Γιώτα Ιωαννίδου
Οι έννοιες της αυτοδιάθεσης και της ελευθερίας καταλήγουν αυταπάτη, σε ένα πλαίσιο που ορίζουν άλλοι, με τον εκβιασμό της επιβίωσης και τη χειραγώγηση της σκέψης, όταν μάλιστα δεν αμφισβητείται εν τοις πράγμασι.
(Φωτογραφία Ⓒ Μάριος Λώλος)
Η νέα χρονιά ξεκίνησε με πολλές ευχές αλλά διστακτικές προσδοκίες. Αιτία το νέο επελαύνον κύμα πανδημίας της «Όμικρον», που αποτελεί ωστόσο το θανατηφόρο βέλος μιας κατά τα άλλα συνολικής βαρβαρότητας. Γίνεται όλο και περισσότερο φανερό πως ο καπιταλισμός αδυνατεί να αντιμετωπίσει αυτή την παγκόσμια πρόκληση για την ανθρωπότητα, με όρους συλλογικού, κοινωνικού συμφέροντος. Δεν πρόκειται για ζήτημα αιφνιδιασμού του, σήμερα, που δεν θα ισχύει αύριο. Κάθε επόμενη φορά, θα είναι αποτέλεσμα της δικής του ληστρικής εκμετάλλευσης του ανθρώπου και της φύσης, για το οποίο ωστόσο θα είναι «απροετοίμαστοι».
Δεν μας μένει, λοιπόν, παρά να παραδοθούμε στον «ήσυχο» θάνατο με τους δικούς μας ανθρώπους, όπως στην πολυσυζητημένη ταινία Don’t look up, αφού όλες οι προσπάθειες ανατροπής αυτής της κατάστασης δεν έχουν μέχρι τώρα νικήσει; Η πανδημία μάς βάζει μπροστά στο κατεπείγον ζητούμενο όχι απλά να εκφράσουμε το συλλογικό συμφέρον, αλλά να συνεισφέρουμε στη διαμόρφωση του υποκειμένου για τη διεκδίκησή του. Το έδειξε η πετυχημένη αγωνιστική προσπάθεια στην αρχή της πανδημίας, που απέκρουσε το lockdown σε κάθε ελευθερία και δικαίωμα. Πέρα από οποιαδήποτε διάθεση μοιρολατρίας ή άσφαιρου πολυξερισμού, οι δυνάμεις που δρουν στο όνομα της κοινωνικής απελευθέρωσης οφείλουν να σκύψουν πάνω σε κρίσιμα ζητήματα που έχουν αναδειχθεί και μπορεί να υπονομεύουν τελικά ό,τι αποπειράται να συγκροτηθεί.
Δεν μπορεί κάποιος να εκφράσει το συλλογικό συμφέρον αν αρνείται τον κοινωνικό χαρακτήρα της ανθρώπινης ύπαρξης. Πρώτα από όλα ο καπιταλισμός, το αστικό κράτος που θεωρούν ότι η κοινωνία είναι ένα άθροισμα μεμονωμένων ατόμων, ιδιωτών που συνδέονται μεταξύ τους δια μέσου του ανταγωνισμού τους για την κατάκτηση μεγαλύτερου μέρους του κοινωνικού πλούτου. Αλλά και όσοι θεωρούν ότι η ελεύθερη ατομικότητα είναι κάτι που δεν διαμορφώνει και διαμορφώνεται από τις κοινωνικές σχέσεις και την ενεργή σχέση με τη φύση. Όσοι δηλαδή μέσω μιας θεοκρατικής ή φυσιοκρατικής ή άλλης προσέγγισης θεωρούν από διάφορους δρόμους ότι ο κόσμος, ο άνθρωπος και οι κοινωνικές του σχέσεις είναι συνολικά αναλλοίωτοι και δεδομένοι και δεν υπάρχει δικαίωμα ή πεδίο παρέμβασης και αλλαγής τους.
Τότε όλα επιστρέφουν στον ατομικό εαυτό, που θεωρείται το μόνο διαχειρίσιμο πεδίο από κάθε άνθρωπο ξεχωριστά, στην απαράβατη ατομική θέληση και τη δυνατότητα αυτοδιάθεσης. Πέρα από το προφανές, ότι τα λοιμώδη-μεταδοτικά νοσήματα, μόνο κοινωνικά μπορούν να αντιμετωπιστούν και μάλιστα σε παγκόσμια κλίμακα, η οπτική αυτή καλύπτει την ουσία. Δηλαδή ότι το άτομο δεν είναι παρά οι κοινωνικές του σχέσεις και αν αυτές είναι εκμεταλλευτικές και αποξενωτικές, η αλλοτρίωσή του από τη φύση και τους άλλους ανθρώπους γίνεται αλλοτρίωση και από τον εαυτό του. Οι έννοιες της αυτοδιάθεσης και της ελευθερίας καταλήγουν αυταπάτη, σε ένα πλαίσιο που ορίζουν άλλοι, με τον εκβιασμό της επιβίωσης και τη χειραγώγηση της σκέψης, όταν μάλιστα δεν αμφισβητείται εν τοις πράγμασι. Το να παραιτείται κανείς από την εξέταση της κοινωνικής ολότητας και του εαυτού του ως ενεργό μέρος της «είναι απλά ο κωδικός τρόπος για να μην παρατηρήσει τον καπιταλισμό» (Terry Eagleton).
Η επιστήμη είναι υπαρξιακά απαραίτητη στον άνθρωπο για να διεισδύσει στην ουσία των πραγμάτων
Επιπλέον, όποιος επιδιώκει να ορίζει τον εαυτό του και να διεκδικεί την ελευθερία του δεν μπορεί να αρνείται το ρόλο της επιστήμης. Η επιστήμη είναι υπαρξιακά απαραίτητη στον άνθρωπο για να διεισδύσει στην ουσία των πραγμάτων. «Εάν η εξωτερική όψη των πραγμάτων ταυτιζόταν με την ουσία τους, καμία επιστήμη δεν θα χρειαζόταν», έγραφε ο Καρλ Μαρξ. Είναι ο μόνος τρόπος για να ανιχνεύσει ο άνθρωπος δυνατότητες ελευθερίας σε ένα κόσμο αναγκαιότητας. Ο στόχος πρέπει να είναι η αποδέσμευσή της από την υπαγωγή στην αύξηση των κερδών της καπιταλιστικής παραγωγής και τη χειραγώγηση των ανθρώπων και όχι η παραίτηση από τον πλούτο των ανθρώπινων επιτευγμάτων και η παράδοση στον αστικό ορθολογισμό, τον μεταφυσικό ανορθολογισμό ή τον περιρρέοντα ανορθολογισμό της άμεσης εμπειρίας.
Η ελευθερία είναι δυνατότητα επιλογής και προϋποθέτει τη γνώση και τη συνειδητοποίηση της ανθρώπινης κατάστασης, του κοινωνικού ατόμου. Η παγκόσμια βαρβαρότητα του καπιταλισμού δεν αφήνει περιθώρια. Την επόμενη φορά πρέπει οι απελευθερωτικές δυνάμεις της κοινωνίας να είναι έτοιμες.
