Γιώργος Ζιόβας
50 χρόνια από τον θάνατο του Κώστα Βάρναλη
O Βάρναλης πιστεύει ακράδαντα πως οι εργαζόμενοι θα απελευθερώσουν την κοινωνία. Όμως, ποτέ δεν τους κολακεύει, δεν τους καθησυχάζει. Αντίθετα, με τρόπο οξύ και αιχμηρό, τις περισσότερες φορές τους προκαλεί, τους παρακινεί.
Ο Κώστας Βάρναλης υπήρξε, ίσως, ο πιο καθαρός, έντιμος και ακριβοδίκαιος άνθρωπος των ελληνικών Γραμμάτων. Αν και ακλόνητος κομμουνιστής έχαιρε της βαθιάς εκτίμησης και του σεβασμού όλων, ακόμα και των ανθρώπων της αντίθετης παράταξης. Δεν έγραψε μόνο ποίηση αλλά και πεζό λόγο, κριτικές μελέτες, μετάφρασε Σοφοκλή, Ευριπίδη και Αριστοφάνη, Μολιέρο, Κορνέιγ και Φλομπέρ, ενώ εκατοντάδες επιφυλλίδες του δημοσιεύθηκαν στις πολλές εφημερίδες με τις οποίες κατά καιρούς συνεργάστηκε.
Στα νιάτα του, οδηγημένος από την ζωηρή του φύση και από αντιλήψεις ευδαιμονιστικές και αισθησιοκρατικές, έγραψε ποιήματα ηδονιστικά, εμπνευσμένα κυρίως από την Αρχαία Ελλάδα, την οποία θεωρούσε ενσάρκωση του Ωραίου και Υψηλού. Όταν όμως βρέθηκε στα 1919 με υποτροφία στο Παρίσι και ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του μαρξισμού, άλλαξε εντός του ο ρυθμός του κόσμου. Βέβαια, την αλλαγή είχαν προετοιμάσει ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Οκτωβριανή Επανάσταση, γεγονότα που τον σημάδεψαν βαθιά.
Από τότε τα ποιήματά του γέμισαν με ταπεινούς, καθημερινούς ήρωες, με τσακισμένους και απόκληρους ανθρώπους, κατακάθια αλλά και αγωνιστές της ζωής. Το ύφος του έγινε δραματικό, σκωπτικό, καταγγελτικό και σαρκαστικό, με κάποιους μελαγχολικούς τόνους κάθε τόσο, που υποδηλώνουν την κατασταλαγμένη πίκρα του για τα ανθρώπινα. Τραχύς ρεαλισμός, σάτιρα και ειρωνεία, συνυπάρχουν στην γραφή του μαζί με έναν λεπτό λυρισμό για ν’ αποδειχτεί ότι το πνεύμα του Βάρναλη πετούσε «από την καβαλίνα του δρόμου στην κορφή της διπλανής ροδακινιάς», όπως λέει κι ο ίδιος κάπου στην Αληθινή απολογία του Σωκράτη.
Στις δύο μείζονες συλλογές του, το Φως που καίει και Σκλάβοι πολιορκημένοι, ο Βάρναλης κοιτάζει μ’ άλλο μάτι την πραγματικότητα, την παράδοση και τον μύθο. Το θεϊκό πάθος του Χριστού το παρουσιάζει σαν ανθρώπινο πάθος. Η Παναγία είναι γι’ αυτόν κάθε μάνα, ο Ιησούς κάθε νέος που βρίσκεται σε δοκιμασία, ο Ιούδας δεν είναι ένας προδότης αλλά ο βασανισμένος λαϊκός άνθρωπος που ζητάει τη λύτρωση εδώ στη γη κι όχι στους ουρανούς, ο άνθρωπος που θέλει να ζήσει την απελευθέρωσή του από τα δεσμά του κάθε αφέντη.
Το πνεύμα του Βάρναλη πετούσε «από την καβαλίνα του δρόμου στην κορφή της διπλανής ροδακινιάς»
Στα ίδια βιβλία ο Βάρναλης αποκαλύπτει την πρωτεϊκή πλευρά του μιλώντας σχεδόν πάντα με το στόμα των πλασμάτων, των ηρώων που έχει δημιουργήσει. Τα ποιήματα μοιάζουν με μικρούς θεατρικούς μονολόγους. Η πόρνη Αριστέα, ο προδομένος Ιούδας, η ταπεινή μάνα-Παναγιά, ο εξανθρωπισμένος Χριστός, ο αγέρωχος επαναστάτης Οδηγητής, ο δηκτικός Μώμος, η γλοιώδης Μαϊμού, η λυτρωμένη Μαγδαληνή, ο φωτισμένος Τρελός αλλά και ο σιχαμερός Καλός Πολίτης ή ο τυραννισμένος κυρ-Μέντιος είναι σαν ρόλοι που βγήκαν από διάφορα θεατρικά έργα. Απηχούν αντιφατικές διαθέσεις και απόψεις, καθρεφτίζοντας πλευρές ενός ταραγμένου κόσμου που βρίσκεται σε παρακμή, αλλά και δίνοντας την προοπτική μιας άλλης κοινωνίας που μπορεί να γεννηθεί με τον κόπο και τους αγώνες των απλών ανθρώπων. Διότι ο Βάρναλης πιστεύει ακράδαντα πως ο λαός, το πλήθος, οι εργαζόμενοι θα απελευθερώσουν την κοινωνία από την εκμετάλλευση και τους κάθε λογής καταναγκασμούς. Όμως, ποτέ δεν τους κολακεύει, δεν τους καθησυχάζει. Αντίθετα, με τρόπο οξύ και αιχμηρό, τις περισσότερες φορές τους προκαλεί, τους παρακινεί και τους προτρέπει.
Οξύς και αιχμηρός είναι ο τρόπος του και στις αισθητικές και φιλολογικές μελέτες του που ξεκινούν με θέματα των αρχαίων χρόνων και φτάνουν μέχρι τις μέρες μας.
Ο Σολωμός, για τον οποίο έγραψε εκτεταμένη μελέτη, ο Παπαδιαμάντης, τον οποίο θεωρούσε κορυφαίο συγγραφέα του καιρού του, ο Καβάφης, ο Σικελιανός, ο Καρυωτάκης, ο Καββαδίας και ο Καζαντζάκης είναι κάποιοι από τους συγγραφείς των δύο τελευταίων αιώνων με τους οποίους έχει ασχοληθεί. Ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει το έργο τους δείχνει την εντιμότητα, την διαύγεια και το βάθος της σκέψης του Βάρναλη, αυτού του πολύτιμου, πρωτοπόρου και βαθιά λαϊκού πνευματικού ανθρώπου.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 14-15 Δεκεμβρίου
Η μαρξιστική διαλεκτική στην ποίηση του Κώστα Βάρναλη
