ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΤΖΙΑΝΤΖΗ
Στην Ελλάδα έχουν ήδη διεξαχθεί 11 πανελλήνια αρχιτεκτονικά συνέδρια με φορέα τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων, το πρώτο το 1961 και το τελευταίο το 2011. Το τριήμερο επιστημονικό συνέδριο, που διοργανώθηκε πριν μία εβδομάδα στο Πολυτεχνείο από το Τμήμα Αττικής του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, ξεχωρίζει για αρκετούς λόγους.
Ο τίτλος του συνεδρίου ήταν «Αττική σε Κρίση. Μητροπολιτική περιοχή της Αττικής: Όψεις της κρίσης στην πόλη και την κατοικία και οι αρχιτέκτονες. Μεταλλαγές στις διαδικασίες χωρικής παραγωγής και σχεδιασμού». Πολλοί από τους εισηγητές είχαν βιωματική σχέση με το θέμα του συνεδρίου, είτε ως εργαζόμενοι ή (ημι)άνεργοι μηχανικοί είτε ως κάτοικοι περιοχών που μεταλλάσσονται (προς το χειρότερο) στο πλαίσιο των μεγάλων επενδυτικών σχεδίων. Δεν μίλησαν ως ουδέτεροι παρατηρητές κοινωνικών, οικονομικών, χωροταξικών κ.λπ. φαινομένων αλλά, σε πολλές περιπτώσεις, ως μάχιμα, δρώντα υποκείμενα και συλλογικότητες. Με έναν τρόπο, το συνέδριο ήταν ένα χρονικό της κρίσης με το βλέμμα αυτών που πλήττονται από την κρίση και όχι εκείνων των λίγων που επωφελούνται απ’ αυτήν. Οι εισηγητές προέρχονταν από τον επιστημονικό/ακαδημαϊκό χώρο, τον επαγγελματικό χώρο και τα κινήματα πόλης, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις συγκέντρωναν παραπάνω από μία από αυτές τις ιδιότητες.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η ίδια η πορεία προς το συνέδριο, οι πολυάριθμες προσυνεδριακές δράσεις και εκδηλώσεις. Μέσα σε ένα μήνα πριν το συνέδριο, οργανώθηκαν ημερίδες και εκδηλώσεις με πρωτοβουλία τοπικών συλλόγων μηχανικών και άτυπων συλλογικοτήτων (Λαύριο, Κερατέα, Μέγαρα, Ασπρόπυργος, Ελευσίνα, Νέος Κόσμος και αλλού), δηλαδή υπήρξε μια ουσιαστική και όχι μηχανιστική διάχυση/αποκέντρωση και ταυτόχρονα, ανταλλαγή εμπειριών και προτάσεων/ιδεών.
Εντυπωσιακό ήταν το εύρος των συμμετοχών. Οι ανακοινώσεις του τριημέρου ήταν περίπου 140 (από 170 εισηγητές) ενώ δεκάδες ήταν συνολικά οι ανακοινώσεις στις ποικίλες προσυνεδριακές εκδηλώσεις. Πάνω από 500 άνθρωποι, αρχιτέκτονες και μη, ειδικοί του χώρου και ευαισθητοποιημένοι πολίτες δραστηριοποιήθηκαν και συνέβαλαν στη διαδρομή προς το συνέδριο και μέχρι την ολοκλήρωσή του. Σημαντική ήταν η συμβολή της νέας γενιάς αρχιτεκτόνων, δηλαδή αυτών που γνώρισαν την κρίση αμέσως μετά την αποφοίτησή τους ή που μόλις έχουν αρχίσει να ασκούν το επάγγελμα. Έντονη ήταν η παρουσία των γυναικών αρχιτεκτόνων ανάμεσα στους εισηγητές, ενώ δεν έλειψαν και οι αναφορές στις συνέπειες που έχει η ανεργία για τις γυναίκες μηχανικούς (π.χ., απώλεια επαγγελματικής στέγης, αναγκαστική στροφή στον ιδιωτικό και οικογενειακό βίο).
Η προσυνεδριακή περίοδος περιλάμβανε και πολιτιστικές δράσεις, ανάμεσά τους τέσσερις συναυλίες που οργανώθηκαν σε σημεία των πόλεων τα οποία δεν θεωρούνται «λαμπερά» και ούτε είναι της μόδας. Σκοπός αυτής της επιλογής ήταν να επισημανθούν οι δυνατότητες να ζωντανέψουν οι παραδομένες στην εγκατάλειψη και τη φθορά του χρόνου περιοχές της Αττικής.
Θεματικές ενότητες
Ήδη από τον Μάρτιο η πολυμελής Επιστημονική Επιτροπή του Συνεδρίου είχε καθορίσει τις θεματικές ενότητες εντός των οποίων θα κινούνταν οι σχετικές παρουσιάσεις. Έτσι, αναπτύχθηκαν ζητήματα που έχουν σχέση με το σχεδιασμό, την παραγωγή, την ιδιοκτησία και την ιδιοποίηση του χώρου, πάντα υπό τη βαριά σκιά της επιτροπείας, το περιεχόμενο των αρχιτεκτονικών σπουδών και την άσκηση του επαγγέλματος, τον πολιτισμό και το ρόλο των ιδιωτικών ιδρυμάτων, τη στέγαση των μεταναστών κ.ά.
Πολλές ανακοινώσεις αναφέρθηκαν στις αλλαγές που συντελούνται στον τομέα της κατοικίας, η κρίση της οποίας ενδέχεται να λάβει χαοτικές διαστάσεις. Η «Λαϊκή Κατοικία» και «Το Πρόβλημα Κατοικία» ήταν το θέμα δύο Πανελλήνιων Αρχιτεκτονικών Συνεδρίων, του 1962 και του 1984 αντίστοιχα. Σήμερα το θέμα τίθεται με διαφορετικούς, με δραματικούς όρους. Στο συνέδριο αναλύθηκαν οι μετασχηματισμοί στο «κατοικείν» με φόντο τις μνημονιακές πολιτικές, ενώ εκτεταμένες ήταν οι αναφορές στο Αirbnb, στις νέες μορφές κατοίκησης (συγχώνευση νοικοκυριών), στην αστεγία, στο «κενό κτιριακό απόθεμα», καθώς και στα κτίρια που απαξιώνονται λόγω αδυναμίας στοιχειώδους συντήρησης. Προφανώς, υπάρχει η αντικειμενική βάση για ένα ευρύ διεκδικητικό κίνημα για την κατοικία ως κοινωνικό δικαίωμα
Όπως τονίστηκε, στην Αττική οι πολυδιαφημισμένες «μεγάλες επενδύσεις» και τα «μεγάλα έργα» δεν αλλάζουν απλώς την εικόνα της πόλης αλλά οδηγούν σε μια εκτεταμένη αναδιανομή του πλούτου προς όφελος του μεγάλου κεφαλαίου. Από το παλιό σύνθημα «νόμος είναι το δίκιο του εργάτη» περάσαμε σε μια κατάσταση όπου νόμος είναι το κέρδος του επενδυτή. Σύμφωνα με την επίσημη προπαγάνδα, η επένδυση αποκτά μια σχεδόν θεϊκή διάσταση και αυτόματα φέρνει την ανάπτυξη και τις θέσεις εργασίας. Αυτός ο μύθος αποδομήθηκε στο συνέδριο με επιχειρήματα επιστημονικά και ιστορικά, συχνά στηριγμένα και στη διεθνή εμπειρία.
Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στα μεγάλα επενδυτικά σχέδια και στη νομοθεσία που τα διευκολύνουν, καθώς και στις νέες ταξικές ανισότητες στις οποίες θα οδηγήσουν.
Ο ρόλος του «workshop»
Πριν δυόμισι χρόνια, το ΔΣ του Συλλόγου αποφάσισε να συγκροτήσει ένα διαρκές εργαστήριο (workshop) με σκοπό τη μεθοδική καταγραφή και αποτίμηση του αρχιτεκτονικού γίγνεσθαι στην Αττική από το 1923 μέχρι σήμερα. Μια καταγραφή που, όπως ειπώθηκε, περνά μέσα από «Συμπληγάδες παραμέτρων»: κοινωνικών, ιστορικών, τεχνολογικών, πολεοδομικών, θεσμικών, οικονομικών, διεθνών αρχιτεκτονικών ρευμάτων κ.λπ. Μετά από ανοιχτή πρόσκληση ενδιαφέροντος προς τα μέλη, συγκροτήθηκαν ομάδες μελέτης από πανεπιστημιακούς, νέους ερευνητές και ελεύθερους επαγγελματίες. Μέσα σε μια διετία μελετήθηκαν διεξοδικά, με επιστημονική μέθοδο και επιτόπια έρευνα, περιοχές της Αθήνας ενώ οι μελέτες του 2017 παρουσιάστηκαν στο συνέδριο. Ήδη έχει συγκροτηθεί ένα ηλεκτρονικό αρχείο (ψηφιακή βιβλιοθήκη, βιβλιογραφίες, εικόνες, χάρτες, αεροφωτογραφίες), που σύντομα θα είναι προσιτό μέσω μιας ανοιχτής διαδικτυακής πλατφόρμας τύπου wiki. Με άλλα λόγια, σε μια εποχή που ο συνδικαλισμός θεωρείται κατάλοιπο του παρελθόντος, αναπτύσσονται –στο πλαίσιο ενός συλλόγου– δημιουργικές , εξωστρεφείς και κοινωνικά χρήσιμες πρωτοβουλίες.
Μετά το συνέδριο τι;
Η Αττική σηκώνει ένα μεγάλο φορτίο της κρίσης ή, ακριβέστερα, των επιπτώσεων των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων όπως εκφράζονται στο χώρο, με άνισο τρόπο από ταξική και χωροταξική άποψη. Εκτεταμένες περιοχές του αθηναϊκού κέντρου θα συνεχίσουν να υποβαθμίζονται, ενώ σχεδόν ολόκληρο το παράκτιο μέτωπο του Σαρωνικού παραδίδεται στο ιδιωτικό κεφάλαιο. Επιτακτική είναι η ανάγκη τόσο για αντίσταση στα σχέδια των μεγαλοεπενδυτών όσο και για ανάπτυξη ποικίλων μορφών οργάνωσης και αλληλεγγύης που θα αμβλύνουν τις πιο οδυνηρές πλευρές της κρίσης.
Συχνά μιλάμε για την «επιτυχία» ενός επιστημονικού συνεδρίου με βάση ποσοτικά κριτήρια, όμως αυτό που διαφοροποιεί την «Αττική σε κρίση» από άλλα συνέδρια είναι ότι για πρώτη φορά ένας επαγγελματικός σύλλογος ήρθε σε άμεση επαφή με τοπικές κινήσεις και πρωτοβουλίες, όχι μέσα από τυπικά ψηφίσματα συμπαράστασης, αλλά με την παροχή (και τη διάθεση παροχής) επιστημονικής βοήθειας για την πιο άρτια προβολή (άρα και για επεξεργασία και διάδοση) των λαϊκών αιτημάτων. Δεν μιλάμε για τη διαμόρφωση ενός τεχνοκρατικού μηχανισμού, αλλά για τη βαθμιαία οικοδόμηση σχέσεων εμπιστοσύνης και αλληλεγγύης μεταξύ ανθρώπων, για την ακρίβεια μαχόμενων ανθρώπων. Μια αισιόδοξη προοπτική θα ήταν να παγιωθεί μια παράδοση σύνδεσης και συντονισμού της επιστημονικής θεώρησης με τοπικά και μεμονωμένα ρεύματα, προβληματισμούς, αντιστάσεις και κινήματα για τον αμοιβαίο εμπλουτισμό και ενδυνάμωσή τους.
Ασφαλώς ένα συνέδριο δεν αρκεί για να δούμε «τα μάρμαρα να λάμπουν στον ήλιο». Χρειάζονται και άλλες προϋποθέσεις. Όμως δείχνει ότι κάτι κινείται ή ότι κάτι σημαντικό μπορεί να κινηθεί.
Διαβάστε ακόμα:
Αττική σε Κρίση: «Μεγάλες επενδύσεις» που βαθαίνουν τις ταξικές-χωρικές ανισότητες
