Θοδωρής Μαγκλάρας, Μεταπτυχιακός φοιτητής ΕΜΠ
Αφιέρωμα : Μαρξιστική θεωρία και Ευτύχης Μπιτσάκης
Στο έδαφος της κβαντομηχανικής αναμετριούνται εδώ κι έναν αιώνα ο ιδεαλισμός, και ο υλισμός. Η θετικιστική σχολή γνωρίζει μόνο τα μετρήσιμα δεδομένα αποφεύγοντας τις έννοιες της αντικειμενικής πραγματικότητας και της αιτιότητας. Οι πολιτικές προεκτάσεις αυτής της διαπάλης καθιστούν αναγκαία την παρέμβαση των κομμουνιστών και σ’ αυτό το πεδίο.
Στην εκατονταετή ύπαρξη της, η κβαντομηχανική υπήρξε ανέκαθεν πεδίο έντονης επιστημονικής και φιλοσοφικής διαπάλης. Ειδικά σήμερα, οι σύγχρονες ανακαλύψεις θέτουν νέα και δύσκολα ερωτήματα, με τα οποία τα σύγχρονα κομμουνιστικά ρεύματα οφείλουν να αναμετρηθούν. Διάφορα φαινόμενα, όπως αυτό της κβαντικής διεμπλοκής (quantum entanglement), αμφισβητούν την υπάρχουσα κατανόηση της φυσικής πραγματικότητας και θέτουν υπό αμφισβήτηση βασικές αρχές της σύγχρονης φυσικής, όπως την τοπικότητα, δηλαδή τη φυσική αρχή επάνω στην οποία θεμελιώνεται η Θεωρία της Σχετικότητας, βάσει της οποίας η μεγαλύτερη ταχύτητα που μπορεί να υπάρξει είναι αυτή του φωτός.
Το πλαίσιο φυσικής ερμηνείας των κβαντικών φαινομένων έχει, επίσης, ευρύτερες φιλοσοφικές προεκτάσεις, καθώς οι επικρατούσες θεωρίες αμφισβητούν τη δυνατότητα η κβαντομηχανική να ερμηνευθεί στη βάση του επιστημονικού ρεαλισμού, δηλαδή της παραδοχής ότι η αντικειμενική πραγματικότητα υπάρχει ως ανεξάρτητη από οποιοδήποτε υποκείμενο. Η άρνηση μιας τοπικής και ρεαλιστικής ερμηνείας αναπόφευκτα καταλήγει να αμφισβητεί την ίδια την φιλοσοφική αρχή της αιτιότητας, η οποία είναι βασική στην αντίληψη του διαλεκτικού υλισμού, τροφοδοτώντας με αυτόν τον τρόπο διάφορα θετικιστικά ρεύματα τα οποία μέχρι και σήμερα κυριαρχούν.
Το θετικιστικό ρεύμα αρνείται την ύπαρξη της αντικειμενικής πραγματικότητας υποστηρίζοντας πως η φυσική πραγματικότητα ανάγεται στο σύνολο των αισθητηριακών δεδομένων
Μιλώντας για θετικισμό, είναι σημαντικό να προσδιορίσουμε τις βασικές παραδοχές του. Το θετικιστικό ρεύμα ιστορικά αρνείται την ύπαρξη της αντικειμενικής πραγματικότητας και υποστηρίζει πως η φυσική πραγματικότητα ανάγεται στο σύνολο των αισθητηριακών δεδομένων. Αυτός είναι και ο λόγος, για τον οποίο μέχρι και σήμερα στην κβαντομηχανική πολλοί επιστήμονες δεν μιλούν για φυσικά μεγέθη ή ιδιότητες, αλλά για παρατηρήσιμα μεγέθη. Οι θετικιστές ανέκαθεν προσπαθούν να υπεκφύγουν από το βασικό ερώτημα της φιλοσοφίας, ανάγοντας την αντίθεση των δύο βασικών φιλοσοφικών ρευμάτων, του υλισμού και του ιδεαλισμού, σε μια μεταφυσική αναζήτηση.
Είναι, φυσικά, σαφές και αποδεδειγμένο από τον ίδιο τον Λένιν στο βιβλίο του Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός, ότι ο αγνωστικισμός των θετικιστικών ρευμάτων και οι φιλοσοφικές υπεκφυγές τους, τα οδηγούν αναπόφευκτα στην υπεράσπιση του ιδεαλισμού.
Με βάση τα παραπάνω, προκύπτει η ευκολία με την οποία τα θετικιστικά ρεύματα και οι θιασώτες του σύγχρονου επιστημονισμού μπορούν με άνεση να ερμηνεύσουν τις επιστημονικές ανακαλύψεις της κβαντομηχανικής και να αποδεχθούν με μια φυσική απλότητα την εγκατάλειψη της τοπικότητας ή της αιτιότητας. Σε τελική ανάλυση για αυτούς, η φυσική πραγματικότητα δεν υπάρχει αντικειμενικά, άρα οι ανακαλύψεις αυτές εξαντλούν το ενδιαφέρον τους στο να υποδεικνύουν την ανάγκη αμφισβήτησης ή υπέρβασης των υπαρχόντων επιστημονικών πλαισίων κατανόησης των «παρατηρήσιμων μεγεθών».
Για τον διαλεκτικό υλισμό, ωστόσο, τα πράγματα δεν είναι και δεν μπορούν να είναι τόσο απλά. Είναι γεγονός, πως τα φυσικά μεγέθη δεν ταυτίζονται με τις φιλοσοφικές κατηγορίες. Η μη ταύτιση φυσικών μεγεθών και φιλοσοφικών κατηγοριών, παρ’ όλα αυτά, δεν μπορεί εύκολα να μας βγάλει από τη δύσκολη θέση να εξετάσουμε αν και με τί τρόπο μπορούν οι σύγχρονες επιστημονικές ανακαλύψεις να ενταχθούν σε ένα ευρύτερο και συνεκτικό φιλοσοφικό πλαίσιο, όπως φιλοδοξεί να είναι ο διαλεκτικός υλισμός. Σε τελική ανάλυση, μπορεί οι βασικές θέσεις και προτάσεις της φιλοσοφίας να τίθενται και λόγω αυτού να φαίνεται πως αποκτούν μια αυτονομία σε σχέση με την εμπειρία, τελικά, όμως η αυτονομία αυτή είναι μόνο κατ’ επίφασιν, διότι οι φιλοσοφικές θέσεις και προτάσεις συνιστούν διαμεσολαβημένες γενικεύσεις την ανθρώπινης εμπειρίας και πρακτικής, και άρα αν θέλουν να ξεκινούν και να καταλήγουν σε αυτήν, δεν μπορούν να αγνοούν τις σύγχρονες επιστημονικές ανακαλύψεις.
Για να γίνουν σαφείς οι προεκτάσεις της άρνησης του τοπικού και ρεαλιστικού χαρακτήρα της ερμηνείας της κβαντομηχανικής αρκεί κανείς να αναρωτηθεί: Σε ένα πλαίσιο παραβίασης της τοπικότητας, όπου οι ακαριαίες αλληλεπιδράσεις είναι εφικτές, πώς μπορεί κανείς να ξεχωρίσει το αίτιο από το αποτέλεσμα; Αν οι αλληλεπιδράσεις είναι στιγμιαίες, το φαινόμενο Α είναι αίτιο του φαινομένου Β ή το Β αίτιο του φαινομένου Α; Και αν το αίτιο δεν διαφοροποιείται από το αποτέλεσμα, τότε μπορεί κανείς να υποστηρίξει, πως η αρχή της αιτιότητας, που είναι θεμελιώδης για τον μαρξισμό και τον διαλεκτικό υλισμό, συνεχίζει να διατηρείται; Αξίζει για ιστορικούς λόγους να αναφέρουμε, πως ο Ρώσος επιστήμονας Μαχ που ήταν ο βασικός εκφραστής του θετικισμού ενάντια στον οποίο ο Λένιν έκανε πολεμική κριτική στον Υλισμό και Εμπειριοκριτικισμό» έλεγε ακριβώς αυτό: «Δεν υπάρχει αιτία και αποτέλεσμα στη φύση».
Αξίζει να αναφερθούν οι ευρύτερες κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις μιας τέτοιας λογικής. Η απώλεια της αιτιότητας οδηγεί στη μοιρολατρία, τον πολιτικό αγνωστικισμό, την ερμηνεία της κοινωνικής εξέλιξης υπό το πρίσμα της «τυχαιότητας», που οδηγεί στην μοιρολατρική, παθητική αποδοχή της πραγματικότητας και στην απώλεια της δυνατότητας του κοινωνικού ανθρώπου να την καθορίζει με βάση τις ανάγκες του.
Τα παραπάνω, αποτελούν μια μόνο πτυχή των ερωτημάτων που θέτουν οι ανακαλύψεις της κβαντικής φυσικής, τα οποία δεν μπορούμε ούτε να προσπεράσουμε και ούτε σαφώς να υποτιμήσουμε εάν υποστηρίζουμε, πως ένας σύγχρονος επαναστατικός μαρξισμός οφείλει να βρίσκεται σε μια διαλεκτική σχέση ανάπτυξης με τις σύγχρονες επιστημονικές ανακαλύψεις.
Ο Ευτύχης Μπιτσάκης ασχολήθηκε σε πολλά έργα του με το συγκεκριμένο ζήτημα. Επιδίωξε με πρωτοποριακό τρόπο να συμβάλλει σε μια τοπική και αιτιοκρατική ερμηνεία της κβαντομηχανικής. Μέσα από την έρευνα του ανάγει το «μυστήριο» της κβαντομηχανικής σε κενό γνώσης σχετικά με τις συσχετίσεις των σωματιδίων που αλληλεπιδρούν. Η αναγωγή αυτή όχι μόνο είναι συμβατή με την εξέλιξη και ανάπτυξη της φυσικής επιστήμης, αλλά είναι και απολύτως κατανοητή εξετάζοντας τις επιστημονικές ανακαλύψεις και τους φυσικούς νόμους από την πλευρά του διαλεκτικού υλισμού.
Η παρέμβαση των κομμουνιστών στην επιστημονική και φιλοσοφική διαπάλη της εποχής μας είναι ίσως πιο αναγκαία από ποτέ, εάν αναλογιστούμε τις κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις. Είναι ίσως πιο αναγκαίο από ποτέ η παρέμβαση των κομμουνιστών με σκοπό την αποκάλυψη του ρόλου των θετικιστικών και ιδεαλιστικών ρευμάτων και τη συμβολή σε μια διαλεκτικο-υλιστική, επιστημονική, και πάνω από όλα επαναστατική πρόσληψη της πραγματικότητας.
*μεταπτυχιακός φοιτητής ΕΜΠ
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 27-28 Δεκεμβρίου 2025
