Δημήτρης Σταμούλης
Τεχνητή νοημοσύνη ίσον απολύσεις και μαζική ανεργία; Αυτό είναι ένα κρίσιμο ερώτημα που πλανάται πάνω από εκατομμύρια εργαζόμενους σε όλο τον κόσμο. Όπως κάθε νέα τεχνολογία, η ΑΙ είναι ένα όπλο στα χέρια του κεφαλαίου για εκτίναξη των κερδών και νέο γύρο υποταγής των εργατών. Ταυτόχρονα, κι ένα νέο πεδίο ταξικής πάλης.
Αστικό όραμα για δουλειά 24/7 χωρίς αμοιβή
«Επιβραδύνουμε τις προσλήψεις σε θέσεις εργασίας που, ειλικρινά, είναι ψυχοφθόρες», δήλωσε τον περασμένο Ιούλιο ο Διευθύνων Σύμβουλος της αμερικανικής εταιρείας λογισμικού ServiceNow, προσθέτοντας ότι «αντ’ αυτού, η εργασία αυτή γίνεται από agents ΑΙ» (σ.σ. εξελιγμένα λογισμικά που μπορούν να αυτοματοποιήσουν και να εκτελέσουν σύνθετες εργασίες, όπως η επεξεργασία φυσικής γλώσσας, που κανονικά θα απαιτούσαν ανθρώπους). Και κατέληξε: «Δουλεύουν σκληρά 24 ώρες το 24ωρο, επτά ημέρες την εβδομάδα. Δεν χρειάζεται να τους πληρώνεις. Δεν χρειάζονται μεσημεριανό γεύμα και δεν έχουν καμία παροχή υγειονομικής περίθαλψης».
Ο διακαής πόθος κάθε καπιταλιστή είναι να έχει στη δούλεψή του εργάτες που να του βγάζουν τη δουλειά και αυτός να μην πληρώνει δεκάρα. Η τεχνητή νοημοσύνη, στην οποία ποντάρει πολλά ο σύγχρονος ολοκληρωτικός καπιταλισμός για να ξεπεράσει την κρίση του προσδοκώντας μεγάλα άλματα στην κερδοφορία του, δίνει αυτή τη δυνατότητα αποτελώντας μια πραγματική απειλή για χιλιάδες θέσεις εργασίας, καθώς μπορεί να αντικαταστήσει ζωντανή ανθρώπινη εργασία με bots και agents AI.
Η Goldman Sachs προβλέπει ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα οδηγήσει τις εταιρείες-πελάτες της σε μείωση του προσωπικού κατά 4% το επόμενο έτος, με το ποσοστό αυτό να αναμένεται να αυξηθεί στο 11% τα επόμενα τρία χρόνια. Ο Μουράτ Τασκί, ανώτερος οικονομολόγος της JPMorgan στις ΗΠΑ, πιστεύει ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι έτοιμη να αντικαταστήσει ένα μεγάλο μέρος των εργαζομένων με γνώσεις, όπως οι υπάλληλοι γραφείου. Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι μια «ανάκαμψη χωρίς θέσεις εργασίας», με τους εργαζόμενους στα γραφεία να αντιμετωπίζουν ένα δομικά υψηλότερο κίνδυνο ανεργίας. Οι εργαζόμενοι αυτοί αποτελούν περίπου το 45% της συνολικής απασχόλησης των νοικοκυριών στις ΗΠΑ.
Τεχνητή νοημοσύνη και εργασία: «Υπερόπλο» στην εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης
Τι δείχνουν τα πρώτα σημάδια από τα διεθνή παραδείγματα ενσωμάτωσης Τεχνητής Νοημοσύνης (Artificial Intelligence) στην παραγωγή και την εργασία; Είναι μήπως μια μεγάλη ευκαιρία για μαζικές απολύσεις εν μέσω σκληρού καπιταλιστικού ανταγωνισμού και επιβολής δασμών, πολεμικών συγκρούσεων και γενικότερου «μπουκώματος» του καπιταλισμού; Ή μήπως μια προσπάθεια του κεφαλαίου να βρει τη «μαγική λύση» του «εργάτη» που θα δουλεύει ακατάπαυστα χωρίς να μιλάει, να διεκδικεί, να έχει γνώμη για την εργασία του; Βεβαίως, στην περίπτωση αυτή πρέπει να λύσει το πώς θα αποσπάσει υπεραξία, η οποία παράγεται μόνο από τη ζωντανή εργασία.
Ήδη πάντως αεροπορικές εταιρείες, τράπεζες, εταιρείες τεχνολογίας και άλλες επιχειρήσεις σπεύδουν να αξιοποιήσουν τα οφέλη από την ενσωμάτωση της ΑΙ στην παραγωγή και την οργάνωση της εργασίας, ανακοινώνοντας παράλληλα χιλιάδες απολύσεις. Η JPMorgan αναφέρει ότι οι εργαζόμενοι σε «ρουτινιάρικες γνωστικές εργασίες» – εκείνοι που έχουν επαναλαμβανόμενες εργασίες σε τομείς όπως οι πωλήσεις- έχουν ήδη περάσει σε μια ανάκαμψη χωρίς δημιουργία θέσεων εργασίας. Το ποσοστό των εργαζομένων στις ΗΠΑ που έχουν εργασία «ρουτίνας» έχει μειωθεί από περίπου 55% σε 40%, τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες, σύμφωνα με στοιχεία του αμερικανικού υπουργείου Εργασίας.
Οι πρώτες ανακοινώσεις για χιλιάδες απολύσεις έγιναν γνωστές στις αρχές φθινοπώρου. Η γερμανική αεροπορική εταιρεία Lufthansa ανακοίνωσε ότι σχεδιάζει να καταργήσει 4.000 διοικητικές θέσεις μέχρι το τέλος της δεκαετίας. Μεταξύ των λόγων που ανέφερε ήταν «η αυξημένη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης». Τον ίδιο μήνα η Salesforce, μια αμερικανική εταιρεία λογισμικού, διεμήνυσε ότι προχωρά σε ψαλίδισμα 4.000 θέσεων εργασίας. Ακολούθησε η ολλανδική τράπεζα ING Groep που ανακοίνωσε ότι σχεδόν 1.000 θέσεις εργασίας κινδυνεύουν λόγω «της ψηφιοποίησης, της τεχνητής νοημοσύνης και των εξελισσόμενων αναγκών των πελατών». Ενώ η Krafton, νοτιοκορεατική εταιρεία βιντεοπαιχνιδιών, ανακοίνωσε ότι σκοπεύει να παγώσει τις προσλήψεις για να επικεντρωθεί σε μια προσέγγιση ανάπτυξης που δίνει προτεραιότητα στην τεχνητή νοημοσύνη.
Στην αρχή της έκρηξης του ΑΙ, πολλές εταιρείες απέφευγαν να αποδώσουν τις περικοπές θέσεων εργασίας στη νέα τεχνολογία, φοβούμενες ότι αυτό θα είναι αρνητική διαφήμιση για αυτές. Ωστόσο, τους τελευταίους μήνες, μεγάλες εταιρείες από διάφορους κλάδους και γεωγραφικές περιοχές έχουν αρχίσει να δηλώνουν πιο ανοιχτά ότι η τεχνητή νοημοσύνη τους επιτρέπει να απολύουν προσωπικό και να μειώνουν τις προσλήψεις.
Στον χορό των απολύσεων μπήκε και η κατασκευάστρια ηλεκτρονικών υπολογιστών και εκτυπωτών HP, που ανακοίνωσε 4.000- 6.000 απολύσεις στα τέλη Οκτωβρίου 2028, σχεδόν το 10% του συνόλου του προσωπικού της(!), καθώς στρέφεται ολοένα και περισσότερο στην ΑΙ για να μειώσει το εργασιακό κόστος και να βελτιώσει, όπως ισχυρίζεται, την παραγωγική της ικανότητα. Η Amazon εξήγγειλε τον προηγούμενο μήνα ότι θα περικόψει 14.000 θέσεις εργασίας παγκοσμίως, στην πιο εκτεταμένη αναδιάρθρωση των τελευταίων ετών, επικαλούμενη κι αυτή τεράστιες επενδύσεις στην ΑΙ. Σε περικοπές 16.000 θέσεων εργασίας ανακοίνωσε ότι θα προβεί και η Nestlé, όπως και η ινδική πολυεθνική τεχνολογίας Tata Consultancy Services, που ανακοίνωσε 12.000 απολύσεις στο πλαίσιο αναδιάρθρωσης και υιοθέτησης της ΑΙ.
Σύμφωνα με πρόσφατη εκτίμηση της εταιρείας επανατοποθέτησης προσωπικού Challenger, Gray & Christmas, η τεχνητή νοημοσύνη έχει αναφερθεί ως αιτία για 48.414 απολύσεις που έχουν ανακοινωθεί μόνο στις ΗΠΑ μέχρι στιγμής φέτος. Από αυτές, 31.039 απολύσεις που σχετίζονται με την τεχνητή νοημοσύνη ανακοινώθηκαν μόνο τον περασμένο Οκτώβριο.
Με πυξίδα το κέρδος
Οι καπιταλιστές εισάγουν την ΑΙ για να αποκομίσουν οφέλη. Το εργατικό κίνημα μπορεί να θέσει αιτήματα εργατικού ελέγχου και μείωσης του χρόνου εργασίας με αύξηση των μισθών
Με την εκρηκτική άνοδο της τεχνητής νοημοσύνης επανέρχεται ξανά το θεμελιώδες ερώτημα στον καπιταλισμό: πώς προωθείται μια νέα τεχνολογία στην κοινωνική και εργασιακή πραγματικότητα, με ποιους σκοπούς, στα χέρια ποιων; Σε βάρος της κοινωνίας και των εργαζόμενων ή προς όφελός τους; Μπορεί να ωφεληθούν αμοιβαία και επιχειρήσεις και εργαζόμενοι, όπως λέει το αστικό αφήγημα; Η ίδια η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική καινοτομία που εισήγαγε στην παραγωγή ο καπιταλισμός έγινε προς ίδιον όφελος των καπιταλιστών. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι και με την τεχνητή νοημοσύνη το ίδιο θα γίνει∙ άλλωστε ήδη τα πρώτα αποτελέσματα με τις χιλιάδες απολύσεις και απώλειες θέσεων εργασίας αυτό μαρτυρούν.
Σύμφωνα με το ΙΝΕ ΓΣΕΕ, πάνω από το 40% της συνολικής απασχόλησης συγκεντρώνεται σε επαγγέλματα που αντιμετωπίζουν υψηλό κίνδυνο αντικατάστασης λόγω αυτοματοποίησης
Σε εκθέσεις κερδών, παρουσιάσεις επενδυτών και εταιρικά σημειώματα, τα στελέχη των εταιρειών αναδεικνύουν τα «οφέλη της ΑΙ» εστιάζοντας στην «αύξηση της αποδοτικότητας» και της «παραγωγικότητας» των εργαζομένων, άρα της κερδοφορίας των επιχειρήσεών τους, ενώ παρουσιάζουν τη μείωση ή τη σταθεροποίηση του εργατικού δυναμικού ως προετοιμασία για μια οικονομία που βασίζεται όλο και περισσότερο στην τεχνητή νοημοσύνη.
Στην Ελλάδα, ο Κ. Μητσοτάκης μιλώντας σε πρόσφατη εκδήλωση της Grant Thorntorn, παρουσίασε την ΑΙ ως ένα «συνοδευτικό εργαλείο βελτίωσης της ανθρώπινης παραγωγικότητας» ενώ σχολιάζοντας παραδείγματα εφαρμογής της στην παραγωγή, απλώς διατύπωσε την αμφιβολία του «εάν οι κοινωνίες είναι έτοιμες να δεχθούν τέτοιες αλλαγές».
Στις ΗΠΑ που πρωτοπορούν και σε αυτό το πεδίο στον καπιταλιστικό κόσμο, η απότομη αύξηση των προγραμματισμένων απολύσεων γενικά, φαίνεται ότι συνδέεται με την τεχνητή νοημοσύνη, η οποία αναφέρεται ως παράγοντας στο 20% του συνόλου των απολύσεων τον περασμένο μήνα. Από την άλλη υπάρχει και η τάση του «ΑΙ washing», του λεγόμενου «ξεπλύματος» της πολιτικής μείωσης του προσωπικού στο όνομα της ενσωμάτωσης της τεχνητής νοημοσύνης, που παραπέμπει σε προσπάθεια παραπλάνησης των εργαζομένων και της κοινής γνώμης για ευνόητους λόγους.
Βέβαια υπάρχουν και οι αισιόδοξες ματιές στο θέμα των θέσεων εργασίας, ότι τελικά όπως και με άλλες τεχνολογίες, κάποιες θέσεις εργασίας και κάποιες ειδικότητες θα χαθούν, αλλά θα δημιουργηθούν νέες ανάγκες και νέες τεχνολογικές ειδικότητες ειδικά στον τομέα της πληροφορικής.
Το κριτήριο ωστόσο στον καπιταλισμό είναι ένα: Τι αποφέρει το μέγιστο κέρδος για το κεφάλαιο. Αυτός είναι ο φάρος που καθοδηγεί τις εξελίξεις και όχι οι κοινωνικές ανάγκες, όπως π.χ. η μείωση των ωρών εργασίας, ή το αίτημα για λιγότερη δουλειά- δουλειά για όλους.
Πρόσφατη έρευνα σε στελέχη επιχειρήσεων στην Ελλάδα για την τεχνητή νοημοσύνη έδειξε ότι το 55% σκοπεύει να αυτοματοποιήσει καθήκοντα στο άμεσο μέλλον, το 20% ότι εξετάζει μειώσεις προσωπικού λόγω ελλείψεων δεξιοτήτων και το 30% ότι θεωρεί πιθανό έως το 2023 τα ανθρωποειδή ρομπότ να έχουν υιοθετηθεί εμπορικά στην Ελλάδα. Με βάση την κατανομή των εργαζομένων στην Ελλάδα ανά βαθμό έκθεσης, προκύπτει ότι η συντριπτική πλειονότητα των θέσεων εργασίας είναι σχετικά ασφαλής από τις τρέχουσες δυνατότητες της ΑΙ, αλλά ένα μη αμελητέο ποσοστό της συνολικής απασχόλησης αντιμετωπίζει σημαντικό κίνδυνο υποκατάστασης από τα σημερινά μοντέλα ΑΙ.
Σύμφωνα με το ΙΝΕ ΓΣΕΕ, πάνω από το 40% της συνολικής απασχόλησης συγκεντρώνεται σε επαγγέλματα που αντιμετωπίζουν υψηλό κίνδυνο αντικατάστασης λόγω αυτοματοποίησης, ενώ μόλις το 28% κατατάσσεται σε επαγγέλματα χαμηλού κινδύνου και περίπου το 32% βρίσκεται στη μεσαία κατηγορία κινδύνου.
Σε μια συζήτηση στρογγυλής τραπέζης νωρίτερα φέτος, ο Διευθύνων Σύμβουλος της IBM δήλωσε ότι η ΑΙ θα μπορούσε να απλοποιήσει τη διαδικασία διαχείρισης των συμβολαίων με τους πελάτες, μειώνοντας την ανάγκη συμμετοχής εκατοντάδων υπαλλήλων και ότι η εταιρεία του έχει χρησιμοποιήσει agents AI για να αντικαταστήσει το έργο εκατοντάδων υπαλλήλων του τμήματος ανθρώπινου δυναμικού. Για την IBM, οι χιλιάδες απολύσεις της αποφέρουν όφελος περίπου 4,5 δισ. δολαρίων. Κι όμως η άλλη οπτική, από τη σκοπιά της κοινωνικής απελευθέρωσης και της εργατικής χειραφέτησης, θα έβλεπε μια μεγάλη δυνατότητα οι εργαζόμενοι στην ΙΒΜ, για παράδειγμα, να εργάζονται πολύ λιγότερες ώρες και πιο ξεκούραστα, με ικανοποιητικό μισθό.
Αποκαλυπτική των νέων δυνατοτήτων εργατικής χειραφέτησης που μπορεί να απελευθερώσει η ΑΙ είναι μια παγκόσμια έρευνα της Adecco, σε εργαζόμενους από 31 χώρες, οι οποίοι βλέπουν την AI ως καθοριστικό παράγοντα αλλαγής στον χώρο εργασίας. Ξεχωρίζει το στοιχείο πως η χρήση της AI εξοικονομεί κατά μέσο όρο δύο ώρες την ημέρα στους εργαζόμενους παγκοσμίως, διπλάσιο χρόνο σε σχέση με το 2024, και στην Ελλάδα περίπου 96 λεπτά.
Το 77% των εργαζομένων δήλωσε επίσης ότι η τεχνολογία τους επιτρέπει να εκτελούν εργασίες που προηγουμένως δεν ήταν δυνατές.
Ακόμα όμως και στελέχη της παγκόσμιας επιχειρηματικής ελίτ, όπως ο Γκέιτς της Microsoft, ο Χουάνγκ της Nvidia ή ο Ντίμον της JPMorgan, εκφράζουν όλο και πιο έντονα την πεποίθηση πως η ΑΙ θα οδηγήσει σε εβδομάδες τριών ή τεσσάρων ημερών. Μάλιστα ο Γιουάν της Zoom έχει δηλώσει πως «αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βελτιώσει τη ζωή μας, γιατί να εργαζόμαστε πέντε μέρες την εβδομάδα;».
Όταν για τους δικούς τους λόγους, κορυφαίοι καπιταλιστές παραδέχονται ότι η ΑΙ μπορεί να μειώσει τις ημέρες εργασίας, τότε μπορούμε να φανταστούμε τις δυνατότητες που μπορούν να απελευθερωθούν για τον κόσμο της εργασίας, με ταξικό αγώνα στους χώρους δουλειάς και ιδιαίτερα με επαναστατική ανατροπή σε μια εργατική δημοκρατία-εξουσία, που τα μέσα παραγωγής θα ανήκουν στον κόσμο της δουλειάς στην πορεία για την κομμουνιστική απελευθέρωση.
Εργαλείο κερδών ή χειραφέτησης και μείωσης ωρών εργασίας;
Η εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης και η ενσωμάτωσή της στην παραγωγή – κάτι που ασφαλώς θα πάρει πολλά χρόνια όπως όλα δείχνουν διεθνώς αλλά και στην Ελλάδα- κάνει ακόμα πιο επίκαιρα τα εργατικά αιτήματα για ριζική μείωση του χρόνου εργασίας, άμεσα για 5ήμερο, 30ωρο, 6ωρο, για σταθερή και μόνιμη εργασία για όλους και όλες, με πλήρη δικαιώματα και συλλογικές συμβάσεις, με ριζικές αυξήσεις μισθών. Αλλά και για δυνατότητες στους εργαζόμενους να ελέγχουν το πώς και για ποιους θα χρησιμοποιείται μια τέτοια τεχνολογία, όχι με κριτήριο την «παραγωγικότητα» και την «ανταγωνιστικότητα», ή την παραγωγή νέων άχρηστων προϊόντων ή τεχνολογιών χειραγώγησης και ελέγχου της συνείδησης και της κοινής γνώμης όπως γίνεται π.χ. σήμερα από όλα τα αστικά στρατόπεδα, με τα διάφορα bots και το πώς επεμβαίνουν και δρουν π.χ. στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαμορφώνοντας και ελέγχοντας σκέψεις και συνειδήσεις.
Όλα τα παραπάνω βέβαια θέτουν στην ημερήσια διάταξη το κεντρικό ζήτημα σε κάθε κοινωνικοοικονομική οργάνωση, το ποιος ορίζει την εξέλιξη της τεχνολογίας, ποια κοινωνικά συμφέροντα κυριαρχούν. Εάν δεν υπάρξει αναγέννηση του ταξικού εργατικού κινήματος, εάν δεν τεθούν στην προμετωπίδα του αιτήματα για την ανατροπή της σημερινής τάξης πραγμάτων και της αστικής εξουσίας που ορίζει την ταξική πυξίδα των τεχνολογιών, τότε κάθε επιμέρους αίτημα καταντά απλώς διαχειριστικό ή ακόμα και συντεχνιακό, κατατείνοντας τελικά στο ποιος κλάδος ή ποιες ειδικότητες θα την πληρώσουν και ποιες θα «κερδίσουν» από την επέλαση της τεχνητής νοημοσύνης… Οι εργαζόμενες και οι εργαζόμενοι έχουν να κερδίσουν ολόκληρο τον κόσμο, τα δημιουργήματα της δικής τους εργασίας, μεταξύ αυτών και της τεχνητής νοημοσύνης.
