Αφιέρωμα: Ιουλιανά 1965, ένας πρώιμος ελληνικός Μάης
Μπάμπης Συριόπουλος, Χάρης Τσιμπλής
Τα Ιουλιανά ήταν ένα μεγαλειώδες λαϊκό κίνημα, που για 70 μέρες κλόνισε το μετεμφυλιακό καθεστώς που περιλάμβανε τη μοναρχία, τις παρεμβάσεις του στρατού, τον κυρίαρχο ρόλο των ΗΠΑ και των υπηρεσιών τους. Αυτές τις δυνάμεις αντιπάλεψαν οι λαϊκές και εργατικές μάζες με τη νεολαία στην πρώτη γραμμή τον Ιούλη του ’65. Ήταν η κορύφωση των ηρωικών αγώνων της προηγούμενης περιόδου.
Η αφορμή και το βάθος της πολιτικής κρίσης
Μετά τις εκλογές στις 16 Φλεβάρη 1964 την κυβερνητική εξουσία είχε η Ένωση Κέντρου (ΕΚ) με ηγέτη τον Γεώργιο Παπανδρέου -τον πρωθυπουργό του Δεκέμβρη 1944- με ποσοστό 52,77% και 171 βουλευτές. Η Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση (ΕΡΕ) μαζί με ένα άλλο μικρό δεξιό κόμμα (Προοδευτικοί) πήρε 35,26% και η Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ) -το νόμιμο κόμμα στο οποίο ηγεμόνευε το παράνομο τότε ΚΚΕ- 11,8% και 22 βουλευτές.
Στις 9 Ιούλη 1965 ο Γ. Παπανδρέου ζήτησε την αντικατάσταση του υπουργού Εθνικής Άμυνας Π. Γαρουφαλιά -έμπιστου των ανακτόρων- καθώς και του αρχηγού ΓΕΣ. Ο βασιλιάς «Κωνσταντίνος Β» όμως αρνήθηκε να υπογράψει τα διατάγματα αντικατάστασης παραβιάζοντας βασικούς κανόνες του τότε πολιτεύματος της «βασιλευόμενης δημοκρατίας» και συγκεκριμένα τα άρθρα 21 («πηγή όλων των εξουσιών είναι το Έθνος») και 78 (η κυβέρνηση στηρίζεται στην εμπιστοσύνη της Βουλής) του Συντάγματος του 1952 (Jean Meynaud, Οι πολιτικές δυνάμεις στην Ελλάδα, Β΄ τόμος, σελ. 15).
Στις 15 Ιούλη ο Παπανδρέου προφορικά δηλώνει την παραίτησή του και ο βασιλιάς -πριν ακόμα έρθει η παραίτηση γραπτά- αναθέτει το σχηματισμό κυβέρνησης στον τότε πρόεδρο της Βουλής Γ. Αθανασιάδη-Νόβα. Αυτή η κυβέρνηση όπως κι η επόμενη του Η. Τσιριμώκου καταψηφίστηκαν από τη Βουλή μέχρι που η Βουλή ενέκρινε τελικά την κυβέρνηση του Στ. Στεφανόπουλου με 152 ψήφους.
Όλοι οι δοτοί πρωθυπουργοί -μετά από βασιλική εντολή- προέρχονταν από την ΕΚ και μαζί με τους βουλευτές της ΕΚ που στήριζαν τις κυβερνήσεις τους από κοινού με την ΕΡΕ χαρακτηρίστηκαν «αποστάτες».
Η βασιλική εκτροπή και τα Ιουλιανά
Η πολιτική κρίση, που ξέσπασε από τις 15 Ιούλη λόγω της βασιλικής παρέμβασης και το λαϊκό ανάθεμα στους «αποστάτες» και στις κυβερνήσεις τους, αποτέλεσε την αφορμή για ένα μεγαλειώδες λαϊκό, εργατικό, αγροτικό και νεολαιίστικο κίνημα, που ονομάστηκε «Ιουλιανά», το «κίνημα των 70 ημερών». Ένα κίνημα που απόδειξε ότι μπορεί να γίνεται πολιτική όχι μόνο στη Βουλή αλλά και στα εργοστάσια, στις σχολές και στα σχολεία, στους δρόμους και στις πλατείες. Έχει χαρακτηριστεί ως ο πρώιμος ελληνικός Μάης. Μάλλον ήταν η εκρηκτική έναρξη του παρατεταμένου -και διακεκομμένου από τη στρατιωτική δικτατορία- ελληνικού Μάη που κράτησε μέχρι το Πολυτεχνείο του ’73 και τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης.
Το χρονικό διάστημα των 70 ημερών, από τις 15 Ιούλη έως τις 25 Σεπτεμβρίου του 1965 πραγματοποιήθηκαν σε όλη τη χώρα εκατοντάδες συγκεντρώσεις πολιτικής διαμαρτυρίας, οι οποίες έλαβαν διάφορες μορφές όπως π.χ. απεργίες, ομιλίες σε θέατρα ή καφενεία, συγκεντρώσεις σε γήπεδα και ανοικτούς χώρους και διαδηλώσεις – πορείες. Οι κινητοποιήσεις αυτές είχαν ταξικό πρόσημο, καθώς σε αυτές συμμετείχαν, κυρίως εργάτες και φοιτητές, μαζί με άλλα φτωχά στρώματα του πληθυσμού (αγρότες), δείχνοντας εξοικείωση με την οργανωμένη συλλογική δράση. Επίσης, πρέπει να τονιστεί, ότι οι κινητοποιήσεις αυτές καλέστηκαν, σε μεγάλο βαθμό, από συνδικαλιστικούς φορείς, όπως εργατικά σωματεία φοιτητικούς συλλόγους, επαγγελματικές οργανώσεις, εργατικούς συλλόγους και επιτροπές, ενώ μεγάλη συνεισφορά και συμβολή είχαν τα κόμματα και οι νεολαίες της αριστεράς και του κέντρου, ακόμα και πολλών δημοτικών αρχών καθώς οι Δήμοι τότε ήταν πολύ διαφορετικοί από τώρα και συχνά αξιοποιούνταν από το κίνημα και την αριστερά διαχέοντας πανελλαδικά τις κινητοποιήσεις. Ιδιαίτερης μνείας χρήζει το γεγονός, ότι στα Ιουλιανά, για πρώτη φορά, διαρρηγνύεται το μετεμφυλιακό πλαίσιο των ελεγχόμενων συγκεντρώσεων σε κλειστό χώρο, και αναδεικνύεται σε βασική μορφή πάλης η διαδήλωση σε ανοιχτό χώρο. Δεν είναι τυχαίο, ότι η διαδρομή Προπύλαια – Ομόνοια – Σταδίου – Σύνταγμα είναι κληροδότημα αυτής της περιόδου. Από όλες αυτές τις διαμαρτυρίες των 70 ημερών, ξεχώρισαν για τη μαζικότητά τους και την οργή τους, η κάθοδος, στις 19 Ιούλη, του Γ. Παπανδρέου από το Καστρί στα γραφεία της ΕΚ στην οδό Κολοκοτρώνη με εκατοντάδες χιλιάδες διαδηλωτές να παίρνουν μέρος σε αυτή την κινητοποίηση, η συγκέντρωση και πορεία της ΕΦΕΕ στις 21 Ιούλη στην οποία δολοφονήθηκε ο φοιτητής Σωτήρης Πέτρουλας, η κηδεία του Πέτρουλα δύο μέρες μετά με χιλιάδες κόσμου να διαδηλώνουν στο κέντρο της Αθήνας και τα συνθήματα «Δημοκρατία», «Δημοψήφισμα» και «Τούμπα δολοφόνε» να κυριαρχούν, αλλά και η γενική πολιτική απεργία της 27ης Ιούλη, που παρόλες τις απειλές, τους εργοδοτικούς εκβιασμούς, αλλά και την καταστολή, εξελίχθηκε σε μια τεράστια διαδήλωση με κύρια πολιτικά αιτήματα την καταδίκη της καθοδηγούμενης από τα ανάκτορα πολιτικής εκτροπής, τον εκδημοκρατισμό, το Δημοψήφισμα…
Τα Ιουλιανά αποτελούν το αποκορύφωμα της έμπρακτης αμφισβήτησης του μετεμφυλιακού καθεστώτος, του τότε λεγόμενου «κράτους των εθνικοφρόνων»
Τα Ιουλιανά συνιστούν ουσιώδη ιστορική, αποκρυστάλλωση όλων των συσσωρευμένων πολιτικών, κοινωνικών και ταξικών αντιθέσεων της μετεμφυλιακής περιόδου. Ταυτόχρονα ήταν και το αποκορύφωμα της έμπρακτης αμφισβήτησης του μετεμφυλιακού καθεστώτος, το τότε λεγόμενο «κράτος των εθνικοφρόνων», αυτό που έχει ονομαστεί εκ των υστέρων «καχεκτική δημοκρατία». Σύμφωνα με το Σύνταγμα του 1952 το πολίτευμα οριζόταν ως «βασιλευόμενη δημοκρατία», προβλέποντας βέβαια πραγματικές -και όχι μόνο τυπικές ή συμβολικές- εξουσίες στον βασιλιά. Στην πραγματικότητα βέβαια ακόμα κι αυτά τα όρια παραβιάζονταν τυπικά αλλά και άτυπα, οπότε τα «Ανάκτορα» αποτελούσαν ένα πολύ πραγματικό κέντρο εξουσίας με έμπιστους σε πολιτικά κόμματα και στον κρατικό μηχανισμό, προνομιακές σχέσεις με τους στρατιωτικούς και απευθείας με τις ΗΠΑ και τις υπηρεσίες τους (πρεσβεία και CIA…). Οι στρατιωτικοί ήταν ένας πολιτικός πόλος εξουσίας πέραν οποιασδήποτε ερμηνείας του Συντάγματος, με συνωμοτικές οργανώσεις όπως ο Ιερός Δεσμός Ελλήνων Αξιωματικών (ΙΔΕΑ) με σκοπό την αντιμετώπιση «τυχόν επαπειλούμενου κομμουνιστικού κινδύνου» που μπορεί να διαλύθηκε το 1951 αλλά τα μέλη του συνέχισαν τη δράση τους μέχρι και το πραξικόπημα του 1967. Επίσης βασικό ενοποιητικό στοιχείο αυτών των αξιωματικών ήταν η τυφλή πίστη τους στο ΝΑΤΟ. Κορυφαία στιγμή στρατιωτικής παρέμβασης στην πολιτική ήταν το «σχέδιο Περικλής» ως μηχανισμός απροκάλυπτης επέμβασης του στρατού και των δυνάμεων ασφαλείας, με εντολή της τότε κυβέρνησης της ΕΡΕ, στις εκλογές «βίας και νοθείας» του 1961.
Σημαντικότατος είναι ο ρόλος των ΗΠΑ και των μυστικών τους υπηρεσιών, οι στενές σχέσεις υπαγωγής της ΚΥΠ στη CIA, καθώς και οι απευθείας σχέσεις των ΗΠΑ με τον στρατό και συγκεκριμένα υπουργεία. Ο στρατός, το «παλάτι» μαζί με τα κόμματα της δεξιάς (Ελληνικός Συναγερμός μέχρι το 1956 και ΕΡΕ στη συνέχεια) -παρά τις επιμέρους αντιθέσεις και ανταγωνισμούς τους- ήταν θεματοφύλακες του αντικομμουνιστικού χαρακτήρα του κράτους και της προσήλωσής του στο ΝΑΤΟ και στη «Δύση» στο πλαίσιο του ψυχρού πολέμου και της με κάθε τρόπο παρεμπόδισης της δράσης της αριστεράς. Η αστική τάξη κατατρομαγμένη από την επαναστατική εποποιία της δεκαετίας του ’40, συνέχιζε ένα μονόπλευρο εμφύλιο. Εξάλλου, η λήξη του πολέμου αναγνωρίστηκε επίσημα από το Συμβούλιο της Επικρατείας το… 1962.
Ως εκ τούτου, για να κατορθώσει να πετύχει τους σκοπούς του, το κυρίαρχο μετεμφυλιακά καθεστώς, σε όλη αυτή την περίοδο, όξυνε τον αυταρχισμό και την κοινωνική καταπίεση, επεκτείνοντας μια σειρά από έκτακτα μέτρα του εμφυλίου, σχηματίζοντας το λεγόμενο «Παρασύνταγμα». Μέτρα όπως η παραμονή του ΚΚΕ στην παρανομία, οι διώξεις, οι φυλακίσεις και η εξορία αντιφρονούντων, το φακέλωμα, η απαίτηση «πιστοποιητικού κοινωνικών φρονημάτων» ακόμα και για το επάγγελμα του νεκροθάφτη. Ωμή ήταν η παρέμβαση και ο έλεγχος των θεσμικών συνδικαλιστικών οργάνων (ΓΣΕΕ), η απαγόρευση της απεργίας για τους δημοσίους υπαλλήλους, καθώς και των πολιτικών απεργιών. Όλα αυτά τα μέτρα στο όνομα της καταπολέμησης του κομμουνισμού είχαν βέβαια ταξικό πρόσημο: «Η ελληνική μεγαλοαστική τάξη είναι όμως τόσο άκαμπτα συντηρητική και τόσο αποφασιστικά εγωιστική, ώστε να είναι ικανή να ερμηνεύσει σαν πορεία προς τον κομμουνισμό ένα απλό πρόγραμμα σχετικής βελτίωσης της μοίρας των φτωχών και των αδυνάτων» (Jean Meynaud, Οι πολιτικές δυνάμεις στην Ελλάδα, Α΄ τόμος, σελ 409).
Αυτό το πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο άρχισε να ραγίζει κάτω από την κοινωνική και πολιτική δράση των εργαζόμενων και της νεολαίας. Το εκλογικό αποτέλεσμα της ΕΔΑ το 1958 με 24,43%, η συγκλονιστική απεργία των οικοδόμων στη 1 Δεκέμβρη 1960, το εργατικό κίνημα και τα «115» σωματεία, το κίνημα μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη το 1963 ήταν τα προανακρούσματα του κινήματος των «70 ημερών». Στα Ιουλιανά το μετεμφυλιακό καθεστώς δέχτηκε ένα ισχυρό χτύπημα αλλά δεν γκρεμίστηκε.
Τα στενά περιθώρια της «ομαλότητας»
Η ΕΔΑ και η υπεράσπιση της συνταγματικής τάξης
Η Ένωση Κέντρου, παρά τον «ανένδοτο αγώνα» του Παπανδρέου, δεν αμφισβήτησε τον θεσμό της μοναρχίας, εξάλλου ο τελευταίος δεν σταμάτησε ποτέ να διαφημίζει τον αντικομμουνισμό του και τον ρόλο του στα Δεκεμβριανά. Παρά τα δειλά βήματα εκδημοκρατισμού, κράτησε το ΚΚΕ στην παρανομία, διατήρησε το «πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων» (με μικρότερη ζέση), ενώ δεν αμφισβήτησε τον ατλαντικό προσανατολισμό της χώρας. Στο τέλος συμφώνησε με την ΕΡΕ στη στήριξη της κυβέρνησης Παρασκευόπουλου τον Δεκέμβρη του 1966 περιμένοντας τις εκλογές που ποτέ δεν έγιναν.
Η ΕΔΑ είχε προγραμματική επιδίωξη την Εθνική Δημοκρατική Αλλαγή με τη συμμαχία της «εθνικής τάξης» και στρατηγική τη ειρηνική μετάβαση. Το πιο άμεσο στάδιο ήταν η «δημοκρατική στροφή» για μια «πραγματικά δημοκρατική» κυβέρνηση. Στα Ιουλιανά υπογράμμιζε την αντίθεσή της στη βασιλική εκτροπή, χωρίς να θέτει θέμα μοναρχίας. Όταν αυτό τέθηκε στους δρόμους από διαδηλωτές που φώναζαν «Έξω η γκεσταπίτισσα» (η «βασιλομήτωρ» Φρειδερίκη) και «Δημοψήφισμα» (για το πολιτειακό), η ΕΔΑ «δεν αποκήρυττε, ούτε υιοθετούσε το σύνθημα για δημοψήφισμα» (Αυγή 27/7). Αυτή ήταν και η γραμμή του ΚΚΕ που επίσης μαζί με την ΕΔΑ έθετε το πλαίσιο δράσης του κινήματος: «Ο σημερινός αγώνας είναι αγώνας για την υπεράσπιση της συνταγματικής τάξης και ομαλότητας…» (ΚΕ του ΚΚΕ, 10/7). Αυτή η υπεράσπιση αντανακλούνταν και στο κίνημα όχι μόνο στους στόχους αλλά και στις μορφές πάλης. Στις 27 Ιούλη, στη γενική πανελλαδική απεργία για παράδειγμα, τα στελέχη της ΕΔΑ, καλούσαν τους συγκεντρωμένους μετά τη λήξη της συγκέντρωσης να διαλυθούν χωρίς συλλαλητήριο. Αυτή η γραμμή της ΕΔΑ και του ΚΚΕ είχε και συνειδητή οργανωμένη πολιτική κριτική από τ’ αριστερά της.
Υπήρχαν δυνατότητες για νικηφόρα εξέλιξη;
Το κράτος των «εθνικοφρόνων» ήταν βασισμένο στην πρωτόγνωρη βία και κρατική τρομοκρατία απέναντι στους ηττημένους του εμφυλίου. Δεν κατάφερε να κερδίσει τη συναίνεσή τους. Ο Ν. Πουλαντζάς έγραφε το 1975: «Στην Ελλάδα […] η άρχουσα τάξη μπορεί να κατάφερε να σιωπήσουν οι αρχόμενοι, αλλά δεν κατάφερε […] να επιβάλλει τον λόγο της.» (Κ. Λαμπράκης, Παρεμποδίζοντας την αποστασία, σελ. 16). Οι «αρχόμενοι» συγκρούστηκαν με ένα καθεστώς που ήταν με αποχρώσεις στρατηγική επιλογή της ελληνικής αστικής τάξης για μια ολόκληρη περίοδο, κι αυτό δεν ήταν καθόλου λίγο.
Σ’ αυτή την αντεπίθεση όμως βάραινε η ήττα του ’49. Ηγεμόνευαν δυνάμεις όπως η ΕΚ και ο Γ. Παπανδρέου που παρότι αμφισβητούσαν πλευρές του καθεστώτος ανήκαν κι αυτοί στους νικητές του εμφυλίου. Απ’ τον κόσμο της αριστεράς -της ΕΔΑ και της ΔΝΛ- δεν έλειπε ο ηρωισμός και η αυταπάρνηση, χρειαζόταν πολύ κουράγιο, πίστη και αποφασιστικότητα να είναι κάποιος ΕΔΑΐτης τότε. Ωστόσο είχε στην πλειοψηφία του ενσωματώσει κι αυτός την ήττα, την πολιτική και ιδεολογική αυτολογοκρισία, τον εγκλωβισμό στην ομαλότητα και στα συνταγματικά πλαίσια, και μάλιστα του Συντάγματος του 1952.
Με μια διαφορετική γραμμή και αντίληψη στην αριστερά και συνολικά στο κίνημα, με τη νίκη και το ξήλωμα του μετεμφυλιακού καθεστώτος και τη λαϊκή αυτοπεποίθηση του νικητή οι εξελίξεις θα μπορούσαν να είναι διαφορετικές. Εξάλλου η δουλειά της επαναστατικής αριστεράς δεν είναι -μόνο ή κυρίως-να μετράει με το θερμόμετρο τις «διαθέσεις» και την κατάσταση αλλά να προετοιμάζει την επαναστατική κατάσταση μέσα από τις συγκρούσεις που ξεσπούν στην ταξική πάλη.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 12-13 Ιουλίου 2025
