Ο Ουμπέρτο Έκο θα μείνει στην ιστορία των γραμμάτων για το γεγονός ότι έβγαλε την ευρωπαϊκή μεσαιωνική ιστορία από τη μούχλα στα σπουδαστήρια των φιλοσοφικών σχολών και την έβαλε σε περίοπτη θέση στις βιβλιοθήκες εκατομμυρίων σπιτιών σε όλο τον κόσμο.
του Γιώργου Λαουτάρη
Συγγραφείς ευπώλητων βιβλίων υπάρχουν πολλοί. Και ο θάνατός τους πάντα δίνει τροφή για σκέψη και για ανασκόπηση στο έργο τους. Η ιδιαιτερότητα του Ουμπέρτο Έκο όμως είναι ότι το έργο του ξεπερνά τα τυπικά όρια ενός επιτυχημένου μυθιστοριογράφου και μαζί τα όρια ενός γνωστού ακαδημαϊκού.
Στην πραγματικότητα ο Ουμπέρτο Έκο, ο θάνατος του οποίου στις 19 Φεβρουαρίου του 2016, προκάλεσε παγκόσμια συγκίνηση, κατόρθωσε να γεφυρώσει σαν ηχώ δύο κόσμους που δύσκολα βρίσκουν επαφές. Το επιστημονικό του αντικείμενο, η σημειωτική αλλά και τα ιστορικά του ενδιαφέροντα αποτυπώθηκαν στη μυθοπλασία του και εντελώς παράδοξα σημείωσαν μια απίστευτη εκδοτική επιτυχία. Σπάνια είναι τα παραδείγματα ακαδημαϊκών που συνδυάζουν με τέτοια παγκόσμια απήχηση το «σύμπαν» της επιστήμης τους με την αγάπη τους για το γράψιμο ιστοριών. Βιβλία με δύσκολη πλοκή και απαιτητικά στην ανάγνωση, κατάφορτα με ιστορικές λεπτομέρειες, αναλύσεις συμβόλων και αποφθέγματα στα Λατινικά, έσπασαν το εμπορικό φράγμα που κανονικά θα έθετε η θεματολογία τους.
Ο ίδιος ο Ουμπέρτο Έκο αντιμετώπιζε με σαρκασμό το ερώτημα πολλών αναγνωστών πώς εξηγεί το γεγονός ότι τόσο εξεζητημένα βιβλία έχουν τόσο ψηλές πωλήσεις. «Προσβάλλομαι από αυτή την ερώτηση. Είναι σαν να ρωτάς μια γυναίκα πώς και ενδιαφέρονται τόσοι άνδρες για εκείνη», είπε σε μια συνέντευξή του στο περιοδικό Vogue το 1995. Και με βιτριολικό χιούμορ συμπλήρωσε πως ο ίδιος προτιμά «εύκολα βιβλία που με κάνουν να κοιμάμαι αμέσως». Δύσκολο να τον πιστέψει κανείς βέβαια, όταν σε μια συλλογή δοκιμίων για τη βιβλιοφιλία (Αναμνήσεις επί χάρτου από τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα) εξομολογείται ότι μόνο στη βιβλιοθήκη του στο Μιλάνο έχει 30.000 τόμους. «Η βιβλιοθήκη δεν είναι απλώς ο χώρος της μνήμης σου, όπου φυλάσσεις τα όσα έχεις διαβάσει, αλλά και ο χώρος της καθολικής μνήμης, όπου κάποτε, σε μια κρίσιμη στιγμή, μπορείς να βρεις και αυτά που διάβασαν άλλοι πριν από σένα», γράφει αναλύοντας τι είναι αυτό που ονόμασε ο ίδιος «φυτική μνήμη», το είδος εκείνο της ανθρώπινης μνήμης που ξεκίνησε με την επινόηση της γραφής πάνω στον φυτικό πάπυρο.
Ίσως ένα από τα κλειδιά της επιτυχίας του Ουμπέρτο Έκο ήταν ότι από πολύ νωρίς, τη δεκαετία του ‘80 που τον καθιέρωσε ως συγγραφέα του απόλυτου μπεστ σέλλερ «Το όνομα του Ρόδου», κέντησε με σπάνια μαεστρία πάνω στον καμβά της συνωμοσιολογίας, ένα μοτίβο που κεντρίζει διαχρονικά το αναγνωστικό ενδιαφέρον σε παγκόσμια κλίμακα. Σε κάθε περίπτωση, ο Ουμπέρτο Έκο θα μείνει στην ιστορία των γραμμάτων για το γεγονός ότι έβγαλε την ευρωπαϊκή μεσαιωνική ιστορία από τη μούχλα στα σπουδαστήρια των φιλοσοφικών σχολών και την έβαλε σε περίοπτη θέση στις βιβλιοθήκες εκατομμυρίων σπιτιών σε όλο τον κόσμο.
Στον αντίποδα της ενασχόλησης με μεσαιωνικές ιστορίες και δυσερμήνευτα σημεία, βρίσκεται το τελευταίο μυθιστόρημα του Ουμπέρτο Έκο, το «Φύλλο Μηδέν» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός. Βιβλίο 200 μόλις σελίδων, σε προσιτή τιμή και με θεματολογία αντλημένη από τη σύγχρονη ιστορία, το «Φύλλο Μηδέν» γύρισε μια διαφορετική σελίδα στο έργο του συγγραφέα, που δυστυχώς δεν θα βρει συνέχεια.
Στο φως των τελευταίων εξελίξεων στη χώρα μας, σχετικά με τη δίωξη κυκλώματος δημοσιογράφων που φέρονται να εκβίαζαν, το «Φύλλο Μηδέν» μοιάζει με μια προφητική πραγματεία. Οι πρωταγωνιστές του βιβλίου προσλαμβάνονται σε μια εφημερίδα που σχεδιάζεται να κυκλοφορήσει προκειμένου να ασκεί πίεση σε πολιτικούς ή δικαστικούς παράγοντες, με απώτερο στόχο την προώθηση των συμφερόντων του σκοτεινού και απόμακρου εκδότη της. Σημασία δεν έχει η κυκλοφορία ή οι πωλήσεις της εφημερίδας, αλλά η απειλή των αποκαλύψεών της, πραγματικών ή όχι. Η λογοτεχνική διείσδυση του Ουμπέρτο Έκο στα άδυτα της δημοσιογραφικής γραφής, που είναι ικανή να παρουσιάσει το πλαστό ως αντικειμενικό γεγονός, το συντελεσμένο ως πρόβλεψη, είναι γοητευτική και ταυτόχρονα αποκαλυπτική για μια εποχή όπου ο λόγος των μέσων ενημέρωσης κυριαρχεί στην πολιτική ζωή.
Κλειδί της ιστορίας είναι και εδώ η συνωμοσία. Πέθανε πραγματικά ο Μπενίτο Μουσολίνι το 1945 ή μήπως δραπέτευσε κάτω από τα βλέμματα των παρτιζάνων; Ποιος ο μετέπειτα ρόλος των ακροδεξιών συμμοριών της Ιταλίας και σε τι βαθμό συνδέονταν με το κράτος την εποχή της Gladio και της δράσης των Ερυθρών Ταξιαρχιών; Δεν περιμένει κανείς ένα τόσο ενδιαφέρον θέμα για τη σύγχρονη ιταλική ιστορία (αλλά και πολυπαιγμένο ταυτόχρονα) να περνά με τόσο συνοπτικό τρόπο από την πένα του Ουμπέρτο Έκο. Φαίνεται ότι για πρώτη φορά ο συγγραφέας υπέταξε τη μορφή στο περιεχόμενο. Ένα βιβλίο με ιστορικό βάθος, αστυνομική πλοκή και χάπι εντ. Υλικά, όπως πάντα, για ένα μπεστ σέλλερ.
