Κώστας Παλούκης
Οι Πρωτομαγιές της «τρίτης περιόδου» 1928-1931
1927–1928: Μαχητικός Κύκλος. Απεργίες και κινητοποιήσεις.
Τέλος 1928: Αρχή ύφεσης.
1928: Η «Τρίτη Περίοδος». Στ΄ Συνέδριο ΚΔ: Ρήξη με σοσιαλδημοκρατία, γραμμή «ενιαίου μετώπου από τα κάτω».
1929: Ρήξη και Καταστολή. Ίδρυση Ενωτικής ΓΣΕΕ από το ΚΚΕ. 3η Ολομέλεια ΚΚΕ: Χαρακτηρισμός όλων των άλλων δυνάμεων ως «φασιστικών». Προώθηση παράνομων μεθόδων και υψηλής πειθαρχίας. Ψήφιση Ιδιώνυμου: Καταστολή κομμουνιστικού κινήματος.
1930: Ολοκληρωτική Ύφεση. Πλήρης παύση κινηματικής δραστηριότητας.
Πρωτομαγιά 1930: Διασπασμένες συγκεντρώσεις, μαζικές συλλήψεις. Απομόνωση του ΚΚΕ, άνοδος αρχειομαρξιστών.
1931: Δειλή Ανάκαμψη και Ανακατατάξεις. Φεβρουάριος: Σύνθημα «τάξη εναντίον τάξης», έμφαση στη βία.
Πρωτομαγιά 1931: Μεγάλη συγκέντρωση ΚΟΜΛΕΑ, βίαιη καταστολή. Συνεργασία βάσης ΚΚΕ–αρχειομαρξιστών στις συγκρούσεις. Φθορά ΚΚΕ, άνοδος αρχειομαρξιστών.
Νοέμβριος 1931: Ανάδειξη Ζαχαριάδη στην ηγεσία του ΚΚΕ.
Μετά το 1928, το ΚΚΕ υιοθετεί την πολιτική της «τρίτης περιόδου» με την οποία κλιμακώνει τη δράση του σε περιεχόμενο και πρακτικές. Αντίστοιχα κλιμακώνει και το κράτος με ένταση της καταστολής. Οι πρωτομαγιάτικες απεργίες και κινητοποιήσεις μετατρέπονται σε επετειακές συγκρούσεις με έντονα στοιχεία βίας.
Το Στ΄ Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς (ΚΔ) το 1928 όρισε την «τρίτη περίοδο» κρίσης του καπιταλισμού και επέβαλε απόλυτη ρήξη με τα σοσιαλδημοκρατικά και ρεφορμιστικά κόμματα. Το ΚΚΕ υιοθέτησε άμεσα τη γραμμή του «ενιαίου μετώπου από τα κάτω» και ίδρυσε την Ενωτική ΓΣΕΕ (1929), αποκλείοντας άλλες παρατάξεις.
Η 3η Ολομέλεια (1929) εδραίωσε τη «τριτοπεριοδική πολιτική», προωθώντας τη μαχητική κινητοποίηση και χαρακτηρίζοντας όλες τις μη κομμουνιστικές δυνάμεις «φασιστικές», περιορίζοντας έτσι το Ενιαίο Μέτωπο σε κομματικούς σχηματισμούς. Η νέα πολιτική αποκήρυξε τον λεγκαλισμό και προώθησε παράνομες μεθόδους, υψηλή πειθαρχία και συνωμοτικές δομές, ακόμα και σε περιόδους νομιμότητας. Κάθε διαδήλωση θεωρούνταν άσκηση για μελλοντική ένοπλη σύγκρουση, με το ΚΚΕ να κινητοποιεί δυνάμεις για απεργιακά ξεσπάσματα, όπως στο εργοστάσιο λιπασμάτων της Δραπετσώνας.
Εμπνεόμενο από το ΚΚ Γερμανίας και τις συγκρούσεις της Πρωτομαγιάς του 1929, το ΚΚΕ στόχευε όχι μόνο σε οικονομικές, αλλά και πολιτικές απεργίες. Αντιδρώντας, η κυβέρνηση Βενιζέλου ψήφισε το Ιδιώνυμο (1929), υιοθετώντας το γερμανικό μοντέλο καταστολής. Παρότι αναγνώριζε ότι δεν υπήρχε άμεσος κίνδυνος για το πολίτευμα, επικαλέστηκε την ανάγκη προστασίας της κοινωνικής τάξης. Ο αντικομμουνισμός χρησιμοποιήθηκε για την καταστολή του εργατικού κινήματος, με σκληρές επιθέσεις και συλλήψεις σε διαδηλώσεις, όπως οι Πρωτομαγιές. Το ΚΚΕ υπέστη σημαντικά πλήγματα, χάνοντας έδαφος στο εργατικό κίνημα, κενό που κάλυψαν νέες δυνάμεις, όπως η ΚΟΜΛΕΑ (αρχειομαρξιστές).
Ο μαχητικός κύκλος 1927-1928 έληξε το 1930, σηματοδοτώντας για πρώτη φορά μετά το 1922 πλήρη παύση κινηματικής δραστηριότητας. Σε αντίθεση με τα δραματικά τέλη του 1922 και του 1926, η ύφεση αυτή οφειλόταν κυρίως στην εντατικοποίηση της καταστολής μετά το Ιδιώνυμο. Παράλληλα, εκδηλώθηκαν κινήσεις φτωχών αγροτών και ανέργων. Το 1931 έφερε μια περιορισμένη κινηματική ανάκαμψη, που μέχρι τον Οκτώβριο και την απεργία των υποδηματεργατών παρέμενε μικρής κλίμακας. Ουσιαστικά, το 1931 δεν διέφερε πολύ από το 1930, με αισθητή μόνο την αύξηση τρομοκρατικών ενεργειών και αποπειρών αυτοκτονίας.
Το 1930, παρά την κλιμακούμενη πολιτική αστάθεια, την οικονομική κρίση και τη μαζική ανεργία, εργάτες προσπάθησαν να κινητοποιηθούν. Η κυβέρνηση, ανησυχώντας για πιθανές εξεγέρσεις, ανέπτυξε από την παραμονή ισχυρές δυνάμεις καταστολής. Οι αρχειομαρξιστές και οι σοσιαλιστές πρότειναν μαζικό, νόμιμο εορτασμό, προσπαθώντας να κινητοποιήσουν ευρύτερες εργατικές μάζες. Το ΚΚΕ αρνιόταν σταθερά κάθε ενωτικό κάλεσμα των αρχειομαρξιστών, επιμένοντας σε ξεχωριστές, παράνομες και μαχητικές συγκεντρώσεις. Στην Αθήνα, τον Πειραιά, τη Θεσσαλονίκη και την Καβάλα οργανώθηκαν μικρές συγκεντρώσεις και απεργίες, με αιτήματα υπεράσπισης εργατικών δικαιωμάτων και αντίστασης στην καταπίεση. Οι κινητοποιήσεις όμως καταπνίγηκαν με μαζικές συλλήψεις και στρατιωτική παρουσία. Η εικόνα του 1930 έδειξε ότι η κρατική πίεση και η απομόνωσή του από ευρύτερες εργατικές μάζες, περιόριζαν δραστικά την επιρροή του ΚΚΕ.
Η Πρωτομαγιά του 1931 σήμανε τη φθορά του ΚΚΕ και τη δυναμική άνοδο των αρχειομαρξιστών
Τον Φλεβάρη του 1931, ο Ριζοσπάστης προβάλλει το σύνθημα «τάξη εναντίον τάξης», ενώ η Πάλη των Τάξεων δημοσιεύει το άρθρο «Βία στη Βία», υμνώντας την εργατική βία. Η στροφή προς πρακτικές αντεκδίκησης κατά των κατασταλτικών δυνάμεων έφερε την οργάνωση πιο κοντά στο ΚΚΕ και διευκόλυνε τους κομμουνιστές όλων των τάσεων, ιδιαίτερα πρώην αρχειομαρξιστές, να καταφεύγουν ευκολότερα στη βία. Η Πρωτομαγιά του 1931 ανέδειξε ξεκάθαρα τη μετατόπιση συσχετισμών στο εργατικό κίνημα. Η ΚΟΜΛΕΑ, ακολουθώντας τη στρατηγική του νόμιμου και μαζικού εορτασμού, κατάφερε να οργανώσει μεγάλη συγκέντρωση στα Χαυτεία. Η αστυνομία επενέβη βίαια, με συλλήψεις και ξυλοδαρμούς. Το ΚΚΕ συνέχιζε να αρνιέται κάθε ενωτικό κάλεσμα και χαρακτήριζε τους αρχειομαρξιστές «αρχειοφασίστες». Στην πράξη, όμως, τα μέλη των δύο οργανώσεων συχνά συνεργάζονταν στις συγκρούσεις μαζί με την αστυνομία. Η Πρωτομαγιά του 1931 σήμανε τη φθορά του ΚΚΕ και τη δυναμική άνοδο των αρχειομαρξιστών. Η ανατροπή αυτή θα σημάνει συναγερμό στο ΚΚΕ. Η ΚΔ προώθησε μια νέα ηγεσία στο ΚΚΕ τον Νοέμβριο του 1931. Επικεφαλής της τριμελούς καθοδήγησης τέθηκε ο Νίκος Ζαχαριάδης.
Ο μαχητικός κύκλος 1927-1930 έληξε χωρίς το δραματικό τέλος προηγούμενων περιόδων, αλλά με αισθητή ύφεση. Η καταστολή μετά το Ιδιώνυμο συνέβαλε στην αποδυνάμωση του κινήματος, αν και σημειώθηκαν κινήσεις φτωχών αγροτών και ανέργων. Το 1931 έφερε μικρές κινητοποιήσεις και αύξηση τρομοκρατικών ενεργειών και αυτοκτονιών, χωρίς ωστόσο ουσιαστική διαφορά από το 1930. Παρά την ύφεση, το κράτος προχώρησε σε σκληρή καταστολή και σενάρια συνωμοσίας περί κομμουνιστικής απειλής. Το ΚΚΕ, αν και εξασθενημένο, άρχισε να ανασυντάσσεται, ενώ η αρχειομαρξιστική οργάνωση, επίσης στοχοποιημένη, αποτέλεσε δεύτερο πόλο του «εσωτερικού εχθρού». Παρά τις μεταξύ τους αντιθέσεις, οι κομμουνιστικές οργανώσεις επικοινώνησαν και συνένωσαν τις δυνάμεις τους, αποτελώντας ξανά ορατή απειλή. Οι Πρωτομαγιές του 1929, 1930 και 1931 αποτύπωσαν την κρίση και τη μεταμόρφωση του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα. Το ΚΚΕ, εγκλωβισμένο στη στρατηγική της «τρίτης περιόδου», απομονώθηκε και δέχτηκε σκληρά χτυπήματα από την κρατική καταστολή. Αντίθετα, οι αρχειομαρξιστές αξιοποίησαν τα λάθη του, προτείνοντας ένα πιο ευρύ και μαζικό σχέδιο δράσης. Αυτό που αξίζει να σημειωθεί είναι πως το κράτος φαινόταν αποφασισμένο για ένα «τελικό χτύπημα», παρά την κινηματική ύφεση.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 26-27 Απριλίου
