Κατερίνα Φραγκουλοπούλου
Σε ένα ιδιαίτερα σύγχρονο και πολιτικό ανέβασμα του κλασικού έργου του Ίψεν, ο Τόμας Οστερμάγιερ αναδεικνύει τη σύγκρουση της αλήθειας και της επιστήμης με το αδίστακτο κυνήγι του κέρδους, που έχει δηλητηριάσει βαθιά τους ανθρώπους.
Ο Χένρικ Ίψεν, ο πιο πολυπαιγμένος συγγραφέας μετά τον Σαίξπηρ, θεωρείται θεμελιωτής του ρεαλισμού στο θέατρο. Το έργο Ο εχθρός του λαού γράφτηκε το 1882 και έφερε στο επίκεντρο μία διαμάχη ανάμεσα σε ένα άτομο και ολόκληρη την κοινωνία. Ένας γιατρός ανακαλύπτει ότι τα ιαματικά λουτρά, η «βαριά» βιομηχανία της πόλης του είναι μολυσμένα, το καταγγέλλει και έρχεται σε σύγκρουση με όλο το «κατεστημένο» (δημοτική αρχή, τύπος, επιχειρηματίες) αλλά και με τους πολίτες, που τοποθετούν το οικονομικό τους συμφέρον πάνω από ζητήματα ηθικής και οικολογίας. Ο γιατρός και η οικογένειά του τελικά εξοστρακίζονται και η πόλη βαδίζει προς την καταστροφή της. Το έργο ακολούθησε τους Βρικόλακες, που στηλίτευσαν τον συντηρητισμό της κοινωνίας και τον φιλελευθερισμό της εποχής και θεωρήθηκε απάντηση στο κύμα διαμαρτυρίας που ξεσήκωσαν, γιατί έθεσε το ερώτημα αν η πλειοψηφία έχει πάντα δίκιο.
Συχνά, τα ανεβάσματα του Ίψεν επικεντρώνονται στα ψυχολογικά ζητήματα καθώς τα κοινωνικά θέματα που τον απασχόλησαν θεωρούνται «λυμένα», καθώς ανήκουν στον 19ο αιώνα. Η παράσταση του Τόμας Οστερμάγιερ ανατρέπει αυτή την προσέγγιση από το πρώτο λεπτό. Ξεκινά με το τραγούδι-ύμνο των συνδικάτων «Which side are you on?» και ξαναφέρνει την πολιτική στο προσκήνιο, επικεντρώνοντας σε ερωτήματα για την ουσία της αστικής δημοκρατίας όταν οικονομικά συμφέροντα προηγούνται της αλήθειας, που στη συγκεκριμένη περίπτωση στηρίζεται σε επιστημονικά δεδομένα, όταν ο πολίτης στην πραγματικότητα ζει σε συνθήκες μαζικής εξατομίκευσης, στη φούσκα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και αντιμετωπίζεται πρώτα και κυρίαρχα ως καταναλωτής.
Ο Οστερμάγιερ, με τον θεατρολόγο Φλόριαν Μπορσμέγιερ, έχει μεταφέρει το έργο στη σημερινή εποχή κι εδώ και 13 χρόνια το έχει ανεβάσει σε πάνω από 40 χώρες. Η διασκευή που ανέβηκε στο Θέατρο του Νέου Κόσμου αφορά ένα νέο ζευγάρι, ενός γιατρού (Τόμας) και μιας δασκάλας (Κατερίνα), που, πέρα από τα προβλήματα βιοπορισμού τους, έρχονται αντιμέτωποι με το δίλημμα αν θα μείνουν πιστοί στην ιδεολογία τους και θα καταγγείλουν τη μόλυνση ή θα συμβιβαστούν. Απέναντί τους βρίσκεται από την αρχή ο δήμαρχος – αδελφός του γιατρού, που επιθυμεί τη συγκάλυψη. Περιβάλλονται από δύο φίλους – δημοσιογράφους, που αρχικά τους υποστηρίζουν ένθερμα, την μικροεπιχειρηματία – εκδότη της εφημερίδας και τον μεγαλοεπιχειρηματία – πατέρα της Κατερίνας, που για δικούς τους λόγους επιθυμούν την αποκάλυψη, μέχρι που καταλαβαίνουν ότι θίγονται τα συμφέροντά τους. Τελικά όλοι αλλάζουν στρατόπεδο. Το ζευγάρι απομένει μόνο του και παγιδευμένο, αφού βρίσκονται, χωρίς να το επιδιώξουν, κάτοχοι του πλειοψηφικού πακέτου μετοχών των λουτρών.
Στην εκδοχή του ο Οστερμάγιερ γκρεμίζει το φράγμα σκηνής – πλατείας, αφού κατά τη διάρκεια μιας λαϊκής συνέλευσης στο δημαρχείο και μετά από έναν συγκλονιστικό λόγο – καταγγελία του γιατρού το κοινό καλείται να ψηφίσει και να συμμετέχει στην παράσταση καταθέτοντας απόψεις. Αυτό σημαίνει ότι δεν θα δούμε δύο φορές την ίδια παράσταση και προσθέτει μία μεγάλη δυσκολία στους ερμηνευτές, καθώς θα πρέπει να χειριστούν «απρόβλεπτες» καταστάσεις και να διατηρήσουν τον ρυθμό της παράστασης, μένοντας στο ρόλο τους. Στην παράσταση που είδαμε, πλειοψήφησαν οι υποστηρικτές του γιατρού κι ακούσαμε επιχειρήματα για την τοξικότητα και το 41% ως απάντηση στους προβληματισμούς του κοινού.
Η παράσταση περιέχει και μια συνέλευση, που παίρνουν μέρος και οι θεατές του έργου
Είναι πραγματικά εντυπωσιακός ο τρόπος που ο Οστερμάγιερ αποκαλύπτει τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό ως το λάθος πλαίσιο για να ζεις και παράλληλα προσαρμόζει τις καταστάσεις και τον λόγο στην ελληνική πραγματικότητα, καθώς στα αυτιά μας κουδουνίζουν φράσεις που ακούμε καθημερινά από τα στόματα των «στυλοβατών» της κοινωνίας (πολιτικών, δημοσιογράφων και επιχειρηματιών). Είναι επίσης εντυπωσιακά ξεκάθαρος ο τρόπος που στέλνει ένα μήνυμα στους θεατές με το τραγούδι Ghanges του Μπόουι να διατρέχει όλη την παράσταση.
Οι ερμηνείες υπηρετούν άριστα τον ρυθμό και τον στόχο της παράστασης. Οι άνθρωποι που ανεβαίνουν στη σκηνή είναι απόλυτα πραγματικοί. Στέκονται έκαστος εφ’ ω ετάχθη χωρίς «θεατρινισμούς». Τα σκηνικά, οι φωτισμοί και τα κουστούμια στηρίζονται στη διεθνή πορεία της παράστασης, προσαρμοσμένα στα δικά μας από καλούς συνεργάτες.
Σε μία συνέντευξή του το 2010 ο Τόμας Οστερμάγιερ είπε ότι «η τέχνη είναι πάντα ένα μικρό ουτοπικό νησί επικοινωνίας». Με τον Εχθρό του λαού μάς αποκαλύπτει την κανονικοποιημένη φρίκη που ζούμε και μάς καλεί να αλλάξουμε τον κόσμο και τους εαυτούς μας.
Παραγωγή Θέατρο Νέου Κόσμου – Παραστάσεις: Θέατρο Κνωσός, Τετάρτη ως Κυριακή.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 1-2 Νοεμβρίου
