Δημήτρης Γρηγορόπουλος
Από την πολιτική εμφάνιση του ΠΑΣΟΚ στη μεταχουντική Ελλάδα και τη διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη 1974, ως και την πρώτη τετραετία της διακυβέρνησής του, γεννήθηκαν προσδοκίες και σε αριστερές δυνάμεις αυταπάτες για τη δυνατότητα συνεργασίας. Η πορεία κατέδειξε πως το ΠΑΣΟΚ εξυπηρέτησε την αστική πολιτική.
Ορισμένες δυνάμεις ταύτιζαν τα θεωρητικά σχήματα του ΠΑΣΟΚ με τον μικροαστικό σοσιαλισμό και την ψευδαίσθηση του «τρίτου δρόμου», ότι, δηλαδή, μπορεί να υπάρξει δρόμος ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας μεταξύ του δρόμου ανάπτυξης που ακολουθούν τα μονοπώλια κι εκείνου του υπαρκτού σοσιαλισμού. Ο τρίτος δρόμος, με διάφορες ονομασίες και εκδοχές, υιοθετήθηκε από σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, αλλά και κομμουνιστικά (Ιταλικό ΚΚ, ΚΚΕ εσ. κ.ά.). Ο τρίτος δρόμος ουσιαστικά πρότεινε ένα σύστημα ενδιάμεσο μεταξύ του καπιταλισμού και του υπαρκτού σοσιαλισμού χωρίς επαναστατική ανατροπή, με προοδευτικές μεταρρυθμίσεις όχι «ακραίες», τις οποίες θα ανεχόταν και η άρχουσα αστική τάξη. Αυτή η αντίληψη εκ των πραγμάτων περιόριζε τον «σοσιαλισμό» σε ορισμένες μεταρρυθμίσεις που ανεχόταν και το σύστημα ως ακίνδυνες και εξωραϊστικές, που η αποδοχή τους θα οδηγούσε το ριζοσπαστικό κίνημα στις αυταπάτες και στην αποδοχή του συστήματος. Τα πειράματα αυτά, όπου και σε όποιο βαθμό πραγματοποιήθηκαν, οδήγησαν στην άρνηση του σοσιαλισμού και σε μια μορφή ανανέωσης του καπιταλισμού, που με σοσιαλιστικές επικλήσεις, ενσωμάτωνε προοδευτικές μάζες στο σύστημα.
Το ΠΑΣΟΚ επεξεργάστηκε μια «σοσιαλιστική» θεωρία, που παρά τη γενναιόδωρη αντιμετώπιση και από ριζοσπαστικές δυνάμεις της Αριστεράς οδηγούσε στον εκσυγχρονισμό του συστήματος και σε επιμέρους βελτιώσεις, που δεν κλόνιζαν, αλλά στερέωναν το σύστημα με τις αυταπάτες που καλλιεργούσαν. Αυτή η εκτίμηση επιβεβαιώνεται απ’ την κριτική ταξική εξέταση των βασικών θεωρημάτων του ΠΑΣΟΚ, που αφορούν, κυρίως, τη μετάβαση, κατά το ΠΑΣΟΚ, στον σοσιαλισμό. Αν και οι θέσεις του ΠΑΣΟΚ διατυπώνονται με «σοσιαλίζουσα» ορολογία, στην ταξική ουσία τους καθορίζονται απ’ την αστική αντίληψη:
Για το αστικό κράτος αναγνώριζε λεκτικά τον ταξικό χαρακτήρα του και την ανάγκη υπέρβασής του. Όμως αυτή η αναγνώριση δεν επικεντρωνόταν στην κυρίαρχη τάξη, αλλά στο κυβερνών κόμμα. Συγκεκριμένα, αν στην κυβέρνηση ανέρχεται ένα σοσιαλιστικό κόμμα, ακόμα κι αν είναι μόνο στα λόγια σοσιαλιστικό (όπως άπαντα τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Ευρώπης), κατά την αντίληψη του ΠΑΣΟΚ, προσλαμβάνει σοσιαλιστικό χαρακτήρα και το αστικό κράτος!
Το ΠΑΣΟΚ χαρακτήριζε ταξική την κοινωνία με τη θεωρία των προνομιούχων και μη προνομιούχων. Διατύπωσε τη θέση ότι άρχουσα τάξη δεν είναι οι αστοί, αλλά η παραοικονομία και ο παρασιτισμός, που δημιουργούνται απ’ την εξάρτηση και υπονομεύουν συστηματικά την οικονομία. Ενάντια σ’ αυτήν την παρασιτική προνομιούχα τάξη πρέπει να αγωνιστούν από κοινού αυτοδημιούργητοι βιομήχανοι, κράτος και εργαζόμενοι! Άρα, κυρίαρχη και μοναδική αντίθεση στη χώρα είναι, κατά το ΠΑΣΟΚ, οι προνομιούχοι και μη προνομιούχοι, όπως αντιεπιστημονικά τους ορίζει.
Από τα δειλά βήματα στην αριστερή σοσιαλδημοκρατία, στην ενσωμάτωση του ΠΑΣΟΚ, στον ολοκληρωτικό καπιταλισμό
Για το ΠΑΣΟΚ το κομβικό θέμα του περάσματος στον σοσιαλισμό λύνεται με την κατάκτηση της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Το ΠΑΣΟΚ απολυτοποιεί τον ρόλο του κοινοβουλίου, το οποίο όμως μπορεί κάλλιστα ν’ανατραπεί από ένα στρατιωτικό πραξικόπημα. Άρα, η κατάκτηση της εξουσίας δεν ταυτίζεται απλώς με τον έλεγχο του κοινοβουλίου, όπως κατ’ επανάληψη έχει αποδειχθεί, αλλά απ’ την κατάκτηση συνολικά των βασικών μοχλών της εξουσίας.
Άλλη ανιστόρητη θέση του ΠΑΣΟΚ είναι η απόρριψη σε κάθε περίπτωση της βίας. Απορρίπτει την προσφυγή του κινήματος στη βία, έστω και αν δέχεται ένοπλη επίθεση. Ταυτίζει την αμυντική χρήση βίας απ’ το κίνημα με την επιθετική βία, ενώ η λαϊκή επαναστατική βία είναι πάντοτε αμυντική και χρησιμοποιείται, για να συντρίψει τη βία, στην οποία καταφεύγει η άρχουσα τάξη, για να αποτρέψει το νόμιμο πέρασμα της εξουσίας στον επαναστατημένο πλειοψηφικό λαό.
Στο καίριο θέμα της ιδιοκτησίας, του ελέγχου και της διαχείρισης των μέσων παραγωγής, το ΠΑΣΟΚ αντί της κοινωνικής ιδιοκτησίας και του κοινωνικού ελέγχου επιδιώκει τον «έλεγχο» της επιχείρησης απ’ τους εργαζόμενους ή απλώς τη «συμμετοχή» τους στη διεύθυνση μιας καπιταλιστικής επιχείρησης, αλλαγές που στην ιδεολογία του ΠΑΣΟΚ ταυτίζονται με την «αυτοδιαχείριση». Στην πραγματικότητα, συμμετοχή, έλεγχος, αυτοδιαχείριση είναι αδύνατες ή ελάχιστα ισχύουν, αν τα μέσα παραγωγής δεν αποτελούν κοινωνική ιδιοκτησία, που αποτελεί αναφαίρετη προϋπόθεση για οποιαδήποτε μορφή λαϊκής παρέμβασης, από την περιορισμένη μορφή συμμετοχής ακόμη, ως και την προωθημένη αυτοδιαχείριση.
Αλλά και στο θέμα της αντιμετώπισης του αστικού κράτους το ΠΑΣΟΚ προβάλλει μια καρικατούρα κοινωνικού ελέγχου και «διεύθυνσης» του κράτους. Το ΠΑΣΟΚ, σύμφωνα με τα κλασικά νάματα του ρεφορμισμού, θεωρεί ότι το ζήτημα του κράτους θα λυθεί χωρίς σκληρές ταξικές συγκρούσεις για το ποια τάξη, η εργατική ή η αστική, θα ελέγχει το κράτος. Καλλιεργείται η αντίληψη ότι το κράτος τίθεται υπό τον έλεγχο και την εξουσία του κόμματος που απλώς πλειοψηφεί εκλογικά. Αυτή η υπεραπλουστευμένη αντίληψη για τον έλεγχο και τον χαρακτήρα του κράτους, αγνοεί πως το ζήτημα της εξουσίας κρίνεται μόνο με επαναστατικούς αγώνες και όχι, ασφαλώς, ως άθροισμα επιμέρους δευτερευουσών μεταρρυθμίσεων, για τις οποίες και η άρχουσα τάξη, σε ορισμένες περιπτώσεις, δύναται να συμφωνήσει.
Παρόμοια, και η θέση ότι το κράτος θα λειτουργεί με δημοκρατικό προγραμματισμό, σχεδιασμό και έλεγχο απ’ τους εργαζομένους και τους πολίτες είναι ουτοπική αντίληψη, αφού ο έλεγχος του κράτους απ’ την αστική τάξη αποκλείει τέτοιες λειτουργίες. Η καπιταλιστική παραγωγή και το κράτος ελέγχονται μέσα από διάφορους διαύλους απ’ την καπιταλιστική οικονομία. Αυτό συνεπάγεται ότι ευρεία αποκέντρωση και έλεγχος του κράτους απ’ τους εργαζόμενους αποκλείεται, αφού στην πραγματικότητα ελέγχεται και υπηρετεί την καπιταλιστική τάξη.
Για τους ίδιους λόγους ο καθοριστικός σχεδιασμός τον οποίο περιλαμβάνει το ΠΑΣΟΚ στο πρόγραμμά του είναι ασύμβατος με το καπιταλιστικό σύστημα, το οποίο όμως, παρά τις σοσιαλιστικές διακηρύξεις του, το ΠΑΣΟΚ υιοθετεί και αποδέχεται πλέον πλήρως.
Το ΠΑΣΟΚ έχει ακόμη και σήμερα ορισμένες περιορισμένες σοσιαλιστικές αναφορές, αλλά ο χαρακτήρας του είναι ολοκληρωτικά πλέον καπιταλιστικός…
