Περικλής Παυλίδης
Αφιέρωμα 30 χρόνια από τη διάλυση της ΕΣΣΔ
Εισαγωγικό: Η ιστορική διαδρομή της ΕΣΣΔ συνιστά πολύτιμη εμπειρία οικοδόμησης μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας αν και δεν δικαιώθηκαν πολλές από τις προσδοκίες που συγκρότησαν το κομμουνιστικό ιδεώδες. Η υλική βάση, αναντίστοιχη με τις κομμουνιστικές σχέσεις παραγωγής, δημιούργησε αντιφάσεις και γραφειοκρατικοποίηση του πολιτικού συστήματος. Παρά την αδυναμία περάσματος από την εκτατική στην εντατική ανάπτυξη, το σοβιετικό καθεστώς έδωσε δείγματα γραφής για την υπεροχή του σοσιαλισμού, με βασικά στοιχεία την καταπολέμηση του ανταγωνισμού και την ενίσχυση της αλληλεγγύης και του πολιτισμού.
Τριάντα χρόνια πλέον χωρίς την ΕΣΣΔ, το κράτος που με τη συγκλονιστική διαδρομή του σημάδεψε αποφασιστικά το κομμουνιστικό και επαναστατικό κίνημα και όλους τους αγώνες για κοινωνική απελευθέρωση του 20ου αιώνα. Η παλινόρθωση του καπιταλισμού στην ΕΣΣΔ και τις άλλες σοσιαλιστικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης είχε καταστροφικές συνέπειες για τους λαούς τους, αλλά και για την παγκόσμια ανθρωπότητα. Υπονόμευσε εξαιρετικά τη δυνατότητα αμφισβήτησης της κεφαλαιοκρατίας, συρρίκνωσε τις κομμουνιστικές και αντικαπιταλιστικές δυνάμεις, αλλά και έθεσε εν αμφιβόλω την ίδια τη θεωρία και στρατηγική του κομμουνισμού. Σαφώς, η ιστορική διαδρομή της ΕΣΣΔ συνιστά πολύτιμη εμπειρία οικοδόμησης μιας σοσιαλιστικής οικονομίας και κοινωνίας, η οποία αποκαλύπτει τα κρίσιμα ζητήματα που θα συναντήσει η εργαζόμενη ανθρωπότητα στο εγχείρημα της κοινωνικής χειραφέτησής της.
Μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ η σοσιαλιστική θεωρία δεν μπορεί να παραμένει η ίδια
Θα μπορούσε βεβαίως κανείς να επισημάνει ότι τα χαρακτηριστικά της σοβιετικής κοινωνίας δεν δικαίωσαν πολλές από τις αντιλήψεις και προσμονές που συγκρότησαν το κομμουνιστικό ιδεώδες, όπως τουλάχιστον αυτό προέκυψε από τη μαρξιστική σκέψη και εμφανίστηκε δυναμικά στο ιστορικό προσκήνιο του 20ου αιώνα. Η πραγματική διαδικασία οικοδόμησης της νέας κοινωνίας διέφερε αναπόφευκτα από τις ιδέες που αναφέρθηκαν πρωτύτερα σε αυτή. Τριάντα χρόνια μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ η σοσιαλιστική θεωρία δεν μπορεί να παραμένει η ίδια. Δέον να τονιστεί ότι η ιστορική διαδρομή και τελική ήττα του σοβιετικού καθεστώτος καθορίστηκε από τις αντικειμενικές αντιφάσεις που χαρακτήριζαν την νέα κοινωνία, δεδομένου ότι οι κομμουνιστικές σχέσεις παραγωγής εγκαθιδρύθηκαν και υφίσταντο επί μιας εν πολλοίς αναντίστοιχης υλικής βάσης, συμπεριλαμβανομένης και της αναντιστοιχίας των κυρίαρχων τύπων εργαζομένων προς τις απαιτήσεις διεύθυνσης της σοσιαλιστικής οικονομίας και κοινωνίας.
Παρά τη μεγάλη οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική πρόοδο που σημειώθηκε στη χώρα, ήταν αδύνατο να ξεπεραστούν οι εσωτερικές αντιθέσεις της εργασίας (η αντίθεση μεταξύ διανοητικής, διοικητικής, δημιουργικής, ευχάριστης και χειρωνακτικής, εκτελεστικής, κοπιώδους, μονότονης, ανθυγιεινής εργασίας), αλλά και η συνακόλουθη διάσπαση των εργαζομένων εντός της υλικής παραγωγής. Γι’ αυτό και η κοινωνικοποίηση της παραγωγής είχε τη μορφή της κρατικοποίησης και διατηρούνταν στο βαθμό που τη διασφάλιζε (μάλιστα και με διοικητικό-κατασταλτικό τρόπο) το σοβιετικό κράτος. Η γραφειοκρατικοποίηση του πολιτικού συστήματος σε συνάρτηση με την εκτενή ανάπτυξη σκιώδους οικονομίας (φαινόμενα συνυφασμένα με τις αντικειμενικές αντιφάσεις της ΕΣΣΔ) έπαιξαν πολύ σημαντικό ρόλο στην κρίση και ανατροπή του σοβιετικού καθεστώτος.
Οπωσδήποτε η ιστορική πορεία της Σοβιετικής Ένωσης και η διάλυσή της δεν μπορεί να αναχθεί απλώς σε κάποιες αντικειμενικές συνθήκες. Η πορεία αυτή έφερε το στίγμα εξόχως κρίσιμων επιλογών των εκάστοτε ηγεσιών της, σε συνάρτηση με ευρύτερες πολιτικές αντιπαραθέσεις δια των οποίων εκδηλώνονταν τα κοινωνικά προβλήματα και οι αντιθέσεις που χαρακτήριζαν τη χώρα. Όμως σε κάθε περίπτωση οι επιλογές των ηγεσιών, καθώς και οι πολιτικές αντιπαραθέσεις στη σοβιετική κοινωνία, θα πρέπει να γίνονται αντιληπτές και να αποτιμώνται με βάση τα αντικειμενικά πλαίσια εντός των οποίων αναπτυσσόταν η κοινωνία αυτή.
Μιλώντας κάπως αφοριστικά, μπορούμε να πούμε ότι το πιο σημαντικό πρόβλημα που καθόρισε την κρισιακή –από ένα σημείο και μετά– πορεία και τελική ήττα του σοβιετικού καθεστώτος βρισκόταν στην οικονομία του, στην αδυναμία του οικονομικού μοντέλου της ΕΣΣΔ να δρομολογήσει τη μετάβαση από τον εκτατικό στον εντατικό τύπο ανάπτυξης (στον τύπο ανάπτυξης που θα μπορούσε να αλλάξει σε κομμουνιστική κατεύθυνση τα βασικά χαρακτηριστικά της εργασίας και των εργαζόμενων), σε συνάρτηση με τις προβληματικές πτυχές του κεντρικού σχεδιασμού και του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζονταν οι εμπορευματικές σχέσεις. Βεβαίως αυτό το μοντέλο, κατά την περίοδο από τις αρχές της δεκαετίας του 1930 έως το μέσον της δεκαετίας του 1950, ήταν εξαιρετικά αποτελεσματικό, όσον αφορά τη γρήγορη εκβιομηχάνιση της χώρας, τη δημιουργία όλων των βασικών υποδομών και κλάδων της μεγάλης βιομηχανίας, καθώς και τη μαζική ικανοποίηση των αναγκών του πληθυσμού σε στοιχειώδη καταναλωτικά αγαθά. Ωστόσο, επρόκειτο για μοντέλο δομικά προσανατολισμένο στην εκτατική ανάπτυξη, στη σχεδίαση βάσει ποσοτικών στόχων και στην αναπαραγωγή υφιστάμενων τεχνολογιών, το οποίο δυσκολευόταν σημαντικά να σχεδιάζει και να υλοποιεί τη ριζική τεχνολογική αναδιάρθρωση της οικονομίας και την ποιοτική βελτίωση των παραγόμενων αγαθών.
Σήμερα εξετάζοντας τις αδυναμίες του σοβιετικού καθεστώτος οι οποίες οδήγησαν στην ήττα του, δεν μπορούμε να παραγνωρίζουμε θεμελιώδη επιτεύγματά του, τα οποία σηματοδοτούν την κοινωνική υπεροχή και αναγκαιότητα του σοσιαλισμού. Ένα από αυτά, το πιο σημαντικό, αφορά τις καθημερινές σχέσεις που διαμορφώθηκαν μεταξύ των πολιτών της χώρας. Η ικανοποίηση των βασικών αναγκών διαμέσου της κοινωνικής κατοχύρωσης δικαιωμάτων και της κοινωνικής προσφοράς υπηρεσιών, σε συνάρτηση με τη συνεργατική λειτουργία των επιχειρήσεων, μείωνε σημαντικά το άγχος, τον αγώνα και ανταγωνισμό για επιβίωση. Το γεγονός αυτό συνέβαλλε αποφασιστικά στην εκτενή ανάπτυξη φιλικών-συντροφικών δεσμών, μιας καθημερινής ανεπιτήδευτης οικειότητας και αλληλεγγύης των ανθρώπων.
Ένα δεύτερο πολύ σημαντικό επίτευγμα είναι ο πολιτισμός που αναπτύχθηκε στην ΕΣΣΔ, ουσιωδώς ανθρωπιστικός και ρομαντικός, αισιόδοξα προσανατολισμένος στο μέλλον. Ο πολιτισμός αυτός έφερε στο προσκήνιο τις ανάγκες και αρετές του κόσμου της εργασίας, ύμνησε τη φιλία και συντροφικότητα, το συνταίριασμα της ατομικής προοπτικής με τις προοπτικές της πανανθρώπινης κοινωνίας. Η πολιτιστική δραστηριότητα στην ΕΣΣΔ αγκάλιαζε τις λαϊκές μάζες και από κοινού με το καλό εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας δημιουργούσε σημαντικές δυνατότητες πολύπλευρης ανάπτυξης κάθε προσωπικότητας — σε συνθήκες βεβαίως όπου για πολλούς εργαζόμενους η εργασία, εκμηχανισμένη και χειρωνακτική, διατηρούσε τα αλλοτριωτικά χαρακτηριστικά της.
Η ΕΣΣΔ θα μείνει στην ιστορία ως το πρώτο, ηρωικό, μεγαλειώδες και ιδιαιτέρως δραματικό χειραφετικό εγχείρημα της εργαζόμενης ανθρωπότητας. Όπως απέδειξε η διαδρομή της, ο σοσιαλισμός μπορεί να δώσει στην ανθρώπινη ζωή το πλέον αυθεντικό νόημά της, δημιουργώντας προϋποθέσεις για τη συντροφική, αλληλέγγυα και δημιουργική ανάπτυξη όλων των ανθρώπων. Και είναι αυτός ο θεμελιώδης λόγος ο οποίος, από κοινού με την ανάγκη επανακαθορισμού της σχέσης των ανθρώπων με τη φύση, καθιστά τη σοσιαλιστική-κομμουνιστική προοπτική απολύτως επίκαιρη και αναγκαία για τη σύγχρονη παγκόσμια κοινωνία.
