώρα άλλων πρώτων υλών. Το δεύτερο τμήμα των γερμανικών δυνάμεων υπό τον στρατηγό Φ. Πάουλους κινήθηκε προς τον Βόλγα και εναντίον του Στάλινγκραντ. Οι Σοβιετικοί από την άλλη πλευρά δεν είχαν άλλες επιλογές πλην της οργάνωσης της άμυνας όσο πιο αποτελεσματικά γινόταν. Σε αυτή τη φάση του πολέμου οι γερμανικές δυνάμεις υπερτερούσαν σε άντρες, αλλά κυρίως σε εξοπλισμό. Η Σοβιετική Ένωση βρισκόταν σε μεταίχμιο έχοντας μετακινήσει, και μάλιστα κομμάτι-κομμάτι, εκατοντάδες βιομηχανικές και παραγωγικές μονάδες στα Ουράλια, στη Δυτική Σιβηρία και στο Καζακστάν. Μια νέα πολεμική βιομηχανία δούλευε πυρετωδώς ώστε να καλύψει το μειονέκτημα και τελικά να υπερσκελίσει τη Βέρμαχτ και τη Λουφτβάφε. Και τελικά τα κατάφερε.
Στις 17 Ιουλίου του 1942 οι στρατιές του Άξονα, έχοντας περάσει τον ποταμό Ντον έχουν φτάσει στα περίχωρα του Στάλινγκραντ. Αρχίζουν την προέλαση προς τα προάστια της πόλης και αυτή θεωρείται η απαρχή μιας από τις ιστορικότερες μάχες όλων των εποχών η οποία θα ολοκληρωθεί στις 2 Φεβρουαρίου του 1943 με τη συντριβή των ναζιστικών στρατευμάτων, την αιχμαλωσία και την παράδοση σχεδόν 250.000 Γερμανών στρατιωτών συμπεριλαμβανομένου του στρατάρχη Φ. Πάουλους και των στρατηγών του.
Η δυσκολότερη φάση της μάχης για τον Κόκκινο Στρατό και τους υπερασπιστές της πόλης υπήρξε το διάστημα από 23 Αυγούστου ως 30 Οκτωβρίου 1942, οπότε η πόλη δέχτηκε απανωτές λυσσαλέες πολιορκίες. Οι έξι από τους επτά τομείς του Στάλινγκραντ είχαν περάσει στα χέρια των ναζί, αλλά πουθενά ολοκληρωτικά καθώς σοβιετικοί θύλακες αντίστασης υπήρχαν παντού και έδιναν μάχες δρόμο το δρόμο και σώμα με σώμα, ενώ με ειδικές καταδρομικές επιχειρήσεις καταλαμβάνονταν κτίρια στα οποία οι σοβιετικοί ανατίναζαν τους εσωτερικούς τοίχους και τα μετέτρεπαν σε φρούρια. Παράλληλαν παροιμιώδης έμεινε η αντίσταση στα εργοστάσια «Ν. Μπαρικάντ», «Κόκκινος Οκτώβρης» και στο μεγάλο εργοστάσιο γεωργικών ελκυστήρων στον βόρειο, βιομηχανικό τομέα του Στάλινγκραντ τα οποία οι Γερμανοί δεν κατέλαβαν ποτέ ολοκληρωτικά, παρά μερικά τμήματα αποκτώντας μεν πρόσβαση στον Βόλγα, αλλά όταν ήδη ο Κόκκινος Στρατός είχε οργανώσει την αντίσταση και νέες υποδομές καθώς ο ποταμός είχε πια παγώσει και δεν μπορούσε να χρησιμεύσει στη ναυσιπλοΐα.
Για τους εργάτες της πόλης, τους υπερασπιστές της, τους χιλιάδες στρατιώτες που θυσιάστηκαν, «δεν υπήρχε γη πέρα από το Βόλγα. Ούτε γη ούτε ζωή σε περίπτωση που ο εχθρός κατάφερνε να τον διασχίσει. Ήταν μάχη ζωής και θανάτου.
Παρά το γεγονός ότι οι υπόλοιπες δυνάμεις του αντιφασιστικού συνασπισμού αρνήθηκαν να ανοίξουν ένα δεύτερο μέτωπο στα δυτικά ώστε να διασπάσουν τις δυνάμεις του χιτλερικού Άξονα και άφησαν στο έλεος των ναζιστικών ορδών την Σοβιετική Ένωση, εντούτοις ήδη από το καλοκαίρι του 1942 άρχισαν να φαίνονται τα σημάδια ανατροπής των ισορροπιών. Η πολεμική βιομηχανία της ΕΣΣΔ άρχισε να αποδίδει ταχύτατα και να καλύπτει το χαμένο έδαφος ενώ αυξήθηκε ο βαθμός οργάνωσης και αποφασιστικότητας. Έτσι, η γενική στρατιωτική διοίκηση ήταν σε θέση να εκπονήσει ήδη από τον Σεπτέμβριο τα σχέδια αντεπίθεσης και τσακίσματος της ναζιστικής δολοφονικής μηχανής. Τα σχέδια εκπονήθηκαν στη Μόσχα με τη συμμετοχή του Ι. Β. Στάλιν, του στρατάρχη Γκ. Ζούκοφ, του Α. Μ. Βασιλιέφσκι και των στρατηγών των μετώπων του Στάλινγκρταντ και του Ντον. Όλα αυτά εν μέσω της σφοδρότερης ίσως πολιορκίας του Στάλινγκραντ. Τα σημάδια ασφαλώς, έδειχναν και από την άλλη πλευρά κόπωση της βιομηχανίας της ναζιστικής Γερμανίας: είχαν αρχίσει οι ελλείψεις πρώτων υλών και καυσίμων και το ηθικό της Βέρμαχτ μετά από συνεχόμενους μήνες αιματηρών και σκληρών μαχών είχε αρχίσει να πέφτει ραγδαία. Η έναρξη της αντεπίθεσης είχε οριστεί αρχικά για τις 8 Νοεμβρίου. Καθυστέρησε ωστόσο αρχικά ένα δεκαήμερο καθώς η Κόκκινη Αεροπορία δεν βρισκόταν στον απαραίτητο βαθμό ετοιμότητας ενώ και μεγάλος αριθμός εφεδρειών έλειπε ακόμη από κρίσιμα μέτωπα. Παρά την πυκνή ομίχλη και κάποιες δεύτερες σκέψεις επιτελών της στρατιωτικής διοίκησης, η αντεπίθεση άρχισε στις 7:20 το πρωί της 19ης Νοεμβρίου του 1942 στην περιοχή του ποταμού Ντον. Μέσα σε τέσσερεις ημέρες το Στάλινγκραντ είχε περικυκλωθεί με μια κίνηση λαβίδα και δύο πολιορκητικοί κλοιοί του Κόκκινου Στρατού σχηματίστηκαν περιμετρικά της πόλης. Στις 31 Ιανουαρίου όλα είχαν τελειώσει και ο στρατάρχης Πάουλους παραδινόταν κάτισχνος και σκελετωμένος μαζί με τους στρατιώτες του. Στις 2 Φεβρουαρίου 1943 παραδόθηκαν ή εξολοθρεύτηκαν και οι τελευταίοι θύλακες γερμανικής αντίστασης. Ο Κόκκινος Στρατός είχε πλέον αποκτήσει το στρατηγικό πλεονέκτημα, το οποίο δεν θα έχανε μέχρι και το τέλος του πολέμου. Όλα αυτά ωστόσο πολύ πιθανόν να μην είχαν υπάρξει εάν τα κρίσιμα διαστήματα δεν υπήρχε η ηρωική μαζική αντίσταση του σοβιετικού λαού, η αυτοθυσία και η βαθιά πίστη για τη νίκη της χώρας των σοβιέτ και την δικαίωση του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου, όπως είχε ονομαστεί από την ηγεσία του ΚΚΣΕ. Όλα αυτά συνετέλεσαν ώστε να παραμείνει στον αιώνα ανεξίτηλος ο θρίαμβος ενός ολόκληρου λαού ο οποίος πλήρωσε τόσο βαρύ και δυσανάλογο τίμημα αντιπαλεύοντας την κτηνωδία του ναζισμού. Ας μην το ξεχνάμε.
