Κωστής Ζαχαρόπουλος
Οι επικεφαλής των μεγαλύτερων πολυεθνικών πολυκλαδικών μονοπωλίων των ΗΠΑ αποκτούν άμεση σχέση με το αμερικανικό κράτος και τις δομές του. Ο διαβόητος Ίλον Μασκ γίνεται υπερυπουργός της κυβέρνησης Τραμπ, ελέγχοντας τον κρατικό μηχανισμό. Οι σχέσεις μεταξύ κράτους-κεφαλαίου τροποποιούνται… Το μεγάλο κεφάλαιο ισχυροποιείται και το αστικό κράτος γίνεται πιο επιθετικό!
Κράτος-επιχείρηση στην υπηρεσία των επιχειρήσεων
Ποια είναι η κάστα των «εκλεκτών» του Τραμπ; Γιατί τους χρειάζεται και γιατί τον χρειάζονται εκείνοι; Μία ανίερη πολιτική συμμαχία, αλλάζει τις σχέσεις κράτους-κεφαλαίου και αδυνατίζει τα μεταξύ τους όρια. Σε μία περίοδο εκρηκτικής υπερσυσσώρευσης πλούτου και σκληρών ανταγωνισμών, οι πιο ισχυρές μερίδες του κεφαλαίου, παρατάσσονται στην «πρώτη γραμμή» του δυτικού καπιταλισμού, ενόψει της ολοένα και αυξανόμενης σύγκρουσης με το κινεζικό υπόδειγμα.
Κατά την προετοιμασία αυτής, εκείνοι που αναδείχθηκαν σε ικανοί «managers» των επιχειρήσεών τους, τώρα καλούνται να προωθήσουν απευθείας κρατικές πολιτικές. Δεν είναι εκλεγμένοι, αλλά παίρνουν ενεργό ρόλο στην κρατική διαχείριση! Ένα από τα «όπλα» τους, η κοινωνική αναγνωρισιμότητα, αλλά και επιρροή. Η ικανότητα που έχουν να κάνουν το «πόπολο» να ζητωκραυγάζει όταν βλέπει το νέο (πανάκριβο) i-phone ή όταν ακούει πως θα σταλούν αστροναύτες στον Άρη. Μπορεί οι λαοί να μην έχουν τίποτα να κερδίσουν όσον αφορά τη «τσέπη» τους από τα παραπάνω -μάλλον το αντίθετο συμβαίνει- εμπιστεύονται όμως αυτούς που εμφανίζονται ως «ημίθεοι» της εποχής.
Τα παλιά μοντέλα διοίκησης και τα κοινωνικά συμβόλαια που κυοφορούσαν, πλέον, δεν αποδίδουν! Η κρατική διοίκηση πρέπει να αλλάξει, σε σύμπνοια με τις τεκτονικές αλλαγές που συντελούνται στη σφαίρα της παραγωγής και αναπαραγωγής.
Η ακόμα πιο άμεση εκπροσώπηση των δυνάμεων του κεφαλαίου στην πολιτική σκηνή, προεικονίζει το μέλλον του ολοκληρωτικού καπιταλισμού…
Η επέλαση των «broligarchs» στις ΗΠΑ
Στο πολιτικό, κοινωνικό και γεωπολιτικό τσουνάμι των τελευταίων μηνών που έχει επιφέρει η επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ το μεγαλύτερο ίσως πλήγμα δέχτηκε το ίδιο το ομοσπονδιακό κράτος των ΗΠΑ και ο δημόσιος τομέας. Οι δημόσιοι και κρατικοί υπάλληλοι, νευραλγικά υπουργεία όπως το Οικονομικών και πιο πρόσφατα της Παιδείας, η κρατική χρηματοδότηση στην έρευνα, τα κρατικά προγράμματα κοινωνικής ασφάλισης και η USAID, είναι μονάχα λίγα από τα παρακλάδια του κράτους των ΗΠΑ που «γονατίζουν» μπροστά στο νέο και κυνικά επονομαζόμενο «Υπουργείο κυβερνητικής αποτελεσματικότητας», γνωστό και ως DOGE.
Στο τιμόνι αυτού βρίσκεται ο λαβαροφόρος του τραμπισμού και δεξί χέρι του προέδρου, παρότι μη εκλεγμένος από τον λαό, Ίλον Μασκ. Ο γνωστός ιδιοκτήτης του X και CEO των Tesla και SpaceX ηγείται πλέον μίας εκστρατείας περικοπών και λιτότητας στο αμερικάνικο δημόσιο με σκοπό δήθεν την αποδοτικότερη λειτουργία του, την εξάλειψη της δυσβάσταχτης γραφειοκρατίας και την αποδέσμευση κεφαλαίων –στην πραγματικότητα, με σκοπό τη λειτουργία και του δημόσιου τομέα με ιδιωτικο-οικονομικά κριτήρια και λογική κόστους-οφέλους που χαρακτηρίζουν τη λειτουργία των καπιταλιστικών επιχειρήσεων. Ο συγκεκριμένος μεγιστάνας εκτός των παραπάνω, βέβαια, «τυγχάνει» να είναι και ο πλουσιότερος άνθρωπος του κόσμου με περιουσία εκτιμώμενη σε ποσό μεγαλύτερο από 397 δισεκατομμύρια δολάρια.
Ο Ίλον Μασκ δεν είναι η εξαίρεση στην κλίκα του «0,01%». Αντιθέτως, η νέα κυβέρνηση των ΗΠΑ φαίνεται να επιθυμεί αναβάθμιση των -ήδη άρτιων- σχέσεων του Λευκού Οίκου με την αφρόκρεμα του καπιταλισμού. Έτσι, λοιπόν, στην ορκωμοσία του Τραμπ ο κόσμος είδε παραταγμένους και σε διάθεση απόλυτης ευφορίας την κλίκα πολυδισεκατομμυριούχων γνωστών και ως «Tech-oligarchs» ή ακόμα συνηθέστερα ως «Broligarchs». Τα βασικά ονόματα της ομάδας αυτής είναι τα ακόλουθα: Ίλον Μασκ (πλουσιότερος άνθρωπος στον πλανήτη), Μαρκ Ζούμπεργκεργκ (2ος πλουσιότερος), Τζεφ Μπέζος (3ος πλουσιότερος), Σαμ Άλτμαν (CEO της OpenAI), Τιμ Κουκ (CEO της Apple), Σούνταρ Πιτσάι (CEO της Google) και Σου Ζι Τσιου (CEO του TikTok). Πρόκειται για πρόσωπα αμύθητου πλούτου με υπερεθνική επιρροή στους πλέον κρίσιμους κλάδους του σύγχρονου καπιταλισμού. Συγκεκριμένα αυτούς της τεχνολογίας, της τεχνητής νοημοσύνης και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Καλοπροαίρετα, θα πει κάποιος: «Τι αλλάζει;». Ανέκαθεν οι αστικές κυβερνήσεις στηρίζονταν σε τμήματα του κεφαλαίου, όπως ανέκαθεν «εξέχοντες» κεφαλαιοκράτες έσπευδαν να δηλώσουν στήριξη σε νεοεκλεγείσες κυβερνήσεις. Η κατάσταση, όμως, στη σημερινή Αμερική που τελεί υπό την αιγίδα Τραμπ, δείχνει κάποιες αξιοσημείωτες ασυνέχειες στις ιστορικά διαμορφωθείσες σχέσεις πολιτικής εξουσίας-κεφαλαίου.
Ποτέ στην ιστορία του καπιταλισμού δεν ήταν τόσο απροκάλυπτη και γυμνή η κυριαρχία του κεφαλαίου επί των αστικών πολιτικών δομών και θεσμών
Σε περίοδο συσσώρευσης τόσο υψηλών κερδών από τους καπιταλιστές των παραπάνω τομέων, κάτοχοι τόσο μεγάλου πλούτου, που ταυτόχρονα ελέγχουν σημαντικούς κλάδους της παραγωγής/αναπαραγωγής, αποκτούν ένα σχεδόν… θεϊκό στάτους, που δεν έχουμε ξανασυναντήσει ως σήμερα στην ιστορία του καπιταλισμού. Πράγματι, ας αναρωτηθεί κανείς: σε ένα σύστημα πιστό μόνο στους νόμους της αγοράς, ένας άνθρωπος ικανός να τους λυγίζει προς όφελος του δεν είναι μίας μορφής «υπέρτατου κεφαλαιοκράτη»; Ας δούμε πώς εκτινάχθηκαν τα κέρδη τους, μόνο και μόνο από την αναγγελία επανεκλογής του «φίλου» τους. Τις εβδομάδες μετά τις αμερικανικές εκλογές, λοιπόν, οι μετοχές της Tesla του Μασκ σημείωσαν άνοδο της τάξης του 40% και εντός δύο μηνών ο ίδιος αύξησε την περιουσία του κατά 109 δισ. δολάρια. Ταυτόχρονα και άλλες μετοχές επιχειρήσεων στενών συνεργατών του προέδρου έφτασαν επίσης σε υψηλά επίπεδα (+23% για την Palantir του Πίτερ Τιλ και καλπάζοντα ποσοστά για την μετοχή της Google μέχρι το σοκ που επέφερε το λανσάρισμα DeepSeek). Ενδιαφέρον παρουσιάζει πως ακόμα και ο ιερότερος όλων των κλάδων της αμερικάνικης οικονομίας, αυτός της βιομηχανίας όπλων, εμφανίζεται στο επίκεντρο του φαινομένου με στοιχεία της WSJ να δείχνουν επιχειρήσεις φιλικά προσκείμενες προς τον Μασκ να ανεβαίνουν, ενώ οι μετοχές ανταγωνιστών πέφτουν.
Φυσικά, πάντα οι επιχειρήσεις που στήριζαν έναν/μία υποψήφιο/α για την προεδρία, εμφάνιζαν δυναμικές τάσεις στο χρηματιστήριο, αμέσως μετά την επανεκλογή αυτού/αυτής. Όμως, στην εποχή των bitcoin και των μιμιδίων, το γεγονός πως μία πολιτική εξέλιξη μπορεί να επιφέρει κέρδη αρκετών δισεκατομμυρίων σε κάποιους, οι οποίοι βρίσκονται στην κορυφή της πυραμίδας του κεφαλαίου (συμπεριλαμβανομένου του Τραμπ), αποτελεί σημείο που χρήζει προσοχής.
Χάρη σε αυτά τα θεαματικά ταχυδακτυλουργικά, που κάνουν τις αμερικανικές αγορές – και συχνά όχι μόνο- να μοιάζουν με «τσιφλίκι» τους, η ομάδα των μεγιστάνων του τεχνολογικο-πληροφορικο-βιομηχανικού συμπλέγματος (με την ευρύτητα των υποκλάδων και τομέων που περιλαμβάνει) βαθαίνει την εμπλοκή τους στην πολιτική σκηνή. Είναι ξεκάθαρο, πως η δήθεν εξυγίανση του αμερικανικού κράτους, που προβαλλόταν ως κεντρικό στοιχείο του προεκλογικού προγράμματος Τραμπ, δεν ήταν τίποτα διαφορετικό από ένας ευφημισμός για την μετατροπή του κρατικού μηχανισμού σε μία δομή επιχείρησης. Δημιουργούνται δηλαδή υπάλληλοι του δημοσίου στη βάση της λογικής πως ως εργάτες δεν είναι τίποτα περισσότερο από γρανάζια προς αλλαγή, οι ενδιάμεσοι managers στη νομοθετική και εκτελεστική εξουσία ουσιαστικά έχουν απλά τον ρόλο εφαρμογής των μέτρων που έρχονται «από πάνω», ενώ στην κορυφή έχουμε το «διοικητικό συμβούλιο» που περιλαμβάνει την κλίκα του Μασκ και τον ίδιο ως CEO. Είναι πολύ χαρακτηριστική η πρόσφατη πρόσκληση-πρόκληση του Μασκ προς τους ομοσπονδιακούς υπαλλήλους να στείλουν μέιλ για το τι έκαναν την τελευταία εβδομάδα, με τη διευκρίνιση ότι η μη απάντηση θα θεωρηθεί παραίτηση. Ποτέ στην ιστορία του καπιταλισμού δεν ήταν τόσο απροκάλυπτη και γυμνή η κυριαρχία του κεφαλαίου επί των αστικών πολιτικών δομών και θεσμών! Η μετάλλαξη της παραδοσιακής κρατικής γραφειοκρατίας σε μία δρώσα κατά επιχειρηματικά πρότυπα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως «πείραμα» για μελλοντικές αναδιατάξεις στην κρατική δομή του δυτικού καπιταλισμού.
Παράλληλα, η εμφάνιση των «Broligarchs» ως «διασωστών» της κρατικής εξουσίας, ισχυροποιεί τη θέση τους και στον τομέα της επικοινωνίας και της ενημέρωσης (η σχέση αυτή λειτουργεί και αντίστροφα). Χάρη στον απόλυτο έλεγχο των social media που ασκούν, καταφέρνουν να διεξάγουν μία νέα σταυροφορία ενάντια σε όποιον διαφωνεί με την κοσμοαντίληψη των εκλεκτών μεγιστάνων. Από την φίμωση φωνών υπέρ της Παλαιστίνης και την εκστρατεία διαδικτυακής περιθωριοποίησης της λοατκι+ κοινότητας μέχρι την ανακοίνωση για κατάργηση των fact-checking μηχανισμών της Meta, το δόγμα είναι κρυστάλλινα ξεκάθαρο: «Αν η πραγματικότητα διαφωνεί μαζί μας, τόσο το χειρότερο για την πραγματικότητα»!
Η ανάπτυξη του ολοκληρωτικού καπιταλισμού με την καθολικοποίηση της εκμετάλλευσης και την αναβάθμιση του ρόλου των πολυεθνικών-πολυκλαδικών μονοπωλίων οδηγεί τόσο σε νέα επίπεδα υπερσυσσώρευσης πλούτου, όσο και σε νέους τρόπους άσκησης της πολιτικής εξουσίας και δομής-λειτουργίας του κράτους. Τα σύνορα ανάμεσα σε ιδιωτικό και δημόσιο τομέα «ξεθωριάζουν», όπως ξεθωριάζουν και εκείνα ανάμεσα στην κρατική εξουσία και το κεφάλαιο. Τα νέα στοιχεία που αναδύονται σήμερα δεν είναι η απόδειξη της ήττας των αντιλήψεων για μία άλλη κοινωνία. Αλλά, το σήμα για την ανυποχώρητη διεκδίκηση αυτής.
Η κρυφή γοητεία της νέας μπουρζουαζίας
Το αρχέτυπο του αυτοδημιούργητου επιχειρηματία που μετά από δεκαετίες σκληρού μόχθου κατάφερε να ανελιχθεί στην οικονομική σκάλα και να εξελιχθεί σε καταξιωμένο κεφαλαιοκράτη στην κορυφή της δεν είναι κάτι καινούργιο. Ωστόσο, στην εποχή των social media και της κατανάλωσης εύπεπτου περιεχομένου μικρής διάρκειας, οι εντυπώσεις έχουν πολλαπλασιαστικά μεγαλύτερη βαρύτητα. Έτσι, λοιπόν, η ιδέα του πλουσιότερου ανθρώπου στο «προσκεφάλι» της κυβέρνησης των ΗΠΑ είναι, ακόμα και μήνες μετά τις εκλογές, ιδιαίτερα αρεστή στην αμερικανική κοινωνία. Άλλωστε, αφού είναι χαρισματικός στο επιχειρείν, ο Ίλον Μασκ σίγουρα θα μπορέσει να σώσει το κράτος από τα δεινά του.
Ο κόσμος, και ειδικά η νεολαία, ταυτίζεται με αυτή την προσωπικότητα, καθώς παρουσιάζεται ως «outsider» στο πολιτικό παιχνίδι. Ακριβώς όπως και ο μέσος αμερικανός εργάτης που κάθε μέρα νιώθει την κυβέρνηση όλο και πιο εχθρική απέναντι του. Υπάρχει βέβαια μία «μικρή» διαφορά μερικών εκατοντάδων δισεκατομμυρίων και διαθέσιμης πολιτικής επιρροής μεταξύ των παραπάνω! Εδώ ακριβώς, λοιπόν, είναι που διαφαίνεται με τον πιο ωμό τρόπο η ηγεμονία της κυρίαρχης ιδεολογίας επί των «από κάτω». Ας σκεφτεί κανείς, απλά, τον ζήλο με τον οποίο μία σημαντική μερίδα της αμερικανικής κοινωνίας, σύμφωνα με έρευνα της βρετανικής YouGov, υποστηρίζει σθεναρά τα σχέδια του Μασκ περί εποικισμού του Άρη. Μία κίνηση η οποία στον καπιταλισμό δεν έχει τίποτα να προσφέρει στην πληττόμενη πλειοψηφία.
Σημεία του σύγχρονου καπιταλισμού
Το «θόλωμα» των ορίων κράτους-κεφαλαίου αποτελεί απόρροια της υπερ-συσσώρευσης δύναμης των πολυεθνικών-πολυκλαδικών μονοπωλίων (ΠΠΜ) και μέτρο προετοιμασίας στο πλαίσιο όξυνσης των εθνικών-καπιταλιστικών ανταγωνισμών. Η εκπροσώπηση των ΠΠΜ στην πολιτική σκηνή των ΗΠΑ γίνεται πιο άμεσα σε σχέση με παλιότερα, διότι οι ανάγκες αυτών γίνονται πιο επιτακτικές και επιθετικές. Από την ευθεία επέμβαση στην κρατική διαχείριση και την άρθρωση πολιτικού λόγου σε συγκεκριμένη πολιτική κατεύθυνση, τα ΠΠΜ επιδιώκουν να αποσπάσουν πολιτικά μέτρα και αντιλήψεις με βάση τα οποία τα κέρδη τους θα φορολογούνται ακόμη λιγότερο, τα εργασιακά/συνδικαλιστικά δικαιώματα θα χτυπηθούν ακόμα πιο κατάφωρα, οι λαϊκές αντιστάσεις θα καταστέλλονται ακόμα ισχυρότερα και τμήματα της κρατικής διοίκησης και πόρων θα περάσουν στα χέρια τους.
Αυτή τη στιγμή, το «πείραμα» αυτό ξεδιπλώνεται αποκαλυπτικά στις ΗΠΑ, καθώς εκείνες αναδιατάσσουν την κρατική δομή και τις σχέσεις αυτής με το κεφάλαιο προκειμένου να ανταγωνιστούν αποτελεσματικότερα την Κίνα. Παρόλα αυτά εκφάνσεις του «πειράματος» αποτυπώνονται όλο και εντονότερα και στην Ευρώπη. Η εκπροσώπηση κεφαλαιοκρατών μπορεί -ακόμη- να μην είναι τόσο άμεση και ούτε έχει βγει μπροστά μία hi-tech γενιά ολιγαρχών ανάλογη με αυτή των ΗΠΑ, παρόλα αυτά η σκληρή ευθυγράμμιση των κρατικών πολιτικών με τα συμφέροντα του ευρωπαϊκού κεφαλαίου, στις νέες γεωπολιτικές συνθήκες, φαίνεται να προσομοιάζει με πτυχές των όσων γίνονται στις ΗΠΑ.
Χρίστος Κρανάκης
