Βασίλης Τσιράκης
Μια από τις μεγάλες ιστορικές τραγωδίες αποτυπώθηκε στην ελληνική λογοτεχνία και μάλιστα όχι μόνο από παλιούς αλλά και από νεότερους συγγραφείς
«Ενα γεγονός άσκησε μεγάλη επίδραση στους λογοτέχνες της γενιάς αυτής, γεγονός που ρίχνει τη βαριά σκιά του σε όλη τη µετέπειτα λογοτεχνική παραγωγή και σε όλη την πνευματική και την κοινωνική οργάνωση: Η Mικρασιατική καταστροφή και η ανταλλαγή των πληθυσμών που ακολούθησε. Ιδέες και όνειρα που έτρεφαν τις προηγούμενες γενιές για την αποκατάσταση του ελληνισμού στα πρωτερινά όρια του βυζαντινού κράτους, κατέρρευσαν μονοµιάς τον Σεπτέµβριο του 1922 και µια καινούρια τραγικότητα και σοβαρότητα αντικατέστησαν τον προγενέστερο κάπως χιµαιρικό ροµαντισµό». (Λίνος Πολίτης, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ΜΙΕΤ, 1978).
Ωστόσο, αν και η κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας, σε συνδυασμό με την επίδραση της νεωτερικότητας, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για μια δημιουργική ανανέωση της πεζογραφίας, η οποία στις αρχές του αιώνα «φυτοζωούσε σε μια καθυστερημένη επιβίωση της ηθογραφίας» (Λ. Πολίτης), πέρα από έναν επαναπροσδιορισμό της ελληνικότητας, ο οποίος περιορίστηκε στο στενό πλαίσιο μιας εθνοκεντρικής θεματικής και μορφικής αναζήτησης, δεν κατόρθωσε να φέρει μια άλλη ριζοσπαστική οπτική στη λογοτεχνία, προτείνοντας νέες φόρμες και αλληλεπιδρώντας με τις βαθύτερες κοινωνικές αντιφάσεις. Είναι χαρακτηριστικό ότι η ηρωική διεθνιστική στάση των κομμουνιστών στη διάρκεια της Μικρασιατικής εκστρατείας όχι μόνο δεν έγινε –πλην ελαχίστων εξαιρέσεων– μέρος της θεματολογίας των έργων της εποχής, αλλά αρκετοί αξιόλογοι συγγραφείς υιοθέτησαν στην πολιτική τους ζωή τη ρητορική ενός χυδαίου αντικομμουνισμού (π.χ. Μυριβήλης, Καραγάτσης).
Μπορούμε να χωρίσουμε τους συγγραφείς σε δύο κατηγορίες: στους Μικρασιάτες, οι οποίοι ενέταξαν τα βιώματά τους στη συγγραφική τους δραστηριότητα, και στους Ελλαδίτες, που επικεντρώθηκαν στην εγκατάσταση των προσφύγων στη νέα πατρίδα.
Ο Στρατής Δούκας (1895-1983) από τα Μοσχονήσια της Μικράς Ασίας πολέμησε στη Μικρασιατική εκστρατεία, τραυματίστηκε και επτά χρόνια αργότερα στο βιβλίο του Iστορία ενός αιχµαλώτου αφηγείται την αληθινή ιστορία του Nικόλα Kαζάκογλου, ενός τουρκόφωνου Έλληνα που μετά την απόδρασή του προσποιήθηκε τον Τούρκο. Ο Hλίας Bενέζης από το Aϊβαλί (πραγματικό όνομα Ηλίας Μέλλος, 1904-1973) κατέγραψε το 1924, στην εφηµερίδα Kαµπάνα της Mυτιλήνης, τη δραµατική εµπειρία της σύλληψής του από τους Tούρκους το 1922 και τον Γολγοθά χιλιάδων Μικρασιατών στα εργατικά τάγµατα της Aνατολής, για να την επεξεργαστεί αργότερα στο μυθιστόρημά του Nούµερο 31328 (1931). Ο ίδιος το 1939 εξέδωσε τη Γαλήνη, που αναφέρεται στη διαμάχη µε τους ντόπιους των προσφύγων που έρχονται να εγκατασταθούν στην έρημη γη της Αναβύσσου. Το 1943 στην Aιολική γη, με έναν αμφιλεγόμενο πρώιµο μαγικό ρεαλισμό, αναφέρεται με νοσταλγία στις παιδικές του αναμνήσεις από το Αϊβαλί αλλά και την τελετουργική πορεία των προσφύγων από τα πατρογονικά εδάφη προς τη θάλασσα.
Ο Γιώργος Θεοτοκάς (1905-1966) από την Κωνσταντινούπολη στο τρίτο μυθιστόρημά του Ο Λεωνής (1940) παρακολουθεί την εξέλιξη της ζωής του ήρωά του από την παιδική ηλικία έως τη Μικρασιατική καταστροφή. Ο Τάσος Αθανασιάδης (1913−2006) από το Σαλιχλή της Μικράς Ασίας στα Παιδιά της Νιόβης (πρώτη τρίτομη μορφή 1948, δεύτερη τετράτομη 1968) περιγράφει με γλαφυρότητα τον τρόπο ζωής των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στην κλειστή κοινωνία του Σαλιχλίου. Η Διδώ Σωτηρίου (1911-2004) από το Αϊδίνι στο πρώτο µυθιστόρηµά της
Πεζογράφοι που κατάγονται από τη Μικρά Ασία γίνονται μάρτυρες αυτής της ολέθριας περιόδου, περιγράφουν το «πριν και το μετά»
Οι νεκροί περιµένουν (1959) αναφέρεται στον ξεριζωμό αλλά και τις σκληρές δοκιμασίες που αντιμετώπισαν οι πρόσφυγες στην Ελλάδα, ενώ στα πολυδιαβασμένα Mατωµένα χώµατα (1962) περιγράφεται η ζωή του Μανώλη Αξιώτη ο οποίος υπηρέτησε στα οθωμανικά Αμελέ Ταμπουρού (Τάγματα Εργασίας) του 1914-1918 και αργότερα, ως φαντάρος του ελληνικού στρατού, έζησε την τραγωδία της Μικρασιατικής καταστροφής, την αιχμαλωσία και την προσφυγιά.
Ο Kοσμάς Πολίτης από τη Σμύρνη (πραγματικό όνομα Παρασκευάς Ταβελούδης, 1888-1974), στο τελευταίο του μυθιστόρημα Στου Χατζηφράγκου (1962) αναφέρεται στη ζωή στη Σμύρνη στις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ το κεφάλαιο του βιβλίου με τίτλο η «Πάροδος» θεωρείται ένα από τα πιο συγκλονιστικά κείμενα που έχουν γραφτεί για τη Μικρασιατική καταστροφή.
Ελλαδίτες συγγραφείς
Το προσφυγικό ζήτημα και οι νέες προσεγγίσεις
Ο Γρηγόρης Ξενόπουλος, με το μυθιστόρημα του Πρόσφυγες (1934), μας διηγείται τη ζωή της Σμαράγδας, μιας κοπέλας από τη Σμύρνη –σύμβολο του εθνικού πένθους– που αποβιβάζεται στον Πειραιά τραυματισμένη, ενώ η Tατιάνα Σταύρου µε το μυθιστόρηµά της Οι πρώτες ρίζες (1936), γίνεται η πρώτη γυναίκα συγγραφέας που καταπιάστηκε µε τον αγώνα των προσφύγων και ειδικότερα των γυναικών να ριζώσουν στη νέα τους πατρίδα. Ένα αντίστροφο μοτίβο αποτελεί ο ξεριζωμός των Τούρκων που παρουσιάζεται στο Χρονικό μιας πολιτείας (1938) του Παντελή Πρεβελάκη, ένα οδοιπορικό στο Ρέθυμνο από το 1898 ως το 1924.
Ο Στρατής Mυριβήλης με το μυθιστόρημά του H Παναγιά η Γοργόνα (1949) επικεντρώνεται στον ερχομό και την εγκατάσταση των προσφύγων στη Σκάλα Συκαμιάς της Λέσβου, θέμα που διαπραγματεύεται και ο Nίκος Kαζαντζάκης με το εμβληματικό O Xριστός ξανασταυρώνεται (1954), ενώ αντίστοιχα ο Θέµος Kορνάρος στο βιβλίο του Το ξεκίνημα μιας γενιάς (1962) αναφέρεται στην εγκατάσταση των προσφύγων σε αγροτικές περιοχές της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας. Η Iφιγένεια Xρυσοχόου, με την Ξεριζωµένη γενιά, μας δίνει ένα χρονικό της προσφυγιάς στη Θεσσαλονίκη (1977).
Στη σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή ξεχωρίζουμε τον Λαβύρινθο του Πάνου Καρνέζη (2004), στον οποίο, ενώ ο υπόλοιπος ελληνικός στρατός εγκαταλείπει τη Μικρασία, μια αποδεκατισμένη μεραρχία χάνει τον δρόμο της και περιπλανιέται στην έρημο της Ανατολίας, το Καιρός για θαύµατα (2005) του Κώστα Ακρίβου, όπου τρεις Έλληνες, ψάχνοντας στα παράλια της Τουρκίας να βρουν έναν κρυμμένο θησαυρό, συναναστρέφονται με ντόπιους, μιλώντας για τον πόλεμο του 1922 και για τη ζωή στη χώρα τους σήμερα και την τρίτοµη Επιστροφή στη Σµύρνη του Ευάγγελου Μαυρουδή (2010), όπου ο συγγραφέας περιγράφει τη ζωή και τις περιπέτειες μιας ελληνικής και μιας τουρκικής οικογένειας στη διάρκεια της Μικρασιατικής καταστροφής.
