Αφιέρωμα: Ιουλιανά 1965, ένας πρώιμος ελληνικός Μάης
Αυτές τις μέρες κλείνουν 60 χρόνια από τα Ιουλιανά του 1965, ένα γιγάντιο λαϊκό κίνημα που κλόνισε συθέμελα το μετεμφυλιακό καθεστώς με αφορμή το βασιλικό πραξικόπημα και την «αποστασία». Σ’ αυτό το φύλλο του Πριν παρουσιάζεται το πρώτο μέρος του αφιερώματος στον πρώιμο ελληνικό Μάη.
Νίκος Πελεκούδας
«Οι αποστάσεις που χωρίζουν σήμερα στην Ελλάδα τα καθημερινά πολιτικά αιτήματα από το αίτημα της εξουσίας …είναι τόσο μεγάλες ώστε μπορεί να δημιουργηθεί σύγχυση και μεγάλη μάλιστα. Οι μάζες του Έθνους στέκονται πολύ πέρα από ό,τι το επίσημο κράτος προστάζει και από ό,τι η νομιμότητα παρέχει ως κάτι το δυνατό. …Το αίτημα της εξουσίας πάει σε δεύτερη μοίρα από την πλευρά των άμεσων επιδιώξεων και έρχονται πρώτα τα αιτήματα της συνταγματικής νομιμότητας, της αμερικανοκρατίας και της γερμανοκρατίας… Όμως επειδή οι συσχετισμοί των δυνάμεων ταξικά παρμένοι δίνουν άλλες δυνατότητες, μπορεί η ίδια αυτή πολιτική για τη συνταγματική νομιμότητα να φέρει στο προσκήνιο δυνάμεις τέτοιας σύνθεσης και τέτοιας ανομοιογένειας ώστε να μας φέρει και πάλι μπροστά στην εξουσία.»
Είναι απόσπασμα από επιστολή του μεγάλου μαρξιστή Σεραφείμ Μάξιμου προς την ηγεσία της ΕΔΑ μετά τις εκλογές του 1958 και την εκλογή της στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης εννιά χρόνια μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου. Προφητικά πραγματικά λόγια για όσα θα επακολουθούσαν τον Ιούλη του 1965. Το ταξικό και πολιτικό ρήγμα στην ελληνική κοινωνία παρέμενε ορθάνοιχτο…
Τα Ιουλιανά 1965 είναι η πρώτη μαζική εκδήλωση αυτού του χάσματος με όρους ταξικής και ευρύτερης κοινωνικής αντιπαράθεσης για πρώτη φορά από το τέλος του εμφυλίου πολέμου. Από το 1950 μέχρι και τις παραμονές σχεδόν των Ιουλιανών η φτώχεια και η εξαθλίωση αφήνουν το αποτύπωμά τους στους όρους ζωής. Χαμηλά ημερομίσθια, ανεργία και υποαπασχόληση, το 50% του αγροτικού κόσμου βγάζει λιγότερα ακόμα και από αυτά που χρειάζεται για να συντηρεί τις καλλιέργειές του, το πρόβλημα της κατοικίας ασφυκτικό. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 ο ελληνικός καπιταλισμός επιταχύνει την ανάπτυξή του, πυροδοτώντας τις απαιτήσεις της εργαζόμενης πλειονότητας. Στη δουλειά και τις σπουδές βγαίνουν νέες γενιές, που δεν έχουν ζήσει την ήττα του 1949. Παρακολουθούν και γνωρίζουν τη διεθνή κρίση του ιμπεριαλισμού και τα κινήματα αμφισβήτησής του.
Στη βάση των γεγονότων βρίσκεται το κοινωνικό πρόβλημα και η νέα ριζοσπαστική πολιτική αναζήτηση. Αλλά και οι πολιτικές διώξεις. Το βασιλικό αστικό καθεστώς δεν ανέχεται ακόμα και τις δειλές και ανεπαρκείς μεταρρυθμιστικές πολιτικές της Ένωσης Κέντρου. Ο Στρατός ήταν αδύνατο να δοθεί εν λευκώ σε οποιαδήποτε κυβέρνηση και υπό το βάρος του Κυπριακού αλλά και εξαιτίας της ανάγκης επιτήρησης και απόκρουσης του «κομμουνιστικού κινδύνου». Η ΕΚ αδυνατεί να αντιπαρατεθεί στο Παλάτι, συμφωνώντας με την ανάγκη ύπαρξης του θεσμού, ενώ από την άλλη μεριά αδυνατεί να ελέγξει τις λαϊκές προσδοκίες εντός των προκαθορισμένων πλαισίων διακυβέρνησης και του σεβασμού των θεσμών.
Για 70 μέρες η παρέμβαση των μαζών τρομάζει τους αντιπάλους της αλλά και την ΕΔΑ. Τους πρώτους γιατί «το κλίμα θυμίζει ολίγον 44 και ολίγον 47» όπως έγραφε ο Παπαληγούρας στον Καραμανλή. Την ΕΔΑ γιατί έκανε κομμάτια την πολιτική της μη ρήξης και της σύνεσης, καθώς και της προσπάθειας περικοπών των λαϊκών διεκδικήσεων.
Τα Ιουλιανά συνιστούν μια συνολική κρίση εκπροσώπησης. Κρίση της μοναρχίας, όλων των πολιτικών κομμάτων, αμφισβήτηση του ρόλου του Στρατού και των Αμερικανών, κρίση των όρων ζωής. Κρίση που εκδηλώνεται με εξεγερτικό τρόπο, κονιορτοποιώντας όσους θέλησαν να στριμώξουν τα γεγονότα απλά σε μια απαίτηση του λαού για ομαλό κοινοβουλευτισμό, αλλά και όσους μίλησαν για προεπαναστατική κατάσταση, απαλείφοντας έτσι τον καθοριστικό ρόλο του κόμματος και ευρύτερα της συγκρότησης του επαναστατικού υποκειμένου.
Τα Ιουλιανά είναι τμήμα της ιστορίας μας, αλλά και συνοδοιπόρος στις σύγχρονες μάχες μας.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 12-13 Ιουλίου 2025
