Δρ. Σαμίρ Μουσταφά Αμπού Μαντάλα*
Η Γάζα βομβαρδίζεται δύο φορές: Πρώτο με όπλα και ύστερα καταστρέφοντας το μέλλον της. Το 85% του πληθυσμού είναι άνεργοι, ενώ σχεδόν το 90% εξαρτάται πλέον από την ανθρωπιστική βοήθεια. Χώροι εργασίας, αγροτικές εγκαταστάσεις, υποδομές έχουν καταστραφεί από το Ισραήλ. Ο ΟΗΕ εκτιμά πως η Γάζα έχει γυρίσει 22 χρόνια πίσω, ενώ είναι μεταξύ των δέκα χειρότερων οικονομικών κρίσεων από το 1960.
Ο πόλεμος εξόντωσης που διεξήχθη εναντίον της Λωρίδας της Γάζας δεν ήταν απλώς μια περιορισμένη στρατιωτική κλιμάκωση, αλλά μάλλον ένας ολοκληρωμένος καταστροφικός μετασχηματισμός. Αυτός ο πόλεμος οδήγησε σε εκτεταμένη καταστροφή υποδομών και παραγωγικών δυνατοτήτων, γυρίζοντας τη Λωρίδα δεκαετίες πίσω, επιβεβαιώνοντας το συμπέρασμα της έκθεσης της Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη (UNCTAD) ότι η Γάζα έχει χάσει περίπου 22 χρόνια ανάπτυξης και ότι η οικονομική της κρίση κατατάσσεται μεταξύ των δέκα χειρότερων οικονομικών κρίσεων παγκοσμίως από το 1960.
Αυτή η περιγραφή όχι μόνο αντικατοπτρίζει την κλίμακα της φυσικής καταστροφής, αλλά αποκαλύπτει και μια πλήρη αποσύνθεση του οικονομικού και κοινωνικού ιστού. Η έννοια της «απώλειας 22 ετών ανάπτυξης» πρακτικά σημαίνει ότι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, το πραγματικό εισόδημα, οι βασικές υπηρεσίες και οι ευκαιρίες απασχόλησης έχουν πέσει κάτω από τα επίπεδα που είχαν πριν από δύο δεκαετίες και περισσότερο. Με άλλα λόγια, η Γάζα όχι μόνο έχασε τις μελλοντικές προοπτικές ανάπτυξης, αλλά και τα συσσωρευμένα βήματα ετών περιορισμένων επενδύσεων σε ανθρώπινο κεφάλαιο και κοινωνικές υποδομές έχουν καταστραφεί.
Ο πόλεμος της εξόντωσης έχει οδηγήσει στη σχεδόν ολοκληρωτική κατάρρευση της τοπικής οικονομίας. Οι περισσότερες παραγωγικές δραστηριότητες έχουν σταματήσει, χιλιάδες βιομηχανικές, εμπορικές και γεωργικές εγκαταστάσεις έχουν καταστραφεί και η πηγή εισοδήματος για εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες έχει εξαφανιστεί σε σύντομο χρονικό διάστημα. Με την εκτεταμένη καταστροφή του ηλεκτρικού ρεύματος, του νερού, της αποχέτευσης και των οδικών δικτύων, τα θεμέλια της οικονομικής ζωής έχουν καταστεί μη βιώσιμα και η Γάζα έχει μετατραπεί σε μια παραλυμένη οικονομία, που εξαρτάται σχεδόν εξ ολοκλήρου από την επείγουσα ανθρωπιστική βοήθεια.
Η κοινωνία έχει μετατραπεί σε μια τεράστια μάζα φτωχών ανθρώπων
Αυτό αντικατοπτρίζεται άμεσα στους κοινωνικούς δείκτες. Τα ποσοστά ανεργίας έχουν εκτοξευθεί σε περίπου 85%, μεταξύ των υψηλότερων στον κόσμο, ενώ σχεδόν το 90% του πληθυσμού βασίζεται πλέον στην ανθρωπιστική βοήθεια για τρόφιμα, φάρμακα και στέγη. Ο κύκλος της φτώχειας έχει διευρυνθεί και περικλείει τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού, αντανακλώντας την πλήρη διάλυση της μεσαίας τάξης και τη μετατροπή της κοινωνίας σε μια τεράστια μάζα φτωχών ανθρώπων, που εξαρτώνται από τη βοήθεια για την επιβίωσή τους.
Η πιο επικίνδυνη επίπτωση αυτού του πολέμου εξόντωσης έγκειται στην καταστροφή του ανθρώπινου κεφαλαίου. Η εκπαίδευση έχει διαταραχθεί σε μεγάλο βαθμό ως αποτέλεσμα της στοχοποίησης σχολείων, πανεπιστημίων και κέντρων κατάρτισης, στερώντας εκατοντάδες χιλιάδες μαθητές από το δικαίωμά τους στην τακτική εκπαίδευση. Ο τομέας της υγείας έχει επίσης υποστεί σοβαρή λειτουργική κατάρρευση λόγω της στοχοποίησης νοσοκομείων και ιατρικών κέντρων, καθώς και της έλλειψης φαρμάκων, προμηθειών και καυσίμων, οδηγώντας σε αυξημένα ποσοστά θνησιμότητας και ασθενειών και σε μείωση του προσδόκιμου ζωής – αναπτυξιακές απώλειες που δεν μπορούν να μετρηθούν μόνο με χρηματικούς όρους.
Στο ίδιο πνεύμα, το Ισραήλ συνεχίζει να αγνοεί τις διεθνείς συμβάσεις και νόμους, χρησιμοποιώντας την πείνα ως όπλο πολέμου μέσω αυστηρών περιορισμών στην είσοδο τροφίμων, φαρμάκων και καυσίμων. Σύμφωνα με εκτιμήσεις ανθρωπιστικών οργανώσεων, μόνο στο 30% των βασικών αναγκών της Λωρίδας της Γάζας επιτρέπεται η είσοδος, θέτοντας περισσότερους από δύο εκατομμύρια ανθρώπους σε κίνδυνο πείνας και υποσιτισμού, και μετατρέποντας την ανθρωπιστική κρίση σε συστηματική καταστροφή και όχι σε παράπλευρη συνέπεια του πολέμου.
Αυτές οι πολιτικές συνοδεύονται από έναν πρωτοφανή ανθρώπινο φόρο, με τον πόλεμο εξόντωσης να έχει ως αποτέλεσμα τον μαρτυρικό θάνατο περισσότερων από 72.000 Παλαιστινίων, πέρα από δεκάδες χιλιάδες τραυματίες και αγνοούμενους, καθώς και χιλιάδες κρατούμενους στις ισραηλινές φυλακές. Αυτές οι πρακτικές, στην ουσία, θυμίζουν τις πρακτικές φυλετικής υπεροχής και συλλογικής δίωξης που έχουν χαρακτηρίσει τη σύγχρονη ιστορία, σε κατάφωρη παραβίαση όλων των κανόνων του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και των Συμβάσεων της Γενεύης.
Αυτά τα στοιχεία δεν αντιπροσωπεύουν μόνο μια ανθρώπινη τραγωδία, αλλά αντανακλούν επίσης μια μαζική και συνεχιζόμενη αιμορραγία ανθρώπινου κεφαλαίου και μια άμεση καταστροφή των θεμελίων της παρούσας και μελλοντικής ανάπτυξης, μετατρέποντας έτσι τη δημογραφική απώλεια σε έναν επιπλέον παράγοντα που επιδεινώνει την οικονομική και κοινωνική κατάρρευση.
Η εμπειρία της Γάζας καταδεικνύει ότι η πορεία ανάπτυξης υπό πολιορκία και κατοχή ήταν εγγενώς εύθραυστη. Ενώ στο παρελθόν επιτεύχθηκε σχετική βελτίωση σε ορισμένους τομείς υπηρεσιών, παρέμεινε εξαρτημένη από εξωτερική χρηματοδότηση και προσωρινά έργα, χωρίς να οικοδομηθεί μια ανεξάρτητη παραγωγική βάση ή να αποκτηθεί ο έλεγχος των πόρων και των συνοριακών διαβάσεων. Ο πόλεμος εξόντωσης αποκάλυψε την ευθραυστότητα αυτής της ανάπτυξης, καθώς ό,τι είχε απομείνει από την οικονομική υποδομή καταστράφηκε μέσα σε λίγους μήνες.
Η συμπερίληψη της Γάζας στις δέκα χειρότερες οικονομικές κρίσεις παγκοσμίως από τη δεκαετία του 1960 εξηγείται από την πολύπλοκη και χρόνια φύση της κρίσης: παρατεταμένος αποκλεισμός, περιοδική καταστροφή υποδομών, συστηματική ανεργία και φτώχεια, σχεδόν πλήρης εξάρτηση από την οικονομική βοήθεια και σχεδόν πλήρης έλλειψη οικονομικών προοπτικών. Σε αντίθεση με πολλές χώρες που βίωσαν σοβαρές κρίσεις και στη συνέχεια ανέκαμψαν, η Γάζα αντιμετωπίζει μια κρίση ανοιχτού τύπου χωρίς σαφές τέλος, μετατρέποντας την κατάρρευση σε μόνιμη κατάσταση και όχι σε προσωρινή εξαίρεση.
Εάν δεν αντιμετωπιστεί η βασική αιτία της κρίσης, η κατοχή, θα υπάρξει μια ανθρωπιστική διαχείριση του πόνου
Οι προκαταρκτικές εκτιμήσεις δείχνουν ότι η ανοικοδόμηση της Γάζας και η αποκατάσταση ακόμη και των ελάχιστων απαιτήσεων για ανάπτυξη θα μπορούσε να διαρκέσει μεταξύ 10 και 15 ετών, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχει ένα ριζικά διαφορετικό πολιτικό, ασφαλές περιβάλλον. Αυτό περιλαμβάνει την άρση του αποκλεισμού, τη διασφάλιση της ελεύθερης κυκλοφορίας ανθρώπων και αγαθών, την ολοκληρωμένη ανοικοδόμηση των υποδομών και τη δυνατότητα της τοπικής οικονομίας να λειτουργεί κανονικά. Ωστόσο, οποιαδήποτε συζήτηση για ανάκαμψη θα παραμείνει θεωρητική, εκτός εάν συνοδεύεται από ένα ελάχιστο επίπεδο οικονομικής κυριαρχίας, επειδή η αναπαραγωγή της υπάρχουσας πραγματικότητας σημαίνει αναπαραγωγή της ίδιας κατάρρευσης.
Συμπερασματικά, αυτό που συνέβη στη Γάζα δεν μπορεί να αναχθεί σε απλούς αριθμούς υλικών απωλειών ή χαμένων ετών ανάπτυξης. Αντίθετα, πρέπει να γίνει κατανοητό ως ένα συστηματικό έγκλημα καταστροφής του δικαιώματος ενός ολόκληρου λαού στην ανάπτυξη και σε μια αξιοπρεπή ζωή. Εάν δεν αντιμετωπιστεί η βασική αιτία της κρίσης – η κατοχή, ο αποκλεισμός και οι πολιτικές εξόντωσης και λιμοκτονίας – η ανοικοδόμηση θα παραμείνει απλώς μια ανθρωπιστική διαχείριση του πόνου, όχι μια γνήσια πορεία προς την οικοδόμηση μιας βιώσιμης οικονομίας και κοινωνίας.
*Μέλος της Γενικής Γραμματείας της Ένωσης Οικονομολόγων και του Πολιτικού Γραφείου του Δημοκρατικού Μετώπου για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης.
Μέρος του άρθρου δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν
στο φύλλο 31 Ιανουαρίου – 1 Φεβρουαρίου 2026
