Δημήτρης Τζιαντζής
Ελάχιστες ταινίες των τελευταίων δεκαετιών έχουν συζητηθεί τόσο πολύ όσο το Matrix . Ωστόσο, 22 χρόνια μετά το πρώτο φιλμ, η προσπάθεια αναβίωσης, παρά τις όποιες καλές ιδέες, πέφτει στο κενό.
Η πρώτη ταινία Matrix προβλήθηκε το 1999. Όταν λίγα χρόνια μετά κυκλοφόρησαν οι πρώτες τηλεοράσεις υψηλής ευκρίνειας, το Matrix ήταν η ταινία-κόσμημα της εποχής, που τα καταστήματα ηλεκτρικών συσκευών επέλεγαν για να επιδείξουν τις δυνατότητες της νέας τεχνολογίας. Οι τεχνικές που χρησιμοποίησε το πρώτο φιλμ στις χορογραφίες των σκηνών δράσης, όπως το «bullet time» και το πάγωμα της εικόνας με στροφή 180 μοιρών, αποτέλεσαν μια μικρή τομή στην κινηματογραφική αφήγηση και στη συνέχεια αξιοποιήθηκαν από εκατοντάδες άλλες παραγωγές. Όταν όμως προσπαθείς να είσαι απόλυτα μοντέρνος για την εποχή σου και βασίζεσαι σε μεγάλο βαθμό στην τεχνολογία και στα ειδικά εφέ, γρήγορα γίνεσαι ξεπερασμένος. Την ταινία διαδέχτηκαν, στις αρχές της δεκαετίας του 2000, δύο συνέχειες,
οι οποίες είχαν μεγάλη εισπρακτική επιτυχία –κυρίως πατώντας στο momentum του πρώτου φιλμ– αλλά απογοήτευσαν κοινό και κριτικούς. Η ταινία ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής για αρκετά χρόνια και στους κόλπους της νέας μαρξιστικής Αριστεράς, που έφτασε στο σημείο να θεωρήσει ότι η επιλογή που δίνεται στον ήρωα της ταινίας να διαλέξει ανάμεσα στο κόκκινο χάπι που θα του επιτρέψει να ξυπνήσει και να ζήσει στον πραγματικό κόσμο παρά να συνεχίσει να ζει παθητικά σαν καταναλωτής σε μια προσομοίωση της πραγματικότητας με το μπλε χάπι, συμβολίζει την αναμέτρηση στους κόλπους της εργασίας ανάμεσα στην τάση της χειραφέτησης και την τάση της υποταγής! Οι δημιουργοί του Matrix, άλλωστε, είχαν ζητήσει από τον πρωταγωνιστή της ταινίας να διαβάσει το έργο του Μποντριγιάρ Ομοιώματα και προσομοίωση, προκειμένου να προετοιμαστεί για τον ρόλο.
Στο βιβλίο του Σλαβόϊ Ζίζεκ Καλωσορίσατε στην έρημο του πραγματικού, εμπνευσμένο από τη φράση του Μποντριγιάρ που ακούγεται στην ταινία, ο μεταμοντέρνος φιλόσοφος θεωρεί ότι η μεταφορά του Matrix είναι το αντίστοιχο του «μεγάλου άλλου» του Λακάν. Στο έργο του, ο Σλοβένος θεωρητικός περιγράφει πως το Matrix είναι άλλη μια αλληγορία για τη «νεκρή εργασία» που τρέφεται από τις σάρκες της ζωντανής, με την εργατική τάξη να υποβαθμίζεται στο σύγχρονο καπιταλισμό στον παθητικό ρόλο των «ζωντανών μπαταριών» που έχουν αξία μόνο για να παράγουν ενέργεια για το σύστημα. Η «έρημος του πραγματικού» είναι ο κόσμος στον οποίο η αληθινή πραγματικότητα έχει αντικατασταθεί από τις ψευδαισθήσεις και τις πλαστές ανάγκες του καπιταλισμού. Σύμφωνα με μια «μαρξιστική ανάγνωση», η ταινία παραπέμπει στην αλληγορία του Πλάτωνα για αλυσοδεμένους έγκλειστους σε μια σπηλιά «που μπερδεύουν τις σκιές στον τοίχο με την πραγματικότητα». Μάλιστα, σχετική ερώτηση για το Matrix είχε απευθυνθεί στον Αλέξη Τσίπρα σε τηλεοπτική εκπομπή το 2012, με τον τελευταίο να παραδέχεται ότι δεν έχει υπόψη του τις ταινίες ή τον Μποντριγιάρ.
Όταν ο ήρωας της πρώτης ταινίας, που υποδύεται ο Κιάνου Ριβς, ξυπνάει στον «πραγματικό κόσμο», βρίσκεται στα ερείπια ενός μετα-αποκαλυπτικού Σικάγο. «Κάπως έτσι δεν ένιωσαν και οι κάτοικοι της Νέας Υόρκης μετά την 11η Σεπτεμβρίου;», αναρωτιέται ο Ζίζεκ. Στην εποχή του Διαδικτύου και της επέλασης της alt right Δεξιάς, οι θεωρίες συνωμοσίας που έγιναν δημοφιλείς από το Matrix αξιοποιήθηκαν και εκφυλίστηκαν από τους οπαδούς του Τραμπ, της συνωμοσίας Qanon, των αντιεμβολιαστών και άλλων σκοταδιστικών ρευμάτων που θεωρούν ότι μια σκιώδης κυβέρνηση «κρύβει την αλήθεια» από τους πολίτες.
Το νέο Matrix Resurrections που κυκλοφόρησε στους κινηματογράφους και σε ψηφιακές πλατφόρμες ταυτόχρονα στις 23 Δεκεμβρίου, δυστυχώς, θυμίζει περισσότερο τον τίτλο του επόμενου βιβλίου του Ζίζεκ Πρώτα σαν τραγωδία και μετά σαν φάρσα. Μπορεί η πρώτη ταινία να μην ήταν τραγωδία αλλά η συνέχεια μοιάζει με κακόγουστο αστείο. Το μεγαλύτερο μέρος της ασχολείται με τα γεγονότα της πρώτης ταινίας, που ο πρωταγωνιστής έχει πια ξεχάσει και προσπαθεί να θυμηθεί. Είναι μια πολύ ακριβή παραγωγή, με ορισμένες καλές ιδέες, αλλά δυστυχώς βασίζεται σχεδόν εξολοκλήρου στη νοσταλγία και το αποτέλεσμα είναι πολύ μέτριο, κάτι που αποτυπώθηκε και στη χλιαρή υποδοχή της από το κοινό. Ακόμα και οι εξεζητημένες σκηνές δράσης είναι αδιάφορες σε σύγκριση με αυτές του πρώτου φιλμ.
Ταινίες όπως το πρόσφατο Μη κοιτάτε πάνω ή το Παιχνίδι του καλαμαριού συζητήθηκαν πολύ περισσότερο από το «ξαναζέσταμα» της σούπας της εικονικής πραγματικότητας του Matrix. Είναι κρίμα, γιατί οι ιδέες της αρχικής ταινίας δεν είναι εντελώς ξεπερασμένες. Οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα –πολύ περισσότερο από ότι 22 χρόνια πριν– σε μεγάλο βαθμό είναι αναγκασμένοι να ζουν σε έναν εικονικό κόσμο πίσω από οθόνες και ψηφιακούς λογαριασμούς.
