Θεατρική παράσταση: Πτέρυγα Α κελί 71-Περί εγκλεισμού

Γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης, αναδημοσίευση απο τη σελίδα filmandtheater

Είχαμε αναφερθεί στη βιβλιοκριτική μας στο βιβλίο του Βασίλη Τσιράκη, «Πτέρυγα Α κελί 71». Είναι ένα μυθιστόρημα σε μορφή θεατρικού έργου. Ήρθε η ώρα να ανέβει στη θεατρική σκηνή και έκανε πρεμιέρα στις 14 Φεβρουαρίου 2026, στο θέατρο Αλκμήνη, στη σκηνή Secret Room, στην Αθήνα. Ελπίζουμε αυτή η παράσταση να ανέβει και στη Θεσσαλονίκη, γιατί είναι πολύ σημαντική όσον αφορά στις έννοιες του εγκλεισμού και της ελευθερίας, όπως θα αναπτύξουμε σε αυτό το κριτικό σημείωμα. Τη σκηνοθεσία έχει αναλάβει ο Σταύρος Παρχαρίδης.

Πτέρυγα Α κελί 71: Η υπόθεση

Η ιστορία εξελίσσεται σε ένα κελί. Δύο κατάδικοι για ανθρωποκτονία προσπαθούν να συμβιώσουν. Στην αρχή ο πρώτος, ο παλιότερος, βλέπει με κακό μάτι τον νεότερο, που είναι μετανάστης και «χτύπησε το χέρι που τον ευεργέτησε». Στην πορεία βρίσκουν μια κοινή οδό και, πλέον, ο ένας νοιάζεται για τον άλλο. Η μόνη επαφή με τον έξω κόσμο είναι ένα ραδιοφωνάκι που μεταδίδει τίτλους ειδήσεων. Η φωνή του δεσμοφύλακα είναι η μόνη επικοινωνία με τον κόσμο των ελεύθερων. Η ρουτίνα της φυλακής, το κελί, τα διαβάσματα, η ζωγραφική, το τζόκινγκ, η βιβλιοθήκη και οι επαφές με τους άλλους κρατούμενους άλλοτε είναι φανερές στον θεατή και άλλοτε εννοούνται. Εμείς βλέπουμε μόνο ό,τι γίνεται σε αυτό το κελί.

Ο παλιότερος κρατούμενος είναι, στην αρχή, άγριος. Τρομάζει και απειλεί τον συγκρατούμενό του ότι θα τον σκοτώσει αν δεν υπακούσει. Όσο περνά ο χρόνος, τόσο μπαίνει στον ρόλο του κρατούμενου που έχει έρθει από τη γειτονική χώρα. Θέλει να μάθει την ιστορία του και ο συγκρατούμενός του θέλει να μάθει τι τον έφερε στο κελί 71. Ξεδιπλώνεται μπροστά μας ένας ολόκληρος κόσμος και δοκιμάζονται οι έννοιες της ελευθερίας και της ασφάλειας.

 Οι χαρακτήρες

Η έκπληξη είναι ότι ο νεότερος κρατούμενος αισθάνεται μια χαρά στη φυλακή. Έχει όσα ονειρευόταν: χρόνο, στέγη, θέρμανση και τροφή. Η ζωή του στη χώρα του ήταν μαρτυρική. Όταν ήρθε σε αυτή τη χώρα, δούλεψε για ένα αφεντικό που δολοφονήθηκε από ένα προσφυγόπουλο, επειδή του χρωστούσε λεφτά. Αφού το σκέφτηκε λίγο, σκούπισε τα δακτυλικά αποτυπώματα από το μαχαίρι, έβαλε τα δικά του και κάλεσε την αστυνομία. Δεν ήταν μια δικαστική πλάνη, αλλά επιδίωξή του να πάει στη φυλακή.

Ο παλιότερος ζούσε μια ζωή με έντονο ρυθμό, με πολύ ανταγωνισμό και καθόλου ελεύθερο χρόνο. Δούλευε ως αρχιτέκτονας και ζωγράφιζε. Η ζωή του, έτσι όπως ήταν οργανωμένη, τον έκανε να ξεχάσει πώς πιάνουν το πινέλο. Κάποιος σκότωσε το αφεντικό του. Τα δακτυλικά του αποτυπώματα βρέθηκαν στον χαρτοκόπτη. Πλέον, στη φυλακή έχει τη δική του βιβλιοθήκη και ζωγραφίζει.

Σε αυτές τις δύο ιστορίες βλέπουμε τις έννοιες της ελευθερίας και του εγκλεισμού να διερευνώνται με βιωματικό τρόπο. Στη φυλακή είναι έγκλειστοι. Στη ζωή τους, όταν ήταν ελεύθεροι, είχαν την ελευθερία που αναζητεί ένας άνθρωπος; Η απάντηση, σύμφωνα με τις αφηγήσεις τους, είναι αρνητική. Ποια είναι τότε η διαφορά της φυλακής από την ελεύθερη ζωή; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι αυτό που ψάχνουν και οι δύο και, ίσως, δεν θα το ανακαλύψουν ποτέ.

 Η ελευθερία

Τι σημαίνει «ελευθερία»; Ο Μαρξ την όριζε ως την επίγνωση του μέχρι πού μπορεί να φτάσει κάποιος. Ο κλασικός ορισμός της αναφέρει ότι αυτή υπάρχει όταν ο άνθρωπος μπορεί να κάνει αυτό που επιθυμεί. Αλλά στο «επιθυμεί» υπάρχει ένα μεγάλο θέμα. Η επιθυμία ενός ανθρώπου να κάνει κάτι είναι απόρροια πολλών παραγόντων, που δεν έχουν όλοι τις ρίζες τους στον ψυχικό και ιδεολογικό του κόσμο. Πολλοί από αυτούς προέρχονται από την κοινωνία όπου ζούμε και, με κάποιο τρόπο, επιβάλλονται σε εμάς. Ασυνείδητα μπαίνουν στο αξιακό μας σύστημα. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι ο καταναλωτικός τρόπος ζωής, που πολλές φορές φαίνεται –και είναι– υπερβολικός και παράλογος, χωρίς εμείς να το αντιληφθούμε.

Κατά συνέπεια, η έννοια της ελευθερίας είναι σχετική και μεταβάλλεται σύμφωνα με τις αξιακές αλλαγές της κοινωνίας. Αυτή η διαπίστωση διατρέχει όλο το κείμενο του Βασίλη Τσιράκη, στο βιβλίο. Όπως είναι φυσικό, το θεατρικό αποτελεί μέρος του βιβλίου, ώστε να μπορέσει να χωρέσει στον θεατρικό χρόνο. Η διερεύνηση της έννοιας της ελευθερίας υπάρχει, στο βιβλίο και στο θεατρικό έργο, μέχρι το τέλος του κειμένου.

Η ασφάλεια

Ας πάμε τώρα στην έννοια της ασφάλειας. Είναι ένας άνθρωπος ασφαλής στην κοινωνία μας; Αν κάνουμε μια διερεύνηση που έχει να κάνει με τον φόβο για την ασφάλειά μας στην καθημερινή ζωή –κάτι που καταλήγει στην ξενοφοβία– τότε δεν έχουμε κάνει κάποια πρόοδο σε αυτή την αναζήτηση. Η ασφάλεια έχει να κάνει περισσότερο με τους δικούς μας φόβους και αναστολές παρά με την επίθεση που μπορούμε να δεχτούμε από κάποιον. Γιατί, αν γνωρίζουμε καλά τον εαυτό μας, τότε έχουμε άμυνες σε τέτοιο βαθμό που μπορούμε να αποκρούσουμε μια επίθεση. Αλλά τον γνωρίζουμε;

Όλη η φιλοσοφία της αρχαίας Ελλάδας, του ανατολικού κόσμου και οι φιλοσοφικές σχολές στη μεταγενέστερη εποχή αυτό το ζήτημα ερευνούν: γνωρίζουμε τον εαυτό μας και, αν όχι, πώς μπορούμε να τον μάθουμε; Απαντήσεις υπάρχουν και βρίσκονται γραμμένες σε βιβλία που μπορούμε να διαβάσουμε. Αυτή η γνώση, όμως, δεν προσφέρεται εύκολα στον δυτικό άνθρωπο, γιατί αυτός, έχοντας μάθει στον φρενήρη τρόπο ζωής, αρνείται συνειδητά να διαβάσει, να ενημερωθεί και να προβληματιστεί. Το βιβλίο που δίνει ο παλιότερος κατάδικος στον συγκρατούμενό του αλλάζει τη ζωή του δεύτερου εντελώς. Κολλά στα νοήματα που υπάρχουν και βλέπει πλέον τον κόσμο με διαφορετικό μάτι.

Η άμυνα

Έχει, πλέον, αρκετά εφόδια για να αμυνθεί στις επιθέσεις που μπορεί να δεχτεί στο κοινωνικό περιβάλλον. Το ραδιοφωνάκι περιγράφει έναν κόσμο που είναι πολύ άσχημος. Η ανεργία ανεβαίνει, ένας πόλεμος πρόκειται να ξεσπάσει και τελικά ξεσπά, η ανάγκη για στρατιώτες είναι μεγάλη και καταλήγουν να στρατεύσουν τους κατάδικους. Ο κρατούμενος που έχει πλέον εφόδια άμυνας αποφασίζει ότι θέλει να δοκιμάσει τις δυνάμεις του στην κοινωνία, να γευτεί τη ζωή. Τελικά κατατάσσεται στον στρατό, και έτσι του χαρίζεται το υπόλοιπο της ποινής του.

Να σημειώσουμε ότι το αίτημα της απόλαυσης, απαραίτητο στοιχείο για την κατανόηση της πραγματικότητας, εστιάζεται στο βιολί που, πρώτος ο νεότερος κρατούμενος, παίζει έναν λυπητερό σκοπό, σαν να θρηνεί την απώλεια της ελευθερίας του, και μετά ο παλιότερος. Έτσι δημιουργείται η υπόνοια της ταύτισης των δύο, σαν να είναι το ίδιο και το αυτό πρόσωπο.

Σε αυτό το σημείο ξεσπά μια διαμάχη. Ο παλιότερος κατάδικος μπορεί να φύγει, γιατί έχει βρεθεί ο δολοφόνος του αφεντικού του. Φοβάται όμως την ανεργία, την ανασφάλεια και τον απάνθρωπο τρόπο ζωής στην ελεύθερη κοινωνία. Αποφασίζει να δηλώσει ότι αυτός σκότωσε το αφεντικό του. Φοβάται. Ο φόβος του έχει να κάνει τόσο με την ελευθερία του όσο και με τις απαιτήσεις μιας κοινωνίας που είναι εχθρική προς τον άνθρωπο. Φοβάται να παλέψει για να αλλάξει τον κόσμο και να συστρατευτεί με τους συμπολίτες του. Μένει στη φυλακή. Αυτή την υστερική κατάσταση την προβάλλει στον συγκρατούμενό του. Εκείνος το καταλαβαίνει και τον κατηγορεί. Φεύγει.

Η απόλαυση

Η απελπισία πλέον φωλιάζει στον παλιότερο κρατούμενο. Δεν θα έχει κάποιον για να κάνει τον ξερόλα, να δείχνει ότι είναι κάποιος. Είναι έτοιμος να αυτοκτονήσει. Αν δούμε λίγο πιο προσεκτικά αυτόν τον άνθρωπο, θα διαπιστώσουμε ότι η φυλακή είναι ελευθερία και ασφάλεια για αυτόν. Καταπιεσμένος από τη μητέρα και τον πατέρα του, πιεσμένος από τον επαγγελματικό κόσμο στον οποίο ζούσε, η φυλακή είναι κάτι σαν επιστροφή στη μήτρα, στην ασφάλεια και στην απόλαυση, εκεί όπου το υστερικό μηδενίζεται και, σε αυτό το κουκούλι, είναι πλέον ασφαλής. Είναι κι αυτή μια κάποια λύση. Το μόνο που θέλει είναι να έχει κάποιον που θα επιβεβαιώνει την ταυτότητά του. Αυτός είναι ο κατάδικος που έχει φύγει. Αυτός ο χωρισμός είναι ο ευνουχισμός του και τον οδηγεί στην επιθυμία να πεθάνει.

Ο Βασίλης Τσιράκης θέτει αυτόν τον προβληματισμό: αξίζει τον κόπο να δοκιμάσει κάποιος τις δυνάμεις του και να προσπαθήσει να αλλάξει, έστω και λίγο, τον κόσμο; Φυσικά, αυτό αφήνεται να εννοηθεί από το κείμενο. Στην παράσταση αυτό φαίνεται με τη διστακτική κίνηση αυτοκτονίας και με το θάρρος του άλλου κρατούμενου. Η αλλαγή στο θεατρικό είναι ότι όλο αυτό ήταν μέρος ενός πειράματος, όπως το έχουμε δει στο «Cube», στον κινηματογράφο. Σε αυτή την παράσταση το συμπέρασμα θα πρέπει να το διατυπώσει ο θεατής στο μετακείμενό του, όταν τελειώσει η παράσταση, απαντώντας στα ερωτήματα που του θέτει ο ίδιος του ο εαυτός.

Η παράσταση

Μια εξαιρετική παράσταση. Η σκηνοθεσία προσέχει και την παραμικρή λεπτομέρεια. Οι ηθοποιοί έχουν διδαχθεί άρτια και τελικά παίζουν με χειρουργική ακρίβεια τον ρόλο τους. Οι αλλαγές τους είναι μικρές, όμως, όσο ο αφηγηματικός χρόνος εξελίσσεται, βλέπουμε δύο εντελώς διαφορετικούς ανθρώπους, άρα διαφορετικά αξιακά συστήματα. Τα σκηνικά είναι πολύ απλά: ένα μικρό κελί με όλα τα απολύτως απαραίτητα. Οι ήχοι προσδιορίζουν την αλλαγή του χρόνου και τη μετατροπή του χώρου, αφού το κελί αλλάζει ως δεξαμενή ερεθισμάτων. Τα κοστούμια είναι απλά, καθημερινά, απόλυτα ρεαλιστικά. Στο τέλος έρχεται αβίαστα η συγκίνηση από τη σύγκρουση των αξιών, χωρίς να εκβιάζεται ο θεατής. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα πρόσωπα, ο χώρος και οι χώρες δεν προσδιορίζονται, ώστε να παραμένουν ανοιχτά σε οποιαδήποτε ερμηνεία.