Με αφορμή την παράσταση «Η εξομολόγηση της υπηρέτριας Τσερλίν» του Χέρμαν Μπροχ στο Studio Μαυρομιχάλη τo Πριν συζητάει με την σκηνοθέτιδα της παράστασης Μάρω Τριανταφύλλου για την ψυχοσύνθεση των κοινωνικών στρωμάτων που στηρίζουν το ξύπνημα του ναζισμού
Συνέντυεξη στον Δημήτρη Τζιαντζή
Η «υπηρέτρια Τσερλίν» αποτελεί μια αλληγορία για το ξύπνημα των ιδεολογιών του μίσους στην προχιτλερική Γερμανία
Τι σας παρακίνησε να ανεβάσετε την θεατρική παράσταση «Η εξομολόγηση της υπηρέτριας Τσερλίν». Άραγε, η σημερινή ελληνική κοινωνία έχει ομοιότητες με την προχιτλερική Γερμανία;
Πρωτοείδα την «Τσερλίν» την δεκαετία του ’80, στο Παρίσι, με την Ζαν Μορώ. Το έργο με στοίχειωσε, διάβασα αμέσως τον Μπροχ, τον αγάπησα. Ήμουν πολύ νέα, γεμάτη όνειρα και ούτε πέρναγε από το νου μου πως ο κόσμος θα μπορούσε να ξαναζήσει τους εφιάλτες της εποχής εκείνης. Προφανώς λάθεψα. Το ξύπνημα των ιδεολογιών του μίσους δεν με αφήνει να ησυχάσω ούτε λεπτό. Παρακολουθώ, όσο μπορώ τα πράγματα στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Τη δράση της «Χρυσής Αυγής», τη δίκη της, την άνοδο της ακροδεξιάς και του φασισμού σε αρκετές χώρες στον κόσμο. Αυτό που με τρομάζει πιο πολύ είναι η διάχυση των φασιστικών και ναζιστικών ιδεών στον κόσμο της καθημερινότητάς μας. Περισσεύει η βία, η εχθρότητα στον ξένο, τον διαφορετικό, ενώ ο λόγος –ως διάλογος αλλά και λογική ανάλυση- υποχωρεί. Για όλ’ αυτά και πολλά άλλα σχετικά, επέστρεψα στο κείμενο αυτό και, αφού το συζητήσαμε με τους συνεργάτες μου, συμφωνήσαμε να το ανεβάσουμε. Όσον αφορά το δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας, είμαι ιστορικός και για το μόνο που θα μπορούσα να μιλήσω είναι για αναλογίες. Η μελέτη της προχιτλερικής Ευρώπης εν γένει είναι πολύ χρήσιμη. Π.χ. το θέμα της δημοκρατίας και η αντιμετώπισή του από την αριστερά.
Κεντρικό σημείο στο έργο είναι το θέμα της προσωπικής ευθύνης σε μια εποχή που το τέρας σηκώνει κεφάλι. Η Τσερλίν είναι περισσότερο θύμα ή θύτης;
Η «Τσερλίν» είναι κεφάλαιο του τελευταίου μυθιστορήματος του Μπροχ, των Αθώων. Σ’ αυτό συνένωσε διηγήματά του με κοινό άξονα την ψυχοσύνθεση των ανθρώπων που ακολούθησαν το ναζισμό. Προσπάθησε να κατανοήσει τον ψυχισμό των ανθρώπων που δέχτηκαν το μίσος και τον αποκλεισμό ως τρόπο ζωής. Ο τίτλος είναι αμφίσημος. Από την μια μεριά, δεν έχουν καμιά συναίσθηση πως ο τρόπος που σκέφτονται και δρουν τους μετατρέπει σε τόπο του κακού. Το εγώ τους, ο μικρόκοσμός τους, το συμφέρον τους, η έλλειψη ταξικής συνείδησης, η συνολική ματιά απουσιάζει, αλλά δεν το ξέρουν. Από την άλλη, είναι άνθρωποι έξυπνοι, έχουν την δυνατότητα να σκεφτούν, γι’ αυτό δεν τους επιτρέπεται να θεωρούν τον εαυτό τους αθώο του αίματος. Η Τσερλίν είναι ακριβώς αυτό. Η προσωπική ευθύνη είναι ουσιαστικό στοιχείο. Δεν έχουμε δικαίωμα να μην ξέρουμε –τα Άουσβιτς της κάθε εποχής είναι εδώ και φωνάζουν. Μόνο αν κλείνουμε τα αυτιά μας δεν τα ακούμε. Αλλά το να κλείσουμε τα αυτιά μας ενέχει και πρόθεση και ευθύνη.
Ο προβληματισμός τίθεται και μέσα από το έργο, ποια κοινωνικά στρώματα και με ποια ψυχοσύνθεση ενισχύουν τον εκφασισμό της κοινωνίας;
Όπως σας είπα και παραπάνω, μιλάμε για μια επικίνδυνη δηλητηριώδη διάχυση σε όλα τα κοινωνικά στρώματα και τις ηλικίες. Έτσι σιγά-σιγά μεγάλες ομάδες της κοινωνίας γίνονται το μακρύ χέρι του συστήματος –γιατί αυτό είναι οι φασιστικές ιδεολογίες, ο ναζισμός- νομίζοντας ότι εκδικούνται την αδικία, για την οποία έχουν επίσης ευθύνη: οι καθησυχασμένοι, οι νοικοκυραίοι, οι μεμψίμοιροι. Κοντά σ’ αυτούς και όσοι βρέθηκαν βίαια στο κοινωνικό περιθώριο, άνθρωποι φτωχοί, άνεργοι, που χάνουν, όμως, την ταξική τους συνείδηση και αρπάζονται με απελπισία από την ατομική λύση. Απ’ την άλλη, υπάρχουν οι άνθρωποι που θεωρούν ότι ανήκουν σε μια πνευματική ελίτ, μια αριστοκρατία και δρουν ώστε να διατηρηθεί η πιο σκληρή ταξική κοινωνία και η κουλτούρα που την στηρίζει.
Αναπόφευκτα μπαίνει και το ερώτημα σε μια ανταγωνιστική κοινωνία που η επιβίωση γίνεται όλο και πιο δύσκολη πώς μπορεί κανείς να αντισταθεί στον κτηνώδη ατομικισμό;
Δύσκολο το ερώτημά σας. Δεν έχω πρακτικά απάντηση. Και βιώνω το αδιέξοδο ως εκπαιδευτικός επίσης. Σαφώς, όμως, η ανασφάλεια, η φτώχεια, η παράδοση στο αιώνιο παρόν, το ιλιγγιωδώς αποσπασματικό και μερικευμένο, του ηλεκτρονικού σύμπαντος, η μετατροπή των πάντων σε μετρήσιμες ποσότητες, η αριθμοποίηση των ανθρώπων που σημαίνει αποδοχή της ισοπέδωσης, η καλλιέργεια του τρόμου του διαφορετικού και η μετατροπή του εαυτού σε μέτρο σύγκρισης των πάντων είναι βασικές αιτίες της κατάστασης.
Στην παράσταση προβήκατε και σε μια μικρή «αυθαιρεσία», αντικαταστήσετε τον ακροατή της Τσερλίν του αρχικού έργου με μια κυρία που τραγουδά και αδιαφορεί για εκείνη. Τι προσφέρει-ανατρέπει στην πλοκή του έργου;
Η κυρία αυτή αντιπροσωπεύει την αστική τέχνη, λαμπερή, σπουδαία, αλλά χωρίς όραμα ανατροπής. Η τέχνη μπορεί να γίνει –ακούσια ή εκούσια- στήριγμα του συστήματος, να δικαιολογήσει, να μεταφέρει ιδέες και τρόπους σκέψης και δράσης. Να χειραγωγήσει. Είναι ένα από τα ερωτήματα που θα δουλέψουμε σε επόμενη παράστασή μας.
Η παράσταση παρουσιάζεται (από τις 19 Νοεμβρίου) κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 9.15μμ, στο Studio Μαυρομιχάλη (Μαυρομιχάλη 134, τηλ.: 210 6453330). Τιμές εισιτηρίων: 10 ευρώ, μειωμένο 7 ευρώ. Το Πριν είναι χορηγός επικοινωνίας. Για τους αναγνώστες του ΠΡΙΝ «Πριν», με την επίδειξη του κουπονιού που θα βρίσκετε κάθε βδομάδα στη σελίδα επικαιρότητας της εφημερίδας παρέχεται η δυνατότητα δύο θεατές να παρακολουθήσουν την παράσταση πληρώνοντας την τιμή ενός εισιτηρίου.
Μετάφραση: Γιώργος Κόκκινος, Διασκευή-Σκηνοθεσία: Μαρώ Τριανταφύλλου, Φωτισμοί: Σάββας Στρούμπος, Μουσική: Λεωνίδας Μαριδάκης, Επιμέλεια σκηνικών: Στέλλα Μπαλαγιάννη, Επιμέλεια κίνησης: Εύη Τσακλάνου, Κοστούμια: Μαρώ Τριανταφύλλου, Φωτογραφίες: Παναγιώτης Μάλλιαρης, Αφίσα-γραφιστικά: Κώστας Μπαλαγιάννης. Στο ρόλο της Τσερλίν η Ειρήνη Μελά και της φιλοξενούμενης η Αιμιλία Ράπτη.Το Πριν είναι χορηγός επικοινωνίας.
