Κωστής Ζαχαρόπουλος
Καθώς ο «πράσινος καπιταλισμός» αποδεικνύει τον καταστροφικό του ρόλο και η ενσωματωμένη οικολογία την πλήρη ανεπάρκειά της αναπτύσσονται όχι μόνο ριζοσπαστικά, ακόμα και αντικαπιταλιστικά περιβαλλοντικά κινήματα, αλλά και αντίστοιχες θεωρητικές προσεγγίσεις, με σημείο αναφοράς τον μαρξισμό. Το ζήτημα της υπέρβασης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής τίθεται από σύγχρονους διανοητές, που συχνά μιλούν στο όνομα του σοσιαλισμού και του κομμουνισμού, αν και όχι πάντα με ολοκληρωμένο τρόπο. Το Πριν παρουσιάζει πλευρές αυτής της συζήτησης.
Μέρα με την μέρα το περιβαλλοντικό ζήτημα αναδεικνύεται σε όλο και μεγαλύτερη απειλή για την ανθρωπότητα. Μόλις πριν μερικές δεκαετίες απασχολούσε περιορισμένες ομάδες ειδικών, κυρίαρχα από μία αυστηρά επιστημονική οπτική, και ελάχιστο κόσμο του κινήματος. Η συντριπτική πλειοψηφία είτε αγνοούσε το ζήτημα, είτε το συνέδεε με τοπικά ζητήματα άρρηκτα δεμένα με την οικονομία της περιοχής. Για την αστική τάξη το περιβάλλον παρέμενε κυρίαρχα πηγή πρώτων υλών, ορυκτών καυσίμων και άλλων προϊόντων της φύσης. Μέσα σε λιγότερο από έναν αιώνα, ωστόσο, η πραγματικότητα ήρθε αμείλικτα να αλλάξει τα δεδομένα και να αναγάγει την περιβαλλοντική και την κλιματική καταστροφή σε υπ’ αριθμό ένα απειλή για την ανθρωπότητα.
Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους και μάλιστα λένε μία ιστορία άκρως ανησυχητική. Η έκθεση της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) τονίζει πως η άνοδος της θερμοκρασίας γίνεται από το 1980 με ρυθμό τριπλάσιο από -τον ήδη υψηλό- που επικρατούσε στον ύστερο 19ο και το πρώτο μισό του 20ου αιώνα. Η εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα κάθε άλλο παρά παρελθόν είναι με την χρήση τους να παραμένει στα ίδια δυσθεώρητα υψηλά επίπεδα. Στο μέτωπο της βιοποικιλότητας τα δεδομένα κυμαίνονται σε παράλληλα μήκη κύματος. Η ετήσια έκθεση της WWF για το 2024 αναφέρει πως από την δεκαετία του 1970 ως το 2020 ο μέσος όρος ποσοστιαίας μείωσης του μεγέθους των ζωικών πληθυσμών ήταν μεγαλύτερος από 70% και δεδομένα του ΟΗΕ αναφέρουν περίπου ένα εκατομμύριο είδη ζωντανών οργανισμών που απειλούνται με εξαφάνιση, μέγεθος χίλιες φορές μεγαλύτερο από το αναμενόμενο! Ολόκληρα οικοσυστήματα, λοιπόν, κινδυνεύουν με κατάρρευση στο άμεσο μέλλον και μαζί με αυτά και οι ανθρώπινες κοινότητες που ζουν από τους πόρους τους. Προφανώς αν δει κανείς τα ψιλά γράμματα των εκθέσεων, αλλά και μια πληθώρα επιστημονικών ερευνών και δημοσιεύσεων, θα παρατηρήσει πως το ζήτημα κάθε άλλο παρά υπερταξικό είναι. Το κεφάλαιο είναι υπεύθυνο για την συντριπτική πλειοψηφία των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, της αποψίλωσης δασών, την μόλυνση των θαλασσών και την καταλήστευση κάθε φυσικού πόρου από την φύση.
Η αστική τάξη και το κεφάλαιο είδε στο περιβαλλοντικό ζήτημα ένα νέο πεδίο κερδοφορίας
Σε αυτό το αναπτυσσόμενο πεδίο της ταξικής πάλης, στην αυγή της εποχής που επιστημονικοί κύκλοι ανά τον κόσμο αποκαλούν Ανθρωπόκαινο, υπογραμμίζοντας την σημασία ενός είδους που έχει τόσο μεγάλο αντίκτυπο σε όλο τον πλανήτη, κάθε τάξη καλείται να δώσει τις δικές της απαντήσεις. Η αστική τάξη και το κεφάλαιο είδε στο περιβαλλοντικό ζήτημα ένα νέο πεδίο κερδοφορίας. Είδε το όνειρο της αχαλιναγώγητης «πράσινης ανάπτυξης» ενώ ταυτόχρονα συνεχίζει την ανάπτυξη εις βάρος της φύσης και των ζωντανών οργανισμών σε παραδοσιακούς τομείς της παραγωγής, όπως η βαριά βιομηχανία, αλλά και σε νέους όπως τα κέντρα δεδομένων και η Τεχνητή Νοημοσύνη. Απεναντίας, στο στρατόπεδο της εργατικής πολιτικής επιχειρείται ακόμα να εκφραστεί μία συνεκτική θεωρία και πολιτική για την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής καταστροφής. Σε αυτό το πλαίσιο έχουν αναδειχθεί ορισμένες φωνές μαρξιστών που επιχειρούν να συνδέσουν την οικολογία και τον μαρξισμό ως ενότητα θεωρίας και πράξης και τα διάφορα περιβαλλοντικά και οικοσοσιαλιστικά κινήματα ανά τον κόσμο.
Τζον Μπέλαμι Φόστερ – Μεταβολικό ρήγμα του καπιταλισμού
Ένας σημαντικός πρώτος σταθμός στη θεμελίωση μίας μαρξιστικής οικολογικής θεωρίας έγινε από τον Τζον Μπέλαμι Φόστερ, καθηγητή κοινωνιολογίας στο πανεπιστήμιο του Όρεγκον, αρχισυντάκτη του μαρξιστικού περιοδικού Monthly Review και συγγραφέα πολλών έργων αναφορικά με τη μαρξιστική οικολογία, όπως η Οικολογία του Μαρξ. Γι αυτόν οι Μαρξ και Ένγκελς, και ιδιαίτερα προς το τέλος της ζωής τους, εξέφρασαν συστηματικά μία οικολογική σκέψη ως βασικό στοιχείο της πάλης για μία άλλη κοινωνία. Το έργο του Φόστερ είναι ιδιαίτερα πλούσιο τόσο σε φιλοσοφικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο και για αυτό δύσκολα συνοψίζεται. Ωστόσο, μπορεί κανείς να διακρίνει ορισμένους βασικούς άξονες. Σε πρώτο, και ίσως βασικότερο, επίπεδο διαφωτίζονται οι μέχρι πρόσφατα ξεχασμένες περιβαλλοντικές προσεγγίσεις των Μαρξ και Ένγκελς. Στην μελέτη των δύο αυτών κλασικών εμφανίζεται η ιδέα του «μεταβολικού ρήγματος», που είναι μία πτυχή της κριτικής του καπιταλισμού θεμελιωμένη στην «νεογέννητη» τότε θερμοδυναμική και κατανόηση της χημείας του εδάφους αλλά και εντυπωσιακά κοντά στην οικολογία ως επιστημονικός κλάδος της βιολογίας, όπως θα γεννηθεί και θα αναπτυχθεί ορισμένες δεκαετίες αργότερα.
Η θεωρία του μεταβολικού ρήγματος μπορεί να απλοποιηθεί στην εξής σχηματοποίηση. Η παραγωγή στην κεφαλαιοκρατία αντλεί ασταμάτητα πόρους από το φυσικό περιβάλλον, οι οποίοι, ωστόσο, ποτέ δεν επιστρέφονται σε αυτό. Έτσι τελικά διαταράσσεται η ισορροπία της συμβίωσης του ανθρώπου με τη φύση σε πλανητικό επίπεδο εις βάρος της δεύτερης. Ενδεικτική η τοποθέτηση του Ένγκελς περί της σημασίας της αντίθεσης πόλης- υπαίθρου, διατυπωμένη στην εποχή των πρώτων μεγάλων βιομηχανικών πόλεων της Αγγλίας και της υπέρμετρης αστικοποίησης. Σε αυτό το πλαίσιο όλος ο φυσικός πλούτος της υπαίθρου καταλήγει ως τροφή στην πόλη και δεν θα επιστραφεί ποτέ από εκεί στην πηγή του, δημιουργώντας ένα χάσμα ανάμεσα στο τι άρπαξε ο άνθρωπος σε ένα σύστημα βασισμένο στην αυξανόμενη παραγωγή και τι τελικά επέστρεψε στη φύση. Εύκολα γίνεται αντιληπτό πως η ανισορροπία αυτή έρχεται σε αντίθεση με την έννοια της αειφορίας και της βιωσιμότητας. Ο καπιταλισμός, λοιπόν, λένε οι κλασικοί και επανασυστήνει στο σήμερα ο Φόστερ, τοποθετείται εγγενώς απέναντι στην Φύση, την ληστεύει, δυναμιτίζοντας τελικά την μελλοντική της επιβίωση και μαζί και αυτή του ανθρώπου.
Μια κλασική κριτική της δυτικής περιβαλλοντικής σκέψης και διαφόρων πράσινων κινημάτων απέναντι στην κομμουνιστική πολιτική είναι η φαινομενική ιεράρχησή της για μαζική παραγωγή και αφθονία εις βάρος της φύσης. Σίγουρα η σοβιετική εμπειρία με μία σχεδόν φετιχιστική εμμονή βάρβαρης εκβιομηχάνισης και μαζικής χρήσης ορυκτών καυσίμων δεν βοηθάει στην απόκρουση αυτής της κριτικής. Επίσης, σε πιο θεωρητικό επίπεδο, ολόκληρο το ρεύμα του Δυτικού Μαρξισμού με ναυαρχίδα τη Σχολή της Φρανκφούρτης, δομείται πάνω σε μία μονοδιάστατη προσέγγιση πως ο διαλεκτικός και δη ο ιστορικός υλισμός έχουν αποκλειστικά κοινωνική υπόσταση και αφορούν μόνο τις σχέσεις εντός της ανθρωπότητας, αγνοώντας την σχέση του ανθρώπου με την φύση. Ο Φόστερ στέκεται ως πολέμιος και των τριών παραπάνω αντιλήψεων. Βασισμένος πάλι στο έργο των Μαρξ και Ένγκελς υποστηρίζει έναν αντιπρομηθεϊκό μαρξισμό που δεν βασίζεται απλά στην οικονομική και τεχνολογική ανάπτυξη για την χειραφέτηση της εργατικής τάξης, ψηλαφώντας συγχρόνως έναν νέο ορισμό της προόδου, μακριά από αυστηρά οικονομικούς δείκτες.
Κοχέι Σάιτο – Κομμουνισμός της αποανάπτυξης
Το νήμα του οικολογικού μαρξισμού, ακολουθώντας σε σημαντικό βαθμό τη σκέψη του Φόστερ πιάνει ο Ιάπωνας Κοχέι Σάιτο, καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Τόκιο με πλούσιο έργο πάνω στο αντικείμενο (π.χ. Ο Μαρξ στην Ανθρωπόκαινο και Επιβραδύνετε!), συνδυάζοντας μάλιστα στοιχεία από την θεωρία της αποανάπτυξης. Η συγκεκριμένη έννοια έχει κάνει την εμφάνιση της τα τελευταία χρόνια και εκφράζεται σε πολλές διαφορετικές εκδοχές από ένα ετερογενές και μεγάλο εύρος ρευμάτων. Στον πυρήνα της αποανάπτυξης βρίσκεται η αντίληψη πως η οικονομική ανάπτυξη από ένα σημείο και έπειτα λειτουργεί καταστροφικά και επομένως η λύση στο περιβαλλοντικό ζήτημα είναι ο περιορισμός της και η επακόλουθη γεφύρωση του μεταβολικού ρήγματος. Ο Σάιτο, λοιπόν, την τοποθετεί σε ένα πλαίσιο αντικαπιταλιστικής θεωρίας. Εφόσον το κεφάλαιο είναι ένα παράσιτο που ζει και αναπνέει μέσα από την αύξηση της παραγωγής και την μεγιστοποίηση του κέρδους πάση θυσία, μία περιβαλλοντική πολιτική που βασίζεται στον μετριασμό της παραγωγής δεν μπορεί παρά να είναι αντικαπιταλιστική αν θέλει πραγματικά και με συνέπεια να πετύχει. Στον καπιταλισμό το σύνολο των πτυχών της ζωής μετατρέπεται σε ένα νέο πεδίο κερδοφορίας, το οποίο οδηγεί επιπλέον σε μία υπερπροσφορά υλικών αγαθών με ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη χρησιμότητα. Έτσι, οδηγούμαστε σε υπερπαραγωγή, μία καπιταλιστική αφθονία στην προσφορά η οποία προφανώς δεν αντιστοιχεί σε ρεαλιστικές ανάγκες, ενώ συχνά δεν είναι καν διαθέσιμη στην πλατιά ταξικά πληττόμενη πλειονότητα. Το αποτέλεσμα είναι η κατασπατάληση φυσικών πόρων για μία παραγωγή χωρίς καμία ουσία, πόσο μάλλον κοινωνική χρησιμότητα. Ας αναλογιστεί κανείς τον παραλογισμό της αχρείαστης περιβαλλοντικής επιβάρυνσης με τους τόνους φαγητού που απορρίπτονται σε ημερήσια βάση στη Δύση ή που θα καταλήξει όλο το απόθεμα ενός μοντέλου κινητού τηλεφώνου μιας εταιρείας, όταν βγάλει το νέο και αποσύρει από τις αγορές το παλιό. Προφανώς η λύση εδώ δεν βρίσκεται τόσο σε μία ατομική, κατά τα άλλα καλοπροαίρετη, επιλογή περιορισμού του περιβαλλοντικού και καταναλωτικού αποτυπώματος αλλά σε μία ριζική τομή με το σύστημα της αλόγιστης παραγωγής και ανάπτυξης στο όνομα του κέρδους των λίγων.
Ωστόσο, ο Σάιτο στην προσπάθεια του να δομήσει μία συνεκτική και ολοκληρωμένη θεωρία ενός «Κομμουνισμού της Αποανάπτυξης» όπως ο ίδιος ονομάζει, προσπαθεί να διερευνήσει πως θα πρέπει να νοείται η ανάπτυξη σε μία μελλοντική, μετεπαναστατική κοινωνία. Για να μιλήσουμε για μία αρμονική συνύπαρξη της ανθρωπότητας με το φυσικό της περιβάλλον είναι πρωταρχικής σημασίας να εγκαταλειφθεί όποια παρερμηνευμένη ιδέα για τον «Κομμουνισμό της Πολυτέλειας». Ο Σάιτο υπογραμμίζει πως όταν ο Μαρξ αναφέρεται στην Κριτική του Προγράμματος της Γκότα σε μία αφθονία στον κομμουνισμό, παραπέμπει σε κάτι ποιοτικά εντελώς διαφορετικό από ό,τι νοείται στον καπιταλισμό. Ο Μαρξ πολύ περισσότερο υπονοεί μια οικουμενική πρόσβαση σε αγαθά, πόρους και υπηρεσίες που επιτρέπουν μία πραγματικά ελεύθερη και ποιοτική ζωή παρά στην ιδέα ο καθένας να έχει ένα ιδιωτικό αεροσκάφος. Η επιρροή του ύστερου Μαρξ στην οικολογική σκέψη του Σάιτο φαίνεται και στον ρόλο που χρεώνει στην τεχνολογία. Παράλληλα με την αντιπρομηθεϊκή σκέψη του Φόστερ, έτσι και εδώ η τεχνολογία δεν μπορεί στον κομμουνισμό να έχει την σχεδόν θεϊκή υπόσταση που έχει στον καπιταλισμό. Δύναται να εξυπηρετήσει τις ανθρώπινες ανάγκες αλλά δεν είναι πανάκεια. Αξίζει κανείς να αναλογιστεί το περιβαλλοντικό αντίκτυπο που έχει σήμερα η αιχμή της τεχνολογικής ανάπτυξης, δηλαδή η τεχνητή νοημοσύνη και τα γιγαντιαία κέντρα δεδομένων, για να διαπιστώσει πως το ζήτημα υπερβαίνει μίας απλοϊκής και μονοδιάστατης προσέγγισης που θέλει την τεχνολογική ανάπτυξη ως καθοριστικό μέσο σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Η σκέψη του Σάιτο, βέβαια, αν και πολύ μεγάλης σημασίας για το σήμερα, υστερεί στο επίπεδο της σύνδεσης με την πάλη ενάντια στον καπιταλισμό. Σε ολόκληρο το έργο του φαίνεται στο επίκεντρο να βρίσκεται η αποανάπτυξη και μέσο προς αυτή να είναι η οικοδόμηση μίας σοσιαλιστικής και αργότερα κομμουνιστικής κοινωνίας παρά το αντίστροφο. Πράγματι το ρεύμα της αποανάπτυξης, ως πολύ διαδεδομένη αντίληψη σήμερα τείνει να τίθεται στο στρατηγικό επίκεντρο πολλών αναλύσεων και παρόλο που ο Σάιτο προσπαθεί να το δει από την οπτική της αντικαπιταλιστικής πολιτικής, η ισορροπία που βρίσκεται χρίζει συζήτησης.
Εστεμπάν Μερκατάντε – Οικοκομμουνισμός
Την αντιπαράθεση μεταξύ αποανάπτυξης και μίας λύσης του περιβαλλοντικού ζητήματος βασισμένης στην τεχνολογική ανάπτυξη, όπως προβάλλεται από το ρεύμα του οικομοντερνισμού, επιχειρεί να υπερβεί ο Αργεντίνος μαρξιστής οικονομολόγος Εστεμπάν Μερκατάντε, ο οποίος αρθρογραφεί στο διαδικτυακό περιοδικό «Αριστερή Φωνή» («Left Voice») και αποτελεί μία σημαντική δύναμη στην διάδοση του οικομαρξισμού στις ισπανόφωνες χώρες. Ο ίδιος είναι υπέρμαχος ενός τρίτου δρόμου που ονομάζει οικοκομμουνισμό. Τα παραπάνω δύο κυρίαρχα θεωρητικά ρεύματα, ισχυρίζεται ο Μερκατάντε, εστιάζουν κυρίαρχα σε απολήξεις του ζητήματος παρακάμπτοντας τελικά το κεντρικό ερώτημα που αφορά τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής. Εννοείται έτσι πως η αρμονική συνύπαρξη ανθρώπου-φύσης δεν μπορεί να προκύψει μέσα από «έξυπνες» λύσεις. Αν θέλουμε πραγματικά να μιλήσουμε για μία οικοσοσιαλιστική απάντηση οφείλει κανείς να σκύψει ακόμα βαθύτερα πάνω από την κύρια αντίθεση κεφαλαίου-εργασίας, τις σχέσεις παραγωγής στο σήμερα και αυτές που θα τεθούν ως στόχοι σε μια μετεπαναστατική κοινωνία. Άλλωστε, η εργατική εξουσία πρέπει να καταπιαστεί με το ερώτημα της παραγωγής με τέτοιο τρόπο, ώστε να εξισορροπηθεί η κάλυψη των ανθρωπίνων αναγκών με την εγκαθίδρυση ενός βιώσιμου μεταβολισμού μεταξύ ανθρώπου και φύσης.
Ανδρέας Μαλμ – Κεφαλαιόκαινος εποχή
Μία ακόμα φωνή της σύγχρονης περιβαλλοντικής σκέψης, η οποία μάλιστα δραστηριοποιείται και σε άλλα πεδία του κινήματος είναι ο Σουηδός Αντρέας Μαλμ, καθηγητής ανθρώπινης οικολογίας στο πανεπιστήμιο του Λουντ με πλούσιο συγγραφικό έργο. Με την έκδοση του βιβλίου του Ορυκτό Κεφάλαιο (Fossil Capital) το 2016 εισήγαγε με στοιχειοθετημένη και συμπληρωμένη μεθοδολογία τη δική του προσέγγιση γύρω από τον καπιταλισμό του σήμερα. Στον πυρήνα της σκέψης του Μαλμ βρίσκεται η τομή που πραγματοποιήθηκε στην παραγωγή με την εμφάνιση των μηχανών του ατμού και της χρήσης κάρβουνου ως καύσιμο. Έτσι κατάφερε, άλλωστε, να αναβαθμιστεί σε ύψη που δεν μπορούσαν ούτε καν να νοηθούν παλαιότερα. Ωστόσο, η τομή αυτή ως μία από τις ρίζες αλλά και προϊόν του πρώιμου καπιταλισμού έθεσε την ανθρωπότητα σε μία τροχιά εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα. Από τα εργοστάσια και τις μεταφορές μέχρι τη στέγαση και τη θέρμανση ο καπιταλισμός συνέδεσε κάθε πτυχή της ατομικής και κοινωνικής ζωής με το κάρβουνο και αργότερα το πετρέλαιο. Έτσι, επιχειρηματολογεί ο Μαλμ, το κεφάλαιο από τη γέννηση του παίζει καταστροφικό ρόλο προς την φύση. Οι ψεύτικες υποσχέσεις περί «πράσινης νέας συμφωνίας» και η αποκάλυψη τους στην πράξη ως μία προσπάθεια του καπιταλισμού να μεγιστοποιήσει τα κέρδη του σε νέα πεδία της οικονομίας της ενέργειας συνυπάρχουν με ακόμα βαθύτερη εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα αποδεικνύοντας τελικά τον κεντρικό τους ρόλο στη συγκρότηση της καπιταλιστικής οικονομίας.
Ενδεικτικό της θέσης του Μαλμ πως η κλιματική καταστροφή και ο καπιταλισμός δεν μπορούν να νοηθούν ανεξάρτητα είναι η άποψη του πάνω στην γεωλογική περιοδολόγηση. Στέκεται απέναντι στην μερίδα της επιστήμης που αρνείται τον όρο της Ανθρωπόκαινου εποχής και την ανθρώπινη επέμβαση στην φύση στα σημερινά πρωτοεμφανιζόμενα επίπεδα αλλά ταυτόχρονα ασκεί κριτική στον όρο αυτόν. Για τον Μαλμ ο πλανήτης βρίσκεται στην Κεφαλαιόκαινο εποχή, αναδεικνύοντας κατά τον τρόπο αυτό τόσο τον ταξικό χαρακτήρα της καταστροφής της φύσης, αλλά και το πώς ο καπιταλισμός αφήνει το στίγμα του στην ιστορία ολόκληρου του πλανήτη και της βιόσφαιρας.
Παράλληλα, ο Μαλμ έχει ιδιαίτερη ενασχόληση με τα μέσα πάλης του περιβαλλοντικού και του αντικαπιταλιστικού κινήματος. Τονίζει σε συστηματική βάση την ανάγκη του πρώτου να συμπορευτεί με τις «εκτός των τειχών» δυνάμεις και να αποκτήσει έναν πιο ριζοσπαστικό χαρακτήρα. Ειδικά στον απόηχο μεγάλων περιβαλλοντικών κινήσεων στην Δύση που τελικά πνίγηκαν μέσα στον συμβιβασμό και την αγωνία τους να παραμείνουν ακίνδυνα και συμβολικά. Σε επίπεδο μορφών δράσης επιχειρείται μία επαναπροσέγγιση οξυμένων μορφών αντίστασης προσαρμοσμένων στις ανάγκες μιας εποχής που ο καπιταλισμός απειλεί τον πλανήτη. Η θέση αυτή, που αναπτύσσεται στο έργο του Πως να ανατινάξετε έναν Αγωγό, βασίζεται ουσιαστικά στο ηθικό σχήμα πως αν κάτι συνιστά υπαρξιακό κίνδυνο για τη διαιώνιση της ζωής στον πλανήτη, τότε υπάρχει ένα αδιαμφισβήτητο ανθρώπινο χρέος να καταστραφεί. Ο Μαλμ υπογραμμίζει, πως η αποτυχία οποιαδήποτε μορφής αστικής επίλυσης του προβλήματος φέρνει τον λαό προ των ευθυνών του να λάβει την κατάσταση «στα χέρια του», καταστρέφοντας ρυπογόνα εργαλεία, δημιουργώντας ζημιές στις μονάδες εξόρυξης και διακίνησης ορυκτών καυσίμων. Έτσι, θεωρεί, πως όχι μόνο θα προκληθούν υλικό κόστος και απώλειες για το κεφάλαιο αλλά θα γαλουχηθεί μία αγωνιστική συνείδηση που θα υπερβεί την επικρατούσα απαισιοδοξία ως προς τον πήχη και την αποτελεσματικότητα των περιβαλλοντικών κινημάτων. Το έργο του Μαλμ, βέβαια, δεν χαρτογραφεί τα μονοπάτια του επαναστατικού υποκειμένου, αφήνοντας το κάλεσμα για πιο οξυμένα μέσα πάλης ανοιχτό σε διάφορες και ετερόκλητες ερμηνείες.
Όσο το περιβαλλοντικό ζήτημα οξύνεται και οι αντιθέσεις του καπιταλισμού επικαθορίζουν την σχέση του είδους μας με την φύση θα αναπτύσσονται αδιαμφισβήτητα και τα θεωρητικά εργαλεία που θα εξοπλίσουν του αγώνες του αύριο. Είναι σημαντική η συζήτηση που εξελίσσεται τις τελευταίες δεκαετίες και σκιαγραφήθηκε παραπάνω μέσα από λίγους ενδεικτικούς διανοητές. Ωστόσο, η θεωρία δεν είναι παρά το πρώτο μισό σκέλος του μαρξισμού. Είναι στοίχημα και χρέος της κομμουνιστικής αριστεράς να απεγκλωβίσει τις μαρξιστικές θεωρητικές αναζητήσεις από το αυστηρά ακαδημαϊκό περιβάλλον και να την φέρει στο πεδίο της δράσης, έτσι ώστε να τροφοδοτήσει την επαναστατική πρακτική. Αναγνωρίζοντας την βαρύτητα της καταστροφής κάθε πτυχής του φυσικού περιβάλλοντος είναι προφανές πως μία μαρξιστική προσέγγιση της οικολογίας είναι όχι μόνο απαραίτητο όπλο σήμερα αλλά και εργαλείο στην υπόθεση της οικοδόμησης μιας κοινωνίας της απελευθερωμένης και χειραφετημένης εργασίας και ανθρωπότητας.
