του Θανάση Σκαμνάκη
Ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν γράφει: «Είναι αλήθεια ότι το Ολοκαύτωμα συνέβη πριν από μισό σχεδόν αιώνα. Είναι αλήθεια ότι τα άμεσα αποτελέσματά του υποχωρούν ταχύτατα στο παρελθόν. Η γενιά που έζησε το Ολοκαύτωμα από πρώτο χέρι έχει ήδη πεθάνει. Αλλά -και αυτό είναι ένα τρομακτικό, δυσοίωνο “αλλά” -αυτά τα κάποτε γνώριμα χαρακτηριστικά του πολιτισμού μας, τα οποία το Ολοκαύτωμα έχει καταστήσει πάλι μυστηριώδη, είναι ακόμη σε μεγάλο βαθμό στοιχεία της ζωής μας. Δεν εξαφανίστηκαν. Και ούτε, κατά συνέπεια, εξαφανίστηκε η πιθανότητα του Ολοκαυτώματος… Τίποτα άξιο λόγου δε συνέβη σε εκείνα τα προϊόντα της Ιστορίας, τα οποία μέσα στις πιθανότητές τους περιλάμβαναν τη δυνατότητα του Ολοκαυτώματος -ή τουλάχιστον δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι κάτι συνέβη. Από όσα γνωρίζουμε (ή, μάλλον, από όσα δεν γνωρίζουμε) τα προϊόντα αυτά μπορεί να βρίσκονται ανάμεσά μας, περιμένοντας την ευκαιρία τους. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι συνθήκες που κάποτε γέννησαν το Ολοκαύτωμα δεν έχουν ριζικά μεταβληθεί. Αν υπήρχε κάτι στην κοινωνική μας τάξη, το οποίο έκανε δυνατό το Ολοκαύτωμα το 1941, δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι έχει έκτοτε εξαληφθεί».
Πήγα στο Άουσβιτς. Σαν να περπάτησα μαζί με τους θανάτους και με τα ξυλοπάπουτσά τους. Αλλά δεν ήταν το παρελθόν που με αφάνησε. Ήταν πως αισθάνθηκα ότι ο Μπάουμαν έχει δίκιο. Κάποτε πιστέψαμε πως ο σοσιαλισμός ήταν εκείνη η άλλη συνθήκη που κάνει αδύνατη την επανάληψη στο μέλλον. Στις χώρες της Ανατολής το σύστημα ονομαζόταν σοσιαλισμός, αλλά δεν ήταν, και γι’ αυτό κατέρρευσε, κάνοντας την κάποια επανάληψη του παρελθόντος δυνατή. Στην πρώην «σοσιαλιστική» Πολωνία σήμερα επικρατεί ο θρησκευτικός φανατισμός και ο αντικομμουνισμός, ο σωβινισμός, το μίσος για τους Ρώσους και τους Ουκρανούς (και τους Γερμανούς, αλλά επειδή τους έχουν ανάγκη το κάνουν λίγο γαργάρα), μια έλλειψη ιστορικής ισορροπίας, μια κατανάλωση ελευθερίας που αγνοείται το ουσιαστικό της περιεχόμενο αλλά με την απόλαυση των προσωρινών χαρακτηριστικών της. Η Ευρώπη αναπαράγει τους παλιούς διχασμούς της, πίσω από τα πέπλα της ενοποίησης.
Οι ακρότητες μπορεί να μην επαναληφθούν με τον ίδιο τρόπο, αλλά βλέπουμε μπροστά μας όλα τα σημάδια μιας επερχόμενης βαρβαρότητας. Εν τω μεταξύ, ας μην ξεχάσουμε, από τις Σταυροφορίες και δώθε, όλες οι μεγάλου μεγέθους βαρβαρότητες, έχουν προέλευση την «πολιτισμένη» Δύση.
