Περί φόβου και άλλων δαιμονίων

Άσπα Μπινιώρη* Η καραντίνα, στην οποία έχουν μπει οι πολίτες, εξαιτίας των μέτρων για την αντιμετώπιση της εξάπλωσης του κορονοϊού καθώς και η επιβολή επιδρομή φόβου που δεχόμαστε καθημερινά, σίγουρα έχει επιπτώσεις στον ψυχολογικό μας κόσμο. Πολύ περισσότερο σε ειδικές κοινωνικές ομάδες, όπως είναι οι ψυχικά πάσχοντες, οι τοξικοεξαρτόμενοι κα. Η προστασία του κοινωνικού συνόλου αλλά και η υπέρβαση αυτής της κατάστασης δεν αποτελεί προσωπική υπόθεση αλλά απαιτεί συλλογικές απαντήσεις και ποιοτικό, δημόσιο και δωρεάν σύστημα ψυχικής υγείας. Ο φόβος είναι ένα συναίσθημα που το κέντρο του βρίσκεται στο λεγόμενο «πρωτόγονο» κομμάτι του εγκεφάλου μας, την αμυγδαλή. Βάζει σε εγρήγορση το βιοψυχικό μας σύστημα, προκειμένου να αναλάβει δράση και να αποφύγει έναν κίνδυνο, μια απειλή, παίζοντας, σε λογικές δόσεις, έναν προστατευτικό ρόλο. Τι συμβαίνει, όμως, όταν το κέντρο του φόβου δέχεται συνεχή και έντονα ερεθίσματα από το εξωτερικό περιβάλλον; Όταν η ταχύτητα αυτών των ερεθισμάτων υπερβαίνει την ταχύτητα επεξεργασίας τους από τον σκεπτόμενο εγκέφαλο; Το τελευταίο διάστημα, με αφορμή τον κορονοϊό, βιώνουμε έναν καταιγισμό σημάτων κινδύνου και «αόρατης απειλής» από πλευράς ΜΜΕ και κυβέρνησης. Καθημερινή αναφορά για τους νεκρούς, σε συνδυασμό με απαγορεύσεις και τιμωρία. Εφιαλτικοί τίτλοι άρθρων, ψεύτικες ειδήσεις, συνεντεύξεις πρώην ασθενών που νοσηλεύτηκαν στις Μονάδες Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ). Η υπερπροβολή του κινδύνου μας βομβαρδίζει καθημερινά, υποφωτίζοντας ειδήσεις ή δεδομένα που μπορούν να μας ανακουφίσουν. Αυτό το καθημερινό σήμα κινδύνου, εντέλει, μπορεί να εξαντλήσει τις ψυχικές μας αντοχές, να μετατρέψει τον φόβο σε γενικευμένο άγχος και πανικό, να μας παγώσει, καθιστώντας μας ανίκανους να σκεφτούμε στρατηγικές αντιμετώπισης του πραγματικού κινδύνου. Η σκέψη της συνεχούς «αόρατης απειλής» μπορεί να οδηγήσει στην εκδήλωση νευρικότητας, παράλογου θυμού, ξεσπασμάτων ή/και στην εκδήλωση παθολογικού άγχους, φοβιών, ανεπίλυτων τραυμάτων και κατάθλιψης. Το μήνυμα που κρύβεται πίσω από αυτό το σήμα κινδύνου είναι σαφές: ο κίνδυνος είναι ο άλλος, ο άγνωστος, ο παππούς στο παγκάκι, ο/η σύντροφος που δεν πρόσεξε αρκετά στον εργασιακό χώρο, όπου εργάζονται άλλα 10 άτομα. Ο κίνδυνος είναι, επίσης, οι υγειονομικοί που τολμούν να αποκαλύπτουν τις ελλείψεις της δημόσιας υγείας, οι αριστεροί που επιμένουν να αγωνίζονται. Η απάντηση των απανταχού αστικών κυβερνήσεων στον κίνδυνου του ιού είναι μία. Μείνετε κλεισμένοι στο καβούκι σας, ήσυχοι και υπάκουοι μέχρι να φύγει ο εχθρός-ιός. Η απαραίτητη απόσταση στις κοινωνικές συναναστροφές, ως μέτρο προστασίας μετάδοσης του ιού, γίνεται απομόνωση, έλεγχος των μετακινήσεων από τον «μεγάλο αδελφό», υποχρεωτικός εγκλεισμός για τις ώρες που δεν δουλεύουμε. Η κυβέρνηση ομολογεί ξεδιάντροπα ότι η καραντίνα κύριο στόχο έχει τη μη επιβάρυνση ενός ήδη εγκαταλελειμμένου συστήματος δημόσιας υγείας, δίνοντας έναν ακόμη λόγο φόβου και ανασφάλειας. «Τι θα γίνει, αν χρειαστώ γιατρό ή νοσοκομείο;», αναρωτιόμαστε, αντιμετωπίζοντας με τρόμο το ενδεχόμενο να παραμείνουμε μόνοι και αβοήθητοι, λόγω έλλειψης πρωτοβάθμιας υγείας, ΜΕΘ και ιατρονοσηλευτικού προσωπικού. Την ίδια στιγμή, η αβεβαιότητα και ο φόβος για το «μετά τον ιό» μεγαλώνει, καθώς η επιθετικότητα του κεφαλαίου απέναντι στον κόσμο της εργασίας αυξάνεται με μεγαλύτερους ρυθμούς από ότι η διάδοση του ιού. Ο κίνδυνος να μείνει κάποιος χωρίς δουλειά ή με μισό μισθό είναι, ίσως, μεγαλύτερος από αυτόν του να νοσήσει σοβαρά. Πρέπει, λοιπόν, να μείνουμε μόνοι και φοβισμένοι σε τέσσερις τοίχους, κολλημένοι σε μια οθόνη –όσοι έχουμε– με πλήθος από αντισηπτικά, χαρτιά υγείας και μακαρόνια — όσοι μπορούμε να αγοράσουμε; Σκοπός μας να επιβιώσει όπως-όπως ο καθένας μόνος του, άντε και με την οικογένεια του; Σε τέτοιες στιγμές, είτε θα αντιμετωπίσουμε τον φόβο καταφεύγοντας σε παθολογικούς μηχανισμούς άμυνας όπως η άρνηση, η αποφυγή, η απόσυρση και η μετάθεση του φόβου σε αντικείμενα και καταστάσεις, είτε θα επιστρέψουμε στην κοινότητα των ανθρώπων, προκειμένου να μοιραστούμε την αγωνία μας και συλλογικά να αντιμετωπίσουμε τον κίνδυνο, βρίσκοντας ψυχική ανακούφιση στη σχέση με τον άλλο. Η αλληλεγγύη των «από κάτω» αποτελεί δίχτυ προστασίας για την ψυχική και τη σωματική μας υγεία, αντίδοτο στη μοναξιά και στο αίσθημα της αβοηθησίας. Ας επιστρατεύσουμε τον σκεπτόμενο άνθρωπο που σταθμίζει, αναλύει και δρα, υψώνοντας τείχος προστασίας, απέναντι στη βιομηχανία τρόμου. Η απειλή των πανδημιών και ο φόβος που τη συνοδεύει, εντέλει, επιτείνονται από τον καπιταλιστικό τρόπο εκμετάλλευσης του περιβάλλοντος που η κύρια έγνοια του είναι η κερδοφορία. Ο φόβος για τη ζωή και την ασθένεια θα έβρισκε μεγάλη ανακούφιση, αν ξέραμε ότι υπάρχουν νοσοκομεία, γιατροί και νοσηλευτές, αρκετοί για να καλύψουν τις ανάγκες του λαού. Το αύριο δεν θα έμοιαζε τόσο απειλητικό, αν ξέραμε ότι θα είχαμε αξιοπρεπή δουλειά και μισθό. Τελικά, μπορεί ο φόβος να επιτελέσει τον προστατευτικό του ρόλο, αν αντί να μας παγώσει, γίνει κίνητρο για συλλογική δράση και αγώνα για έναν κόσμο όπου η ζωή θα έχει αξία. *Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια