Βασίλης Τσιράκης
Από τον βουβό κινηματογράφο της Μεγάλης παρέλασης (1925) έως το ένα και μοναδικό πλάνο του 1917 (2019) προτείνουμε ταινίες που αναδεικνύουν τη φρίκη, την τραγωδία και τη ματαιότητα των πολέμων.
Η μεγάλη παρέλαση
(King Vidor, 1925)
Όταν οι ΗΠΑ εισέρχονται στον Α΄ ΠΠ, ένας νεαρός μπον βιβέρ, κακομαθημένος γιος βιομήχανου, αναγκάζεται από τον πατέρα του να καταταγεί παρά τη θέλησή του στο εκστρατευτικό σώμα που θα πάρει μέρος στον πόλεμο. Κατά τη διάρκεια sτης εκπαίδευσης θα γίνει φίλος με έναν οικοδόμο από τη Νέα Υόρκη και έναν μπάρμαν από το Μπρονξ με τους οποίους θα ζήσει τη φρίκη του πολέμου και θα επιστρέψει στη χώρα του ανάπηρος. Από τις σημαντικότερες ταινίες του βωβού κινηματογράφου
Ουδέν νεώτερο από το Δυτικό μέτωπο
(Lewis Milestone, 1930)
Στην έναρξη στου Α΄ΠΠ ο Γερμανός καθηγητής Κάντορεκ, βγάζοντας έναν φλογερό πατριωτικό λόγο, πείθει όλους τους μαθητές της τάξης του να καταταγούν ως εθελοντές. Οι νεαροί φεύγουν για το μέτωπο συνοδευόμενοι από τους ήχους των στρατιωτικών εμβατηρίων, ενώ πλήθος άνδρες γυναίκες και παιδιά τους χειροκροτεί και τους ρίχνει λουλούδια. Στο πεδίο της μάχης ένας εξ αυτών, ο Μπούμερ, εγκλωβίζεται στον κρατήρα μιας βόμβας μαζί με έναν τραυματισμένο σοβαρά Γάλλο. Όταν ο Μπούμερ επιστρέφει στο χωριό του με άδεια, βρίσκει τον καθηγητή να βγάζει τον ίδιο πατριωτικό λόγο στους μαθητές
Η μεγάλη χίμαιρα
(Jean Renoir, 1937)
Κατά τον Α΄ ΠΠ το αεροπλάνο ενός γάλλου αριστοκράτη λοχαγού καταρρίπτεται και ο ίδιος συλλαμβάνεται. Στο στρατόπεδο κράτησής του, ο γερμανός διοικητής διαπιστώνει ότι ο γάλλος είναι αριστοκρατικής καταγωγής και τον προσκαλεί σε γεύμα, όπου ανακαλύπτει ότι έχουν κοινές γνωριμίες από τους αριστοκρατικούς κύκλους των χωρών τους.
Ο Ρενουάρ περιγράφει με αριστοτεχνικό τρόπο την αντίθεση ανάμεσα στον παλιό κόσμο που φεύγει και το νέο που έρχεται, αναδεικνύοντας τη σημαντικότητα –ακόμα και σε συνθήκες πολέμου– των ταξικών διαφορών. Όταν η ταινία προβλήθηκε στη Γερμανία λίγο πριν ξεσπάσει ο Β’ ΠΠ, ο Γκαίμπελς απαγόρευσε την προβολή της και οι κόπιες της καταστράφηκαν.
Σταυροί στο μέτωπο
(Στάνλεϊ Κιούμπρικ, 1957)
Όταν μία ομάδα Γάλλων στρατιωτών αρνείται να πάρει μέρος σε μια παράλογη επίθεση αυτοκτο-
νίας, οι ανώτεροί τους αποφασίζουν να τους τιμωρήσουν για τον παραδειγματισμό των υπόλοιπων. «Ο πατριωτισμός είναι το τελευταίο καταφύγιο των καθαρμάτων», η φράση ακούγεται στην ταινία από τα χείλη του Κερκ Ντάγκλας και ήταν ίσως ο κυριό-
τερος ο λόγος που η ταινία αρχικά απαγορεύτηκε σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες
Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν
(Αντρέι Ταρκόφσκι, 1962)
Όταν κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η οικογένεια του δωδεκάχρονου Ιβάν ξεκληρίζεται από τους Ναζί, ο Ιβάν αρνείται να πάει στα μετόπισθεν για να συνεχίσει το σχολείο του και κατατάσσεται στον Σοβιετικό στρατό ως ανιχνευτής, αναλαμβάνοντας επικίνδυνες αποστολές. Η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του ρώσου σκηνοθέτη που άνοιξε τον δρόμο για τη διεθνή του αναγνώριση
Ο Τζόνι πήρε το όπλο του
(Ντάλτον Τράμπο, 1971)
Οι σκέψεις ενός νεαρού που τραυματίζεται από ένα βλήμα την τελευταία μέρα του στο μέτωπο του Α΄ ΠΠ, με συνέπεια να χάσει τα άκρα του και να μην μπορεί να μιλήσει. Το μυαλό του όμως λειτουργεί, σκέφτεται, αισθάνεται και θυμάται και ο ίδιος ανακαλεί την ιστορία του μέσα από όνειρα και αναμνήσεις, ενώ κάποια στιγμή βρίσκει τρόπο να επικοινωνήσει με τους γιατρούς.
Το σενάριο είναι βασισμένο στην ομώνυμη νουβέλα του Ντάλτον Τράμπο γραμμένη το 1939 λίγο πριν την έναρξη του Β΄ ΠΠ, ενώ αμέσως μετά τη λήξη του ο Τράμπο θα κυνηγηθεί αδυσώπητα από τον Mακαρθισμό.
Αποκάλυψη τώρα
(Φράνσις Φόρντ Κόπολα, 1979)
Κατά τη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ, ο παράφρονας συνταγματάρχης των Ειδικών Δυνάμεων Κουρτς, που διοικεί την αποτελούμενη από ιθαγενείς μονάδα του στην ουδέτερη Καμπότζη, αποσχίζεται από την κεντρική διοίκηση και λατρεύεται σαν ημίθεος. Όταν οι ανώτεροί του αποφασίζουν να τον αντιμετωπίσουν, αναθέτουν σε έναν βετεράνο των ειδικών δυνάμεων να σταματήσει τη δράση του. Το αμερικανικό όνειρο βρίσκει φριχτό τέλος στις υγρές ζούγκλες του Βιετνάμ, στέλνοντας πίσω χιλιάδες βετεράνους είτε νεκρούς είτε γεμάτους ψυχολογικά προβλήματα που δεν ξεπέρασαν ποτέ
Έλα να δεις
(Έλεμ Κλίμοφ, 1985)
Όταν ξεθάβει ένα χαμένο όπλο, ο νεαρός Φλόρια φαντασιώνεται να γίνει στρατιώτης. Όμως η φαντασίωσή του γρήγορα διαλύεται, όταν με τη συνομήλικη του Γκλάσα γίνονται μάρτυρες των θηριωδιών των ναζί και έρχεται αντιμέτωπος με τη φρίκη του πολέμου.
Το σενάριο είναι του Άλες Αντάμοβιτς, ο οποίος είχε υπηρετήσει στο Β΄ ΠΠ στη Λευκορωσία, βιώνοντας την καταστροφική λαίλαπα που άφησαν οι ναζί, και αναφέρεται σε πραγματικά γεγονότα, όπως η καταστροφή του χωριού Κατίν. Αντίστοιχα ο Κλίμοφ άντλησε υλικό και από τα παιδικά του χρόνια, όπου κατά τη πολιορκία του Στάλινγκραντ διέφυγε από την πόλη σε μια βάρκα μαζί με τη μητέρα του και τον μικρό αδελφό του.
Πλατούν
(Όλιβερ Στόουν, 1986)
Όταν ο νεαρός Κρις Τέιλορ φτάνει ως εθελοντής στο Βιετνάμ, συναντά δύο «αντίθετες» όψεις αμερικανών στρατιωτών. Άλλοι συγκεντρώνονται τα βράδια όλοι μαζί και καπνίζουν ουσίες για να ξεφύγουν έστω για λίγο από τον πόλεμο και άλλοι δεν διστάζουν να εκτελέσουν εν ψυχρώ ανυπεράσπιστους Βιετναμέζους.Ο Στόουν, που και ο ίδιος είχε πολεμήσει στο Βιετνάμ, παρουσιάζει τη διπλή επίδραση του πολέμου, από τη μια την πλήρη αποκτήνωση άλλα και από την άλλη τους αυτοτραυματισμούς των φαντάρων για να ξεφύγουν από τη φρίκη του πολέμου, ενώ ο ίδιος γράφει για τη συμμετοχή του: «Σκέφτομαι τώρα, κοιτάζοντας πίσω, δεν πολεμούσαμε τον εχθρό. Πολεμούσαμε τους εαυτούς μας και ο εχθρός ήταν μέσα μας»
Mέταλ τζάκετ
(Στάνλεϋ Κιούμπρικ, 1987)
Η ταινία ξεκινά παρακολουθώντας την εκπαίδευση μιας διμοιρίας πεζοναυτών των ΗΠΑ και τον λοχία Hartman να προσπαθεί να σπάσει τον τσαμπουκά των νεοσύλλεκτων και να εξαφανίσει κάθε ίχνος συναισθημάτων και ηθικών φραγμών από μέσα τους. Στόχος του είναι να τους μετατρέψει σε αδίστακτους δολοφόνους χωρίς τύψεις και αναστολές. Το ιδιαίτερο μένος του λοχία δέχεται ο παχουλός και άτσαλος στρατιώτης με το παρατσούκλι Pyle, ο οποίος θα υποστεί και το μπούλιγκ των συναδέλφων του, παρά τη στήριξη που του παρέχει ο πεζοναύτης Joker. Στο δεύτερο μέρος η ταινία ακολουθεί την αποστολή της διμοιρίας στο Βιετνάμ και τη συμμετοχή της στην επιθετική και ριψοκίνδυνη επιχείρηση «Τετ» κατά την οποία οι στρατιώτες της θα φτάσουν στα όρια της σωματικής και ψυχικής αντοχής τους με βαρύτατες συνέπειες για τον καθένα
Τα όμορφα χωριά όμορφα καίγονται
(Srđan Dragojević, 1996)
Δύο αδελφικοί φίλοι, ένας βόσνιος χριστιανός κι ένας βόσνιος μουσουλμάνος, που μεγάλωσαν μαζί στην ενωμένη Γιουγκοσλαβία και λίγο πριν τον πόλεμο άνοιξαν ένα συνεργείο αυτοκινήτων, με την έναρξη του εμφύλιου πολέμου μεταλλάσσονται σε στρατευμένα πιόνια στην υπόθεση της εθνικής καθαρότητας και υπεροχής και ένα αδυσώπητο μίσος αντικαθιστά την παλιά φιλία τους, ενώ και οι δύο δεν διστάζουν να πάρουν μέρος σε επιχειρήσεις εθνοκάθαρσης. Ώσπου η τύχη θα τα φέρει να συναντηθούν ξανά, όταν η ομάδα του σερβοβόσνιου θα εγκλωβιστεί μέσα σε ένα τούνελ από μια ομάδα βόσνιων μουσουλμάνων ανάμεσα στους οποίους είναι και ο παιδικός του φίλος
Καλά Χριστούγεννα
(Κριστιάν Καριόν, 2005)
Παραμονή Χριστουγέννων του 1914, ο Γερμανός τενόρος Νικολάους Σπρινκ και η Δανή αρραβωνιαστικιά του, μέτζο σοπράνο, Άννα Σόρενσεν επισκέπτονται τα χαρακώματα του Α΄ ΠΠ με σκοπό να ψυχαγωγήσουν τους στρατιώτες τους. Όταν αρχίζουν να τραγουδούν την Άγια Νύχτα, από το απέναντι χαράκωμα ακούγεται να τους συνοδεύει μια σκωτσέζικη γκάιντα. Αμέσως μετά οι αντίπαλοι στρατιώτες βγαίνουν από τα χαρακώματα και αποφασίζουν να κάνουν ανακωχή και να γιορτάσουν μαζί τα Χριστούγεννα. Όμως η συνέχεια δεν θα είναι ανάλογη, καταδεικνύοντας πως ναι μεν η τέχνη δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, όμως μπορεί, ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές, να περάσει το μήνυμα πως αυτός ο κόσμος μπορεί να αλλάξει.
Μανταρίνια
(Ζάζα Ουρουσάντζε, 2013)
Καύκασος, Αμπχαζία, 1992. Ο πόλεμος μαίνεται ανάμεσα στους Τσετσένους και τους Γεωργιανούς, όμως ο γέρο-Ίβο συνεχίζει ακάθεκτος να κατασκευάζει τα ξύλινα καφάσια του και να βοηθά τον γείτονά του Μάρκους στις μανταρινιές του.
Όταν μπροστά από το σπίτι του Ίβο διαδραματίζεται μια μάχη μεταξύ Τσετσένων και Γεωργιανών, ο γέρο-Ίβο αποφασίζει να περιθάλψει τους μόνους επιζήσαντες τραυματίες, έναν μισθοφόρο Τσετσένο κι έναν νεαρό Γεωργιανό. Μία αντιπολεμική ρεαλιστική ταινία κινηματογραφημένη με απλότητα, γραμμική αφήγηση και τρυφερό βλέμμα
1917
(Σαμ Μέντες, 2019)
Στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου δύο νεαροί Βρετανοί στρατιώτες αναλαμβάνουν να παραδώσουν ένα μήνυμα που θα σώσει από τον θάνατο εκατοντάδες συναδέλφους τους. Πρέπει να περάσουν μέσα από τα εδάφη του αντιπάλου και από ένα ερημωμένο τοπίο γεμάτο πτώματα και παγίδες, αποπνικτική ανάμνηση μιας κάποτε εύφορης γης. Η ανεπιτήδευτη αίσθηση ενός τεράστιου μονοπλάνου που, αξιοποιώντας την ψηφιακή τεχνολογία, καταγράφεται από μια διαρκώς κινούμενη κάμερα.
Γράμματα από την Ιβοτζίμα
(Κλιντ Ίστγουντ, 2006)
Η ταινία αναφέρεται στην αιματηρή μάχη στο ιαπωνικό νησί Ιβο Τζίμα στο τέλος σχεδόν του Β΄ ΠΠ (1945) και στηρίζεται σε γράμματα Ιαπώνων φαντάρων που «ξεθάφτηκαν» πολλά χρόνια αργότερα.
Η ταινία θεωρεί ότι οι Ιάπωνες φαντάροι στάλθηκαν, στην κυριολεξία, σαν πρόβατα στη σφαγή, αφού δεν υπήρχαν οι προϋποθέσεις ούτε καν για μια στοιχειώδη άμυνα, υποστηρίζοντας την άποψη πως η θυσία των Ιαπώνων στρατιωτών (όπως και των Αμερικανών), έγινε για το γόητρο και το θεαθήναι, χωρίς να εντάσσεται έστω σε κάποια στρατιωτική τακτική.
