ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΤΖΙΑΝΤΖΗ
Ένα βιβλίο για όσους ενδιαφέρονται για τις «μικροϊστορίες» των ανθρώπων, αλλά και για τη Μεγάλη Ιστορία.
Το βιβλίο αυτό δεν είναι η ιστορία του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου, του Μεγάλου Πολέμου όπως τον είπαν τότε, αλλά πολλές μικρές αλληλοπλεκόμενες ή συρταρωτές ιστορίες οι οποίες εκτυλίσσονται στη διάρκειά του. Από τη δολοφονία του αρχιδούκα Φερδινάρδου στο Σαράγεβο μέχρι την υπογραφή της ανακωχής, το φθινόπωρο του1918. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα επικών διαστάσεων: ως προς την έκτασή του (610 σελίδες), ως προς το γεωγραφικό του εύρος, αφού η δράση απλώνεται σε όλη την Ευρώπη και ακόμη παραπέρα, αλλά και ως προς την «πυκνότητα» του ιστορικού χρόνου, όπως συνηθίζουμε να λέμε.
Ο συγγραφέας Αλεξάνταρ Γκατάλιτσα (γενν. το 1964) είναι Σέρβος, σπούδασε φιλολογία κι έχει αρκετά μυθιστορήματα και διηγήματα στο ενεργητικό του. Έχει μεταφράσει στα σερβικά τραγωδίες του Αισχύλου και του Ευριπίδη, καθώς και ποίηση της Σαπφώς και του Ανακρέοντα ενώ, όπως διαβάζουμε στο βιογραφικό του, αρθρογραφεί τακτικά ως μουσικοκριτικός. Ο άνθρωπος είναι λόγιος με τη βούλα, όμως το βιβλίο του δεν απευθύνεται σε μια ελίτ λόγιων αναγνωστών, αλλά στο ευρύ κοινό, σε όσους ενδιαφέρονται για τις «μικροϊστορίες» των ανθρώπων, αλλά και για τη μεγάλη Ιστορία.
Τα πρόσωπα του βιβλίου είναι περίπου 80, άλλα υπαρκτά και άλλα επινοημένα. Το ίδιο συμβαίνει και με τα γεγονότα που «εκτυλίσσονται ραγδαίως»: άλλα είναι πραγματικά, ιστορικά γεγονότα και άλλα τα γέννησε η φαντασία του συγγραφέα. Ωστόσο, το βιβλίο αυτό δεν είναι μια μεταμοντέρνα σούπα, αλλά ένα μυθιστόρημα δράσης και ιδεών ταυτόχρονα. Έχει επισημανθεί ότι ο Μεγάλος Πόλεμος κινείται μεταξύ του μαγικού ρεαλισμού και της λογοτεχνίας του φανταστικού καθώς τα θαύματα, τα μεταφυσικά φαινόμενα βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη. Θυμίζει όμως και τις Χίλιες και Μια Νύχτες καθώς περιέχει πάμπολλες συρταρωτές ιστορίες, αλλά και πάμπολλα «πραγματολογικά στοιχεία», οργώνει την Ευρώπη, φτάνει και στη Νέα Υόρκη αλλά και στην Κέρκυρα όπου είχε φιλοξενηθεί ο ηττημένος σερβικός στρατός. Όμως παρά τον πληθωρισμό των προσώπων, των γεγονότων και των τόπων, το αφηγηματικό νήμα δεν χάνεται.
Χωρίς να αμφισβητώ τη λογιοσύνη και την ευρυμάθεια του συγγραφέα, που σίγουρα ξόδεψε πολύ χρόνο σε βιβλιοθήκες και αρχεία, δεν μπορώ να φανταστώ ότι ένα τέτοιο μυθιστόρημα θα μπορούσε να γραφτεί στην προ Google εποχή. Και αυτό δεν αποτελεί μομφή. Πολλά είναι τα πιασάρικα ιστορικά ανέκδοτα, π.χ., για στρατηγούς και αυτοκράτορες, για εφευρέτες και διάσημους ζωγράφους και ποιητές, για τον Ρασπούτιν, τη Μάτα Χάρι, για τον Τρότσκι και τον (τότε) δεκανέα Αδόλφο Χίτλερ. ‘Όμως και χωρίς τα δεκανίκια των επωνύμων, οι ιστορίες του βιβλίου μάς συνεπαίρνουν, π.χ. ο έμπορος μπαχαρικών στην Ιστανμπούλ, ο Μεχμέτ Γιαντίζ, είναι ένας μυθιστορηματικός, αλλά συγκλονιστικά αληθινός χαρακτήρας.
Συχνά ο συγγραφέας μάς θυμίζει ότι η φρίκη των σφαγών δεν χρειάζεται λογοτεχνικές πινελιές για να μας προκαλέσει «σοκ και δέος». Επτακόσιες χιλιάδες στρατιώτες σκοτώθηκαν στα πέντε χιλιόμετρα της πεδιάδας του Βερντέν και, στο τέλος των μαχών, οι δύο στρατοί επέστρεψαν εκεί απ’ όπου είχαν ξεκινήσει.
Ο Μεγάλος Πόλεμος σάρωσε τέσσερις από τις παλιές αυτοκρατορίες της ηπείρου μας κι «έκανε την Ευρώπη ένα εργαστήριο πάνω σε ένα τεράστιο νεκροταφείο» (μια φράση που δανείζεται ο Μ. Μαζάουερ από έναν τσέχο πολιτικό). Στο βιβλίο συναντάμε και την Οκτωβριανή Επανάσταση, όμως χωρίς τη δύναμη και την ένταση που δονούν π.χ., τα διηγήματα και τα χρονογραφήματα του Ισαάκ Μπαμπέλ.
Ο Μεγάλος Πόλεμος, ένα μυθιστόρημα τόσο βαλκανικό όσο και κοσμοπολίτικο, είναι το πρώτο βιβλίο του σημαντικού αυτού συγγραφέα που μεταφράζεται στα ελληνικά και ασφαλώς αξίζει να διαβαστεί.
