Μπάμπης Συριόπουλος
Η συμφωνία της Βάρκιζας, 75 χρόνια μετά την υπογραφή της, αποτελεί σημείο καμπής για την κρίσιμη δεκαετία του 40. Δεν είναι μόνο η παράδοση των όπλων του ΕΛΑΣ, αλλά η υποστολή της πεποίθησης
πως το επαναστατικό κύμα της αντίστασης μπορεί να νικήσει. Η βασική αιτία, πέρα από χειρισμούς και εκτιμήσεις, βρίσκεται στην απουσία ολοκληρωμένης επαναστατικής τακτικής
και στρατηγικής από την ηγεσία του ΚΚΕ.
5 Γενάρη 1945 ● Αποχωρούν οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ μαζί με χιλιάδες λαού από την Αθήνα. Η μάχη της Αθήνας τελειώνει με ήττα για το ΕΑΜ.
11 Γενάρη 1945 ● Υπογράφεται συμφωνία ανακωχής ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τα βρετανικά στρατεύματα.
12 Φλεβάρη 1945 ● Υπογράφεται από τις αντιπροσωπείες του ΕΑΜ και της κυβέρνησης Πλαστήρα
η συμφωνία της Βάρκιζας.
28 Φλεβάρη 1945 ● Ολοκλήρωση της διαδικασίας αφοπλισμού
και διάλυσης του ΕΛΑΣ.
15 Ιούνη 1945 ● Θάνατος του Άρη Βελουχιώτη στη Μεσούντα Άρτας.
Η μάχη του Δεκέμβρη του 1944 είχε σαν αποτέλεσμα την αλλαγή του συσχετισμού δύναμης σε βάρος του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Οι βρετανικές ένοπλες δυνάμεις στην Ελλάδα έφτασαν τις 100.000, η ελληνική αντίδραση είχε αναθαρρήσει από τη βρετανική ενίσχυση και τη σιωπή των σοβιετικών, οι πρώην δωσίλογοι, ταγματασφαλίτες, χωροφύλακες μετά την αξιοποίησή τους στις μάχες έλπιζαν βάσιμα σε ατιμωρησία (είναι χαρακτηριστικό ότι από τους τρεις κατοχικούς πρωθυπουργούς μόνο ο Ιωάννης Ράλλης πέθανε στη φυλακή το 1946). Η επισιτιστική βοήθεια από την Μ-L (βρετανικής επιρροής) και την UNRRA (αμερικανικής), κρίσιμη εκείνη την περίοδο, ήταν επίσης όπλο στα χέρια της αστικής τάξης.
Ωστόσο ο μεγάλος όγκος των ανταρτών του ΕΛΑΣ διατηρούσε ακέραια τη μαχητική του ικανότητα (δεν είχε καν πολεμήσει για να ηττηθεί), ενώ το ΚΚΕ είχε μαζική επιρροή καθώς οι λαϊκές προσδοκίες από την απελευθέρωση δεν είχαν εκπληρωθεί. Τα αστικά κόμματα αρνούνταν επίμονα να φορολογήσουν αυτούς που πλούτισαν στην κατοχή, ο πληθωρισμός εξανέμιζε το εισόδημα αυτών που πληρώνονταν σε δραχμές (μισθωτοί), οι δωσίλογοι απολάμβαναν ασυλίας, ενώ οι αγωνιστές της αντίστασης διώκονταν. Με λίγα λόγια υπήρχαν πολλοί λόγοι που συντηρούσαν την αγανάκτηση στην εργαζόμενη πλειοψηφία που είχε περάσει από το σκληρό σχολείο της οργάνωσης, της αλληλεγγύης και της ένοπλης πάλης στην αντιστασιακή δράση της κατοχής.
Σε αυτό το κλίμα άρχισαν οι διαπραγματεύσεις στις 2 Φλεβάρη σε μια βίλα στο παραθαλάσσιο προάστιο της Βάρκιζας. Από το ΕΑΜ την αντιπροσωπεία αποτελούσαν οι Γιώργος Σιάντος, γραμματέας της ΚΕ του ΚΚΕ (καθώς ο Νίκος Ζαχαριάδης αγνοούνταν ακόμα), Δημήτρης Παρτσαλίδης, γ.γ. του ΕΑΜ (ΚΚΕ) και Ηλίας Τσιριμώκος από την Ελληνική Λαϊκή Δημοκρατία (ΕΛΔ, συμμετείχε στο ΕΑΜ). Εκτός από την υποχωρητικότητα και την ηττοπάθεια της ηγεσίας του ΚΚΕ πρέπει να υπογραμμιστεί ο ιδιαίτερος ρόλος του Η. Τσιριμώκου που, όπως έχει γράψει ο Γιώργος Μαργαρίτης, ήταν δύσκολο να πει κανείς με ποιανού το μέρος ήταν στις διαπραγματεύσεις. Ο ηγέτης της ΕΛΔ ήταν ήδη σε μυστική συνεννόηση με την κυβερνητική πλευρά και πίεζε το ΚΚΕ για συμφωνία με κάθε θυσία, εκφράζοντας και την αλλαγή στάσης των μικρο-μεσοαστικών στρωμάτων στο νέο τοπίο κοινωνικής και πολιτικής πόλωσης.
Η συμφωνία της Βάρκιζας υπογράφτηκε τελικά στις 12 Φλεβάρη του 1945 αποτυπώνοντας όχι τόσο τον πραγματικό συσχετισμό δύναμης, αλλά το ισοζύγιο αυτοπεποίθησης και αποφασιστικότητας των δύο πλευρών. Είχε το εγγενές πρόβλημα των συμφωνιών μεταξύ δύο αντιμαχόμενων πλευρών, όταν η ερμηνεία και η εγγύησή τους είναι υπόθεση μόνο της μιας από τις δύο. Ένα παράδειγμα τέτοιας ανισορροπίας στις μέρες μας είναι η εφαρμογή της συμφωνίας των ανταρτών των FARC το 2016 με τον τότε πρόεδρο Ντουάρτε στην Κολομβία. Τα άρθρα που ορίζουν τις υποχρεώσεις της εαμικής πλευράς ήταν σαφή, π.χ. το άρθρο 6 που ορίζει την αποστράτευση «συγκεκριμένως» του ΕΛΑΣ, του ΕΛΑΝ και της Εθνικής Πολιτοφυλακής ή το άρθρο 4 βάσει του οποίου οι συλληφθέντες για οποιοδήποτε λόγο από τον ΕΛΑΣ πρέπει «αμέσως» να αφεθούν ελεύθεροι ή να παραδοθούν στη δικαιοσύνη. Αντίθετα, η συγκρότηση του εθνικού στρατού ή η «Εκκαθάρισις των Σωμάτων Ασφαλείας» ανατίθενται σε συμβούλια υπό τον έλεγχο της κυβέρνησης.
Η «παγίδα» της συμφωνίας όμως βρισκόταν στο άρθρο 3: «Αμνηστεύονται τα πολιτικά αδικήματα τα τελεσθέντα από της 3ης Δεκεμβρίου 1944 μέχρι της υπογραφής του παρόντος. Εξαιρούνται της αμνηστίας τα συναφή κοινά αδικήματα κατά της ζωής και της περιουσίας, τα οποία δεν ήταν απαραιτήτως αναγκαία δια την επιτυχίαν του πολιτικού αδικήματος». Τα ποινικά αδικήματα αποτέλεσαν ακριβώς το πρόσχημα για μια βιομηχανία διώξεων που μαζί με την απροκάλυπτη τρομοκρατία κατέστησαν αδύνατη τη ομαλή και νόμιμη πολιτική δράση του ΕΑΜ και του ΚΚΕ στο όνομα της οποίας έγινε η συμφωνία. Το διάστημα από την υπογραφή της μέχρι τις εκλογές τον Μάρτη του 1946 καταγράφηκαν 1.192 δολοφονίες, 6.413 τραυματισμοί, 165 βιασμοί γυναικών και περίπου 70.000 συλλήψεις.
Η συμφωνία, ειδικά στο ζήτημα του μονομερούς αφοπλισμού των ανταρτών, συνάντησε σφοδρές αντιδράσεις από τον Άρη Βελουχιώτη, καπετάνιους και απλούς αντάρτες του ΕΛΑΣ. Στο τέλος πειθάρχησαν κι ο Άρης υπέγραψε, παρά το ότι ο ίδιος και μερικές δεκάδες αντάρτες δεν παράδωσαν τα όπλα τους και συνέχισαν την πορεία τους μέχρι την τραγική της κατάληξη. Βέβαια πολύ γρήγορα εκατοντάδες και χιλιάδες ένοπλοι διωκόμενοι ξαναπήραν τα βουνά με δική τους πρωτοβουλία. Ο εμφύλιος άρχιζε.
Μέχρι τις εκλογές τον Μάρτη του 1946 καταγράφηκαν 1.192 δολοφονίες και 70.000 συλλήψεις
Οι εκτιμήσεις της τότε ηγεσίας του ΚΚΕ δεν ήταν εκτός πραγματικότητας, οι δυνάμεις του αντίπαλου στρατιωτικά ήταν όντως υπέρτερες, ωστόσο το λαϊκό κίνημα είχε τη δυνατότητα να νικήσει. Το εργατικό κίνημα στις πόλεις, ο εμφύλιος που ξεκινούσε σταδιακά, παρά τη θέληση του ΚΚΕ και με χειρότερους όρους μετά τη Βάρκιζα, η εποποιία του ΔΣΕ μέχρι το καλοκαίρι του 1949 δείχνουν ότι υπήρχε επαναστατικό δυναμικό στην ελληνική κοινωνία.
Εξάλλου ποτέ οι δυνάμεις της επανάστασης δεν πρόκειται να υπερτερούν στρατιωτικά εκ των προτέρων, ούτε δοκιμάζονται μόνο ή κυρίως σ’ αυτό το πεδίο. Ο συσχετισμός δύναμης πρέπει να δοκιμάζεται, δεν είναι ποτέ στατικός. Θα άντεχε η κοινή γνώμη της Βρετανίας έναν μακρόχρονο πόλεμο ενάντια στην ελληνική Αριστερά, μεσούντος του παγκόσμιου πολέμου, τη στιγμή που υπήρχαν ήδη αντιδράσεις, από τους στρατιώτες μέχρι τη βουλή των Κοινοτήτων; Τι μηνύματα θα στέλνονταν για τον αντιφασιστικό χαρακτήρα του πολέμου από την πλευρά των συμμάχων; Τι θα γινόταν αν, αντί για το υπέρμετρο άγχος να διατηρηθεί πάση θυσία η συμμαχία με τον Αλέξανδρο Σβώλο και τον Ηλία Τσιριμώκο, το ΚΚΕ επένδυε στη φτωχολογιά της πόλης και της υπαίθρου που διψούσε για δικαιοσύνη και ελευθερία; Οι επαναστατικές δυνάμεις πάντα καλούνται να απαντήσουν σε ανάλογα ερωτήματα.
