Σάββας Στρούμπος
Ο Αισχύλος, μέσα από τους Πέρσες φωτογραφίζει την εξελισσόμενη ιμπεριαλιστική αλαζονεία των ίδιων των Αθηναίων, οι οποίοι, με πρόσχημα τις δημοκρατικές τους αρχές, επιδίδονται στην ίδια αδηφάγα πολιτική με τους εχθρούς τους. Στόχος κάθε αλαζονική, αιμοδιψής κι επεκτατική εξουσία.
Οι Πέρσες παίζονται μέσα στο τοπίο της Νέμεσης (στιγμή της θεϊκής οργής και εκδίκησης). Τα προηγούμενα στάδια του φοβερού τρίπτυχου της αρχαίας Ελληνικής τραγωδίας Ύβρη (βίαιη, αυθάδης και αλαζονική στάση) και Άτη (θόλωμα, τύφλωση του νου) έχουν ήδη προηγηθεί, εφόσον βρισκόμαστε, επί της ουσίας, στην αρχή του οδυνηρού τέλους της Περσικής αυτοκρατορίας. Στην προσπάθειά τους να επεξεργαστούν το αίσθημα του τρόμου που τους κατακλύζει, οι Πέρσες πιάνονται από την παραφορά της υπεροπλίας τους: Από την τερατώδη τάση τους για ολοένα και περισσότερη δύναμη, πλούτο, εξουσία, από τον αλόγιστο επεκτατισμό τους, όπως και από τη μανία να πολεμούν αδιάκοπα, ώσπου να κατακτήσουν τα επιθυμητά εδάφη, θεωρώντας παράπλευρες απώλειες τους όποιους νεκρούς, τις όποιες καταστροφές επιφέρει η στάση τους.
Με την έναρξη, λοιπόν, του έργου βρισκόμαστε στο τοπίο της Νέμεσης. Η Τίση (τιμωρία και συντριβή) επέρχεται… Αγωνία και φόβος… Νέα δεν έρχονται από πουθενά, ωστόσο όλοι αισθάνονται την καταστροφή που έχει συντελεστεί στο πεδίο της μάχης, για την ακρίβεια στο θαλάσσιο ανθρωποσφαγείο της ναυμαχίας της Σαλαμίνας, χωρίς κανείς να τολμά να το παραδεχτεί. Οι Πέρσες αρνούνται πεισματικά να βγάλουν τα συμπεράσματα από τις πολύνεκρες μάχες της προηγούμενης περιόδου.
Ο Αισχύλος δεν γελοιοποιεί τους εχθρούς της Αθήνας, την ίδια στιγμή, η κριτική του είναι απολύτως αμείλικτη, κυρίως σε ότι αφορά τη θέλησή τους για εξουσία και πλούτο, την ιμπεριαλιστική τους αμετροέπεια. Εξορύσσει την τραγική ύλη από το αδιέξοδο των Περσών μέσα στο τοπίο της Νέμεσης. Όσο αρνούνται να λειτουργήσουν αναστοχαστικά και αυτοκριτικά, να αμφισβητήσουν ριζικά την ανθρωποφαγική τους στάση και να δουν πώς θα αντιμετωπίσουν την επερχόμενη καταστροφή, ο μόνος δρόμος που τους απομένει είναι ο άγριος και άνευ όρων και ορίων θρήνος.
Αν ο Αισχύλος σάρκαζε ή γελοιοποιούσε τους Πέρσες, δεν θα ήταν παρά μια ποιητική και πολιτική μικρότητα από μέρους του. Ο Αθηναίος τραγικός δεν θα μπορούσε να βαδίσει σε τέτοια μονοπάτια. Αντιθέτως. Μέσα από τη στάση των Περσών –στάση βαθιάς συνειδησιακής και πολιτικής τυφλότητας– με τα τραγικά της αποτελέσματα, φωτογραφίζει την εξελισσόμενη ιμπεριαλιστική αλαζονεία των ίδιων των Αθηναίων, οι οποίοι, με πρόσχημα τις δημοκρατικές τους αρχές, επιδίδονται στην ίδια αδηφάγα πολιτική με τους χειρότερους εχθρούς τους. Μάλιστα, γίνεται τόσο σκληρός με τους συμπατριώτες του, ώστε να τους παρομοιάζει κριτικά με τους Πέρσες, οκτώ μόλις χρόνια μετά την ναυμαχία της Σαλαμίνας (Η τραγωδία γράφεται και παίζεται το 472 πΧ, η ναυμαχία της Σαλαμίνας χρονολογείται στο 480 πΧ). Ο Αισχύλος βλέπει το επερχόμενο τέλος της Αθηναϊκής δημοκρατίας (Η ήττα της Αθήνας από τη Σπάρτη χρονολογείται το 404 πΧ, όπου και τελειώνει ο Πελοποννησιακός Πόλεμος) και προειδοποιεί, τονίζοντας τις δημοκρατικές αξίες οι οποίες τείνουν να ξεχαστούν λόγω της ιμπεριαλιστικής αλαζονείας. Από την άποψη αυτή, όσο πιο άγριος ο θρήνος στην παράσταση, τόσο πιο σαφής η κριτική στάση και πιο διαυγής η τραγική κλίμακα του έργου.
Οικονομική, υγειονομική, κλιματική κρίση… Αυτή τη μορφή παίρνει η επιθανάτια αγωνία
του καπιταλισμού
Ας αναπτύξουμε το σκεπτικό. Ο Αισχύλος μέσα από τους Πέρσες δείχνει τους Αθηναίους κι έτσι δημιουργεί ένα ποιητικό φίλτρο κριτικής στάσης για να εκφραστεί. Πρέπει να κάνουμε το ίδιο. Δεν θα είχε νόημα να δημιουργήσουμε μια φολκλορική παράσταση δίνοντας έμφαση στα χαρακτηριστικά της περσικής παράδοσης ούτε βέβαια και να δημιουργήσουμε ένα αφελές πατριωτικό άσμα υπέρ των Ελλήνων. Άλλωστε, στην πρόσφατη ιστορία του θεάτρου είδαμε πού οδηγούν τέτοιες κινήσεις. Μέσα από τους Πέρσες αντικατοπτρίζεται η κάθε αλαζονική, αιμοδιψής κι επεκτατική εξουσία. Πόσο κοντά μας είναι το εκτυφλωτικό αφήγημα περί «τέλους της Ιστορίας». Πόση αλαζονική υπεροψία των υποτιθέμενων νικητών, πόση επεκτατική μανία, πόσος κενός αγριανθρωπισμός… Ο χρόνος του τώρα μας βρίσκει στο τοπίο της Νέμεσης… Οικονομική-υγειονομική-κλιματική κρίση… Αυτή τη μορφή παίρνει η επιθανάτια αγωνία του καπιταλισμού. Η τραγωδία της χειμαζόμενης ανθρωπότητας θα συνεχίζει αμείλικτα το έργο της ώσπου να απαλλαγούμε από κάθε εξουσία, ώσπου να ξεμπερδέψουμε με τη φενάκη του γελοίου μύθου περί «τέλους της Ιστορίας», ώσπου να επανασυνδεθούμε με την επαναστατική προοπτική της χειραφέτησης.
