Αλμπέρτο Μπετανκούρ Ποσάδα*
Ένας διεθνιστής επαναστάτης ελληνικής καταγωγής, με ρίζες από τη Χίο, είναι μεταξύ των πιονέρων του σοσιαλιστικού κινήματος στο Μεξικό, όπου πήγε για να συμβάλλει στον αγώνα ενάντια σε αποικιοκρατικά σχέδια. Ποια είναι η άγνωστη στην Ελλάδα όσο και ιδιαίτερα σημαντική για το Μεξικό συμβολή του Πλωτίνου Ροδοκανάκης (Ροδοκανάτης);
Ο Πλωτίνος Ροδοκανάκης (Plotino Rhodakanaty, Αθήνα 1828 – Πόλη του Μεξικού 1890) ήταν γιος Έλληνα αριστοκράτη και Αυστριακού πολίτη. Σπούδασε ιατρική στη Βιέννη. Συμμετείχε στην Ουγγρική Επανάσταση του 1848. Ενώ βρισκόταν στο Παρίσι, έμαθε για τα σχέδια αποικιοκρατίας του προέδρου Ιγνάσιο Κομονφόρ και, εμπνευσμένος από την αυτοδιαχείριση των μεξικανικών ιθαγενών κοινοτήτων, αποφάσισε να ταξιδέψει στο Μεξικό για να εφαρμόσει στην πράξη τις ιδέες του μέντορά του, Σαρλ Φουριέ.
Ο Πλωτίνος Ροδοκανάκης κουβαλούσε στη βαλίτσα του το πρώτο βιβλίο του Μαρξ που έφτασε στο Μεξικό
Έφτασε στο Μεξικό το 1861, αφού η κυβέρνηση του Κομονφόρ είχε ήδη πέσει. Κουβαλούσε στη βαλίτσα του το πρώτο βιβλίο του Μαρξ που έφτασε στο Μεξικό. Ξεκίνησε τη διάδοση των ιδεών των Προυντόν, Φουριέ και Μπακούνιν. Είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορική προσωπικότητα για πολλούς λόγους: δίδαξε στο Εθνικό Προπαρασκευαστικό Σχολείο· ίδρυσε τη Σοσιαλιστική Λέσχη, την πρώτη σοσιαλιστική οργάνωση στο Μεξικό, η οποία αργότερα έγινε η «La Social»· τύπωσε το Σοσιαλιστικό Αλφαβητάρι, την πρώτη σοσιαλιστική έκδοση στο Μεξικό· Διεκδίκησε τα ανθρώπινα πάθη και την επαναστατική τους διοχέτευση· ίδρυσε τη σχολή «Η αχτίδα και ο σοσιαλισμός» (El rayo y el socialismo) στο Τσάλκο· προώθησε την Κομμούνα Τσάλκο, αλλά αποσχίστηκε από αυτήν όταν έγινε ένοπλο κίνημα με επικεφαλής τον μαθητή και συνάδελφό του Χούλιο Τσάβες Λόπεζ· υπερασπίστηκε τη συμμετοχή των γυναικών στην κοινωνική ζωή· προώθησε τον ελευθεριακό σοσιαλισμό· οι μαθητές του υποκίνησαν τις πρώτες απεργίες στο Μεξικό στα εργοστάσια του San Ildefonso και της La Colmena. Αυτές οι απεργίες κατεστάλησαν με σφαίρες από την Αυτοκρατορία του Μαξιμιλιανού. Αργότερα χρηματοδότησε τη δημιουργία του πρώτου εθνικού εργατικού σωματείου, του Gran Circulo de Trabajadores de México (Μεγάλος Κύκλος Εργατών του Μεξικού). Ήταν συντάκτης και συνεργάτης της εφημερίδας El Socialista (Ο Σοσιαλιστής), το πρώτο τεύχος της οποίας εκδόθηκε στις 9 Ιουνίου 1871. Ενθάρρυνε τη συμμετοχή της La Social στη Διεθνή Ένωση Εργατών και αργότερα την αποστολή ενός Μεξικανού ανταποκριτή στα κεντρικά γραφεία της Διεθνούς, που ιδρύθηκαν διαδοχικά στη Βέρνη της Ελβετίας και στη Νέα Υόρκη των Ηνωμένων Πολιτειών.
Μεταξύ άλλων, υπάρχουν τρεις πολύ σημαντικές πηγές για την κατανόηση αυτού του σημαντικού προωθητή της ελευθεριακής σκέψης στο Μεξικό: οι Χοσέ Κ. Βαλαντές, Ντανιέλ Μολίνα και Κάρλος Ιγιάδες. Κάθε ένας από αυτούς, με ποικίλες ταυτότητες και συχνότητα, παραθέτει έγγραφα που γράφτηκαν από τον ίδιο τον Ροδοκανάκη, στα οποία εκφράζει μια σύνθετη πολιτική σκέψη που αντλεί έμπνευση από τον Προυντόν, τον Φουριέ, τον Μπακούνιν και τον Μαρξ (αν και περισσότερο από τους τρεις πρώτους). Το έργο του αναπτύσσει με συνέπεια αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ελευθεριακό σοσιαλισμό, ο οποίος μπορεί να δίνει έμφαση σε πτυχές του αναρχισμού, της θεωρίας του φαλανστηρίου (σ.σ. σοσιαλιστικές «νησίδες» που πρότεινε Ο Φουριέ), του συνεταιριστικού, του αμοιβαίου, του ουτοπικού σοσιαλισμού, του μη αυταρχικού σοσιαλισμού ή του κοινωνικού πανθεϊσμού, αλλά σημαδεύεται μόνιμα από τη σημασία της αυτοδιαχείρισης και της αυτοοργάνωσης των κοινοτήτων και της κοινωνίας. Ο ελληνικής καταγωγής επαναστάτης πίστευε στη σημασία του ειρηνικού μετασχηματισμού της κοινωνίας, αν και βρισκόταν σε διάλογο και συνύπαρξη με τους ένοπλους αγώνες που προωθούσαν οι μαθητές του. Ένα άλλο θεμελιώδες χαρακτηριστικό του έργου του, πολύ μπροστά από την εποχή του, ήταν η ενεργός προώθηση της συμμετοχής των γυναικών στη συνδικαλιστική και πολιτική ζωή.
Κατά την άποψη του Ντανιέλ Μολίνα, η γαλλική παρέμβαση και η εγκαθίδρυση της Αυτοκρατορίας του Μαξιμιλιανού επέτρεψαν στους εργοδότες να εντείνουν την εκμετάλλευση των εργατών. Τον Ιανουάριο του 1865, οι ιδιοκτήτες του San Ildefonso και της La Colmena απέλυσαν 50 εργάτες, το κατάστημα του εργοστασίου συνέχισε να πουλάει τα προϊόντα του σε εξαιρετικά υψηλές τιμές και «οι ιδιοκτήτες αποφάσισαν να παρατείνουν την εργάσιμη ημέρα προσαρμόζοντας το ωράριο: από τις 5 π.μ. έως τις 6:45 μ.μ. για τις γυναίκες και τις 7:45 μ.μ. για τους άνδρες» (Molina 2014, σ. 32). Στις 10 Ιουνίου, οι εργάτες στο San Ildefonso κατέβηκαν σε απεργία, στην οποία προσχώρησαν την επόμενη μέρα και οι εργάτες στη La Colmena: «Ο Μαξιμιλιανός διέταξε αμέσως την παρέμβαση της αυτοκρατορικής χωροφυλακής και έδωσε ειδικές οδηγίες στον εκπρόσωπό του στην περιοχή Tlalnepantla να δώσει την πλήρη υποστήριξή του στον ιδιοκτήτη του εργοστασίου του San Ildefonso» (Molina 2014, σ. 32). Στις 19 Ιουλίου 1865: «Ο Εουλάλιο Νούνιες -κυβερνητικός εκπρόσωπος της Αυτού Καθολικής Μεγαλειότητας Μαξιμιλιανού Α’ – εμφανίστηκε επικεφαλής 25 ενόπλων ανδρών στο εργοστάσιο του San Ildefonso που απεργούσε, όπου τον υποδέχτηκε ένα θυμωμένο και εξαγριωμένο πλήθος. Ο Νούνιες τρομοκρατημένος, διέταξε πυρά κατά των απεργών». Πρέπει να ειπωθεί ότι η αντίσταση του μεξικανικού λαού στη γαλλική επέμβαση και η εκτέλεση του Μαξιμιλιανού των Αψβούργων στο Σέρο ντε λας Καμπάνας ήταν θεμελιώδεις προϋποθέσεις, που κατέστησαν δυνατή την επακόλουθη πτώση του Λουδοβίκου Ναπολέοντα Βοναπάρτη και την εκδήλωση της Παρισινής Κομμούνας.
Μετά την καταστολή των απεργιών του San Ildefonso και της La Colmena, οι μαθητές του Πλωτίνο Ροδοκανάκη ανασυντάχθηκαν στο Τσάλκο για να ενισχύσουν το έργο που εμπνεύστηκαν από τον ίδιο, και το οποίο είχε οδηγήσει στην ίδρυση της σχολής «Η Αχτίδα και ο Σοσιαλισμός», «η οποία δίδασκε στους αγρότες ανάγνωση, γραφή, ρητορική, οργανωτικές μεθόδους και ελευθεριακή σοσιαλιστική ιδεολογία» (Molina, 2014, σ. 33), με επικεφαλής τον Χούλιο Λόπες Τσάβες. Μετά την άφιξη των φοιτητών του Ροδοκανάκη, οι οποίοι είχαν υποστεί καταστολή κατά τη διάρκεια των απεργιών, το κίνημα ριζοσπαστικοποιήθηκε και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ήταν απαραίτητο να υιοθετήσει μια ένοπλη δύναμη, δημιουργώντας μια σημαντική αγροτική κοινότητα στο Τσάλκο, η οποία δυστυχώς καταστάλθηκε αιματηρά. Όταν ο ηγέτης του, Χούλιο Λόπες Τσάβες, οδηγήθηκε στο εκτελεστικό απόσπασμα, λίγο πριν πυροβοληθεί, φώναξε: «Ζήτω ο σοσιαλισμός».
Η μελέτη της ζωής του Πλωτίνου Ροδοκανάκη θα μας επιτρέψει να φωτίσουμε περαιτέρω τη σημαντική συμβολή του στο σοσιαλιστικό και αναρχικό κίνημα στο Μεξικό. Αξίζει να σημειωθεί ότι ορισμένοι από τους μαθητές του αργότερα εντάχθηκαν στα κινήματα των Μαγκονίστας και των Ζαπατίστας.
Κείμενο που γράφτηκε για το Πριν με βάση εισήγηση στην εκδήλωση «Πλωτίνος Ροδοκανάτης: Γέφυρες Αγώνα μεταξύ Χίου και Μεξικού», που διοργανώθηκε από τη Δρ. Χρυσάνθη Πετροπούλου και τον Αργύρη Ψυχία, στην πανεπιστημιούπολη Χίου του Πανεπιστημίου Αιγαίου, στο πλαίσιο των Γεωιστοριών «από τα κάτω».
*καθηγητής φιλοσοφίας στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Πόλης του Μεξικού
