Γιώργος Μιχαηλίδης
Ένα απ’ τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της πρόσφατης εξέγερσης στις ΗΠΑ είναι η στοχοποίηση εκ μέρους των διαδηλωτών αγαλμάτων και μνημείων που συμβολίζουν τη δουλεία και την επιβολή των λευκών εναντίον των μαύρων και ιθαγενών πληθυσμών. ‘Ομως όποιος νομίζει πως η συζήτηση ανοίγει για πρώτη φορά τώρα σφάλλει. Για παράδειγμα, ο πρόσφατος αποκεφαλισμός του αγάλματος του Χριστόφορου Κολόμβου στη Βοστόνη είχε επαναληφθεί το 2006 ενώ το 2015 το ίδιο άγαλμα είχε λουστεί με κόκκινη μπογιά και είχαν γραφτεί πάνω του τα αρχικά του κινήματος Black Lives Matter. Το 2017 στο Σάρλοτσβιλ της Βιρτζίνια μία 32χρονη γυναίκα δολοφονήθηκε από ακροδεξιούς κατά τη διάρκεια παράλληλων συγκεντρώσεων με αφορμή την τότε συζήτηση περί απομάκρυνσης των μνημείων της Συνομοσπονδίας του αμερικάνικου εμφυλίου που εμμέσως συμβολίζουν το καθεστώς της δουλείας. Σήμερα, η Βιρτζίνια, ως η Πολιτεία με τα περισσότερα ανάλογα μνημεία, συζητάει εκ νέου το ενδεχόμενο της συνολικής απομάκρυνσής τους. Το φαινόμενο είναι πανεθνικό. Από την οργή των διαδηλωτών δε γλίτωσαν τα αγάλματα του Στρατηγού Λη (στρατιωτικού ηγέτη των Νοτίων στον εμφύλιο) και του Προέδρου της Συνομοσπονδίας των Νοτίων, Τζέφερσον Ντέιβις στο Ρίτσμοντ αλλά ούτε και αυτό του Ινδού ηγέτη, Μαχάτμα Γκάντι, στην Ουάσιγκτον, του οποίου οι ρατσιστικές απόψεις δεν είναι ευρέως γνωστές λόγω της καλλιέργειας του ειδώλου του. “Αίμα στα χέρια σου” έγραφε επιγραφή που είχε κρεμαστεί πάνω στο άγαλμα του Ντέιβις. “Όχι άλλο λευκή υπεροχή” σε αυτό του Στρατηγού Λη. Το κτίριο που στέγαζε τις “Ενωμένες Κόρες της Συνομοσπονδίας”, στο Ρίτσμοντ, μία οργάνωση που προωθεί την κληρονομιά της ρατσιστικής Συνομοσπονδίας των Νοτίων πυρπολήθηκε από τους διαδηλωτές. Στο Μίσιγκαν η τοπική κυβέρνηση απομάκρυνε το άγαλμα πρώην δημάρχου της πόλης, του οποίου οι ρατσιστικές απόψεις ήταν γνωστές. Ήταν δήμαρχος της πόλης ως το 1977. Ανάλογη είναι η κατάσταση σε μέρη όπως το Τένεσι ή η Αλαμπάμα άλλοτε προπύργια του ρατσισμού. Τώρα οι τοπικές κυβερνήσεις συζητούν την απομάκρυνση μνημείων που μπορεί να συνδεθούν με το ρατσιστικό παρελθόν της χώρας. Υπολογίζεται ότι περίπου 800 ανάλογα αγάλματα υπάρχουν στο σύνολο των ΗΠΑ. Αυτή τη στιγμή κανένα εξ αυτών δεν πρέπει να αισθάνεται γερά τοποθετημένο στη βάση του. Το ίδιο ισχύει και για τα περίπου 1.700 ονόματα από τη Συνομοσπονδία των Νοτίων που έχουν δοθεί σε δρόμους και δημόσια κτίρια. Υπό μία άλλη οπτική, η ιστορία επιστρέφει τον λογαριασμό στους γεννήτορες της πολιτικής της “απο-κομμουνιστικοποίησης” στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.
Η συγκεκριμένη τάση διέσχισε γρήγορα τον Ατλαντικό και παίρνει μεγάλες διαστάσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο και άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Πέρα από τη γνωστή εικόνα με το άγαλμα του δουλεμπόρου Έντουαρντ Κόλστον στο Μπρίστολ να γκρεμίζεται και να πετιέται στο ποτάμι από χιλιάδες αλαλάζοντες διαδηλωτές, στο στόχαστρο έχουν μπει δεκάδες ανάλογα μνημεία σε Σκωτία, Αγγλία και Ουαλία. “Ο Τσώρτσιλ ήταν ρατσιστης” προστέθηκε με σπρέυ στο άγαλμα του πρώην πρωθυπουργού της Βρετανίας στο Λονδίνο, ο δήμαρχος του οποίου έσπευσε να δηλώσει ότι θα επανεξετάσει όλα τα μνημεία της πόλης. Ανάλογη αντιμετώπιση είχε και το άγαλμα του βασιλιά Λεοπόλδου του Β’ στο Άντβερπ του Βελγίου, ηγέτη βαθιά συνδεδεμένου με τα βελγικά εγκλήματα στο Κονγκό. Στην Οξφόρδη, η καμπάνια “Ο Ρόουντς πρέπει να πέσει” που είχε εγκαινιαστεί το 2016 επανήλθε με μαζικές κινητοποιήσεις έξω από το Oriel College όπου βρίσκεται άγαλμα του του Βρετανού πολιτικού, υπεύθυνου για τη ρατσιστική πολιτική στη Νότια Αφρική της οποίας υπήρξε κυβερνήτης. Ούτε το ιερό τοτέμ της βρετανικής πολιτικής παράδοσης, η βασίλισσα γλίτωσε. Στο Λιντς το άγαλμα της βασίλισσας Βικτώρια βάφτηκε με μπογιές και συνθήματα που έγραφαν “ρατσίστρια, ιδιοκτήτρια σκλάβων” αλλά και “μορφωθείτε!”. Και η συζήτηση έχει φτάσει έως την Αυστραλία, όπου συζητιέται σοβαρά η απομάκρυνση αγαλμάτων που θεωρείται ότι προσβάλλουν την ιστορία των ιθαγενών πληθυσμών της χώρας. Ερωτήματα που είχε τεθεί από φωτισμένες μειοψηφίες τώρα ξανατίθενται με νέα δυναμική. Πώς γίνεται στο άγαλμα του Βρετανού θαλασσοπόρου, Τζέιμς Κουκ, να αναφέρεται ότι ανακάλυψε την Αυστραλία όταν αυτή ήδη κατοικούνταν από ιθαγενείς πληθυσμούς; Δεν αποτελεί αυτό μια δημόσια προσβολή προς τους τελευταίους;
Ένα στοιχείο που πρέπει να υπογραμμιστεί είναι ότι αυτού του είδους οι πρωτοβουλίες έστρεψαν την αποπροσανατολιστική συζήτηση σε σχέση με τους βανδαλισμούς σε ένα ζήτημα που ανοίγει βαθιά πολιτικά ερωτήματα. Ποιοι είμαστε; Ποιες είναι οι αξίες και τα πρότυπα της κοινωνίας μας; Από ποιους και για ποιους έχει γραφτεί η ιστορία της χώρας μας; Η εξέγερση στις ΗΠΑ και το κύμα αλληλεγγύης στον υπόλοιπο κόσμο αρχίζουν πλέον με μαζικούς όρους να αμφισβητούν όψεις της κυρίαρχης ιδεολογίας, ισχυρούς εθνικούς μύθους κρατών και την παράδοση του ιμπεριαλισμού. Πρόκειται για μια αρκετά βαθύτερη διαδικασία για τις κοινωνίες απ’ ότι ίσως φαντάζει με μία πρώτη ματιά. Ας ελπίσουμε να αφήσει βαθύ αποτύπωμα για τη συνέχεια και γιατί όχι, ας μεταφέρουμε το πνεύμα της συζήτησης και στη χώρα μας.
