Δημήτρης Γρηγορόπουλος
Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος (1939-1945) χαρακτηρίστηκε από αντιθέσεις πιο σύνθετες απ’ αυτές του πρώτου (1914-1918). Πέρα από τις ενδοϊμπεριαλιστικές αντιθέσεις ιδιαίτερο ρόλο έπαιξε η ύπαρξη της Σοβιετικής Ένωσης και η προσπάθεια κατάπνιξής της από το διεθνές κεφάλαιο, αλλά και η δημιουργία του φασιστικού άξονα. Στην πορεία αναδείχθηκε ως κυρίαρχος ο αντιφασιστικός χαρακτήρας του Β’ ΠΠ, που σφράγισε και την εξέλιξή του. Στο πλαίσιο αυτό αναπτύχθηκε και η δράση των κομμουνιστικών κομμάτων και των κινημάτων της αντίστασης, τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα.
Ο καθορισμός της στάσης των κομμουνιστών στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (Β’ ΠΠ) ήταν ιδιαίτερα δύσκολος λόγω της συνθετότητας και μεταβλητότητας των διεθνών εξελίξεων. Το φάσμα των αντιθέσεων που κινούσαν τον Β’ ΠΠ ήταν πιο βαθύ και σύν θετο απ’ αυτό του πρώτου παγκοσμίου πολέμου (Α’ ΠΠ). Δεν επρόκειτο απλώς για ιμπεριαλιστικό πόλεμο αναδιανομής πλούτου και δύναμης μεταξύ κυρίαρχων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων (ΗΠΑ, Αγγλία, Γαλλία) και αναδυομένων (Γερμανία, Ιταλία, Ιαπωνία). Αυτή η αντίθεση διαπλεκόταν με την αντίθεση συνολικά καπιταλιστικών χωρών και ΕΣΣΔ, που μετεξελίχθηκε όμως στην κυρίαρχη αντιφασιστική αντίθεση του Β’ ΠΠ των φασιστικών καθεστώτων (Γερμανία, Ιταλία Ιαπωνία) και των δημοκρατιών καπιταλιστικού και σοσιαλιστικού τύπου (ΗΠΑ, Αγγλία, Γαλλία, EΣΣΔ).
Αντίθετα με τη σεχταριστική θέση της τρίτης περιόδου ότι ο φασισμός και η σοσιαλδημοκρατία είναι «δίδυμα αδέλφια», στο 7ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς (1935) εγκαινιάζεται η πολιτική των λαϊκών μετώπων, δηλαδή, η συμμαχία της εργατικής τάξης με μικροαστικά στρώματα αλλά και προοδευτικό τμήμα της αστικής τάξης και σε πολιτικό επίπεδο η συμμαχία κομμουνιστών, αριστερής σοσιαλδημοκρατίας αλλά και μετριοπαθών αστικοδημοκρατικών δυνάμεων. Σε διεθνές επίπεδο προωθείται η συμμαχία των κομμουνιστών με τα αστικοδημοκρατικά κράτη, ΗΠΑ, Αγγλία, Γαλλία. Ο πόλεμος χαρακτηρίζεται ιμπεριαλιστικός, στον οποίο οι κομμουνιστές συμμαχούν με την αστική δημοκρατία, χωρίς να εγκαταλείπουν τη σοσιαλιστική στρατηγική. Μετά τη συμμαχία των Αγγλογάλλων με τον Χίτλερ (Συμφωνία Μονάχου, 1938), με στόχο να στρέψουν την κατακτητική πείνα του κατά της ΕΣΣΔ και την απάντηση της ΕΣΣΔ με το σύμφωνο Ρίμπεντροπ-Μολότοφ το 1939, η εκτίμηση για τον χαρακτήρα του πολέμου αλλάζει ριζικά απ’ την ΚΔ και την ΕΣΣΔ. Ο χαρακτήρας του πολέμου παραμένει ιμπεριαλιστικός αλλά εγκαταλείπεται η διάκριση σε φασιστικά και δημοκρατικά κράτη και ορίζεται εξίσου υπεύθυνη η αστική τάξη όλων των εμπόλεμων χωρών. Αυτόν τον πόλεμο δεν μπορούν να τον στηρίξουν σε καμιά χώρα η εργατική τάξη και τα κομμουνιστικά κόμματα. Μετά την εισβολή όμως των σιδερόφραχτων στρατιών του Χίτλερ στην ΕΣΣΔ, η ΚΔ και η ΕΣΣΔ αλλάζουν θέση και ο πόλεμος από ιμπεριαλιστικός με ευθύνη όλων των αστικών τάξεων ορίζεται ως αντιφασιστικός με συμμαχία των κομμουνιστικών με τα αστικοδημοκρατικά κράτη και κόμματα που συναινούν στην αντιφασιστική πάλη.
Οι ραγδαίες και αντιφατικές εξελίξεις και επομένως οι μεταβαλλόμενες θέσεις του διεθνούς κομμουνιστικού κέντρου (KΔ) δυσχέραιναν την τοποθέτηση του ΚΚΕ και εν γένει της Αριστεράς για τον Β’ ΠΠ. Εκτός από τον εξωτερικό παράγοντα και εσωτερικοί λόγοι δυσκόλευαν την τοποθέτηση του κομμουνιστικού κινήματος. Συγκεκριμένα, η οργανωτική αποσύνθεση του ΚΚΕ λόγω των διώξεων, των φυλακίσεων, των εξοριών των στελεχών και μελών του από τη μεταξική δικτατορία δημιουργούσε ανυπέρβλητες δυσκολίες οργανωμένης επαφής με την ΚΔ και συστηματικής πολιτικής και ιδεολογικής δουλειάς. Χαρακτηριστική της οργανωτικής αρρυθμίας του ΚΚΕ ήταν η ύπαρξη δύο αντιμαχόμενων ΚΕ. Η μία ήταν η χαφιέδικη ΚΕ που είχε δημιουργήσει η Ασφάλεια του Μανιαδάκη. Η άλλη ήταν η Παλαιά Κεντρική Επιτροπή, που είχε συγκροτηθεί από στελέχη τα οποία είχαν αποδράσει ή διαφύγει τη σύλληψη.
Ο Νίκος Ζαχαριάδης δεν έγραψε ένα αλλά τρία γράμματα, ανάλογα με τις φάσεις του πολέμου
Σε αυτές τις συνθήκες γράφτηκαν και τα περίφημα τρία γράμματα του Ν. Ζαχαριάδη (Ν.Ζ.), στα οποία προσδιορίζει τον χαρακτήρα του πολέμου και την ακολουθητέα πολιτική από το ΚΚΕ. Στο πρώτο γράμμα, ο γραμματέας του ΚΚΕ χαρακτηρίζει εθνικοαπελευθερωτικό τον αγώνα του ελληνικού λαού ενάντια στο φασισμό του Μουσολίνι. Δεν ζητά ανατροπή του Μεταξά ούτε ασκεί κριτική στο καθεστώς του και στην απουσία ελευθερίας του ελληνικού λαού. Γιατί και ο Μεταξάς, παρά την ιδεολογική του συγγένεια με το φασισμό-ναζισμό, αντικειμενικά αγωνίζεται υπέρτης ανεξαρτησίας της Ελλάδας. Ο Μ. Μαΐλης, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ, υποστηρίζει: « Ήταν εξαρχής ιμπεριαλιστικός (ο ελληνοϊταλικός πόλεμος, Δ.Γρ.), ενταγμένος στους ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς της Μεγάλης Βρετανίας, πού βρισκόταν σε οξύτατη διαμάχη με τον άξονα, με την οποία Βρετανία, η εγχώρια αστική τάξη και η κυβέρνηση Μεταξά ήταν σύμμαχοι» (Ριζοσπάστης 17/5/2011). Την άποψη περί ιμπεριαλιστικού χαρακτήρα είχε διατυπώσει και η ΠΚΕ, θεωρώντας μάλιστα ότι η επιστολή Ν.Ζ. είναι πλαστή. Η ΚΔ, μετά το σύμφωνο μη επίθεσης με τους Ναζί (23/8/1939), χαρακτήριζε τον πόλεμο ιμπεριαλιστικό και από τις δύο αντιμαχόμενες αστικές τάξεις. Ωστόσο, τον Ιούνη του 1940, όταν αποδείχθηκε ψευδής η δυνατότητα ειρηνικής συνύπαρξης με το φασισμό, η ΚΔ διαπίστωνε ότι «ο γερμανικός ιμπεριαλισμός σε συνεργασία με τους Ιταλούς σκοπεύει να υποδουλώσει πολλούς ευρωπαϊκούς λαούς και να τους στερήσει την ελευθερία τους» (Κομμουνιστική Διεθνής, σελ. 495). Η αλήθεια είναι ότι η Ελλάδα, παρά την εσωτερική ανελευθερία και την ένταξή της στο άρμα του αγγλικού ιμπεριαλισμού, διατηρούσε μια, κολοβωμένη έστω, εθνική ανεξαρτησία. Η ήττα από τον Άξονα θα συνεπαγόταν την ολοκληρωτική απώλειά της.
Δεν έχει προσεχθεί όμως απ’ τους κριτικούς και η στρατηγική πρόταση, έστω σχετικά υπαινικτική, της επιστολής, η σύνδεση δηλαδή της εθνικοαπελευθερωτικής πάλης με την πάλη για μία άλλη κοινωνία: «…επιστέγασμα για τον σημερινό αγώνα, πρέπει να είναι μία καινούργια Ελλάδα της δουλιάς, της λευτεριάς, λυτρωμένη από κάθε ξενική ιμπεριαλιστική εξάρτηση…».
Το δεύτερο γράμμα ο Ν.Ζ. το έγραψε όταν ο ελληνικός στρατός είχε νικήσει τους εισβολείς και ετοιμαζόταν να εισβάλει στο αλβανικό έδαφος. Σε στενή συνάρτηση με το πρώτο γράμμα, ο Ν.Ζ. τονίζει: «Ο λαός με τη νίκη κατά των Ιταλών, διασφάλισε την εθνική ελευθερία του. Ο πόλεμος κινδυνεύει να γίνει επιθετικός εις βάρος της Αλβανίας. Καθήκον πάλης πλέον η ειρήνη και η ουδετερότητα. Ο ελληνικός λαός πρέπει να στραφεί εναντίον του αγγλικού ιμπεριαλισμού, που απαλλοτριώνει τα δικαιώματα του. Ο λαός πρέπει να επιδιώξει τη συμμαχία με την ΕΣΣΔ».
Στο τρίτο γράμμα του Ν.Ζ. ολοκληρώνονται τα στάδια πάλης του λαού. Με την ήττα του ιταλικού και του αγγλικού ιμπεριαλισμού, για να υπάρξει μία άλλη Ελλάδα «της ειρήνης, της δουλιάς της λευτεριάς» ο λαός και ο στρατός, αδελφωμένοι μετά την ήττα των ιμπεριαλιστών, πρέπει ν’ ανατρέψουν την εσωτερική φασιστική δικτατορία και να χτίσουν τη νέα Ελλάδα του σοσιαλισμού.
