Αιμιλία Καραλή
Έχουν δεν έχουν ψυχή, οι λέξεις εμψύχωσαν πολλούς ανθρώπους να αγωνιστούν για αξίες και καταστάσεις που δηλώνουν. Μια από αυτές είναι και η ελευθερία. Δεν έχουμε όμως όλοι την ίδια αντίληψη γι’ αυτή. Ελευθερία έχει τίτλο το βιβλίο της Μέρκελ, για την ελευθερία ματώνουν τόσοι στον κόσμο.
«Κόλαση η νέα φωτό που ανέβασε στο Ίνσταγκραμ η …»· «καταπέλτης η απάντηση του…»· «οργή στο τουίτερ προκάλεσε η δήλωση της…»· «σοκ η εξέλιξη της σειράς…»· «σεισμό προκάλεσε το νέο τραγούδι Σικ Σακ Σοκ του…»: είναι μερικοί από τους τίτλους πρωινομεσημεριανάδικων εκπομπών και αντίστοιχου ύφους ιστοσελίδων και περιοδικών. Όσο πιο γελοίο το γεγονός τόσο πιο πομπώδης ο τίτλος που το επιγράφει. Και δεν είναι ότι οι λέξεις χάνουν το νόημά τους. Σε άλλα γλωσσικά περιβάλλοντα συναντημένες αποκτούν άλλη σημασία.
Η Κόλαση, για παράδειγμα, μπορεί να παραπέμψει στο έργο του Ντάντε ή την κατάσταση που βιώνουν τα θύματα των πολέμων. Ο καταπέλτης δεν θυμίζει μόνο την έναρξη του ταξιδιού ενός πλοίου, αλλά και τη μάταιη προσπάθεια του Αντώνη Καρυώτη να κρατηθεί σε αυτόν ενώ μέλη του πληρώματος τον έσπρωχναν στη θάλασσα, όπου και βρήκε τον θάνατο. Παρόμοια παραδείγματα μπορεί να βρει κάποιος πολλά.
Όμως στη γλώσσα γουαρανί «νιε ε» σημαίνει λέξη, αλλά και ψυχή. Οι Ινδιάνοι Γουαρανί πιστεύουν πως όσοι λένε ψέματα ή σπαταλάνε τις λέξεις προδίδουν την ψυχή. Μπορεί να έχει μια λέξη ψυχή; Το πίστευε αυτό ο Πάουλο Φρέιρε που μας προέτρεπε όταν διαβάζουμε να μην περπατάμε πάνω στις λέξεις, αλλά να καταλαβαίνουμε την ψυχή τους. Έχουν δεν έχουν ψυχή, οι λέξεις εμψύχωσαν -και εμψυχώνουν- πολλούς ανθρώπους να αγωνιστούν και να δημιουργήσουν για αξίες και καταστάσεις που δηλώνουν. Μια από αυτές είναι και η ελευθερία. Δεν είναι μόνο οι εξεγέρσεις και οι επαναστάσεις, δεν είναι μόνο μεγάλα έργα τέχνης που είχαν αίτημα και θέμα την ελευθερία αλλά και απλές καθημερινές πράξεις αντίστασης σε κάθε τι που την καταστέλλει.
Ο πρόεδρος της Ν. Κορέας κήρυξε στρατιωτικό νόμο για να υπερασπίσει την «ελεύθερη Δημοκρατία» από την απειλή των κομμουνιστών της Β. Κορέας
Δεν έχουμε όμως όλοι την ίδια αντίληψη για το τι είναι ελευθερία. Φιλοσοφικά ρεύματα και προσεγγίσεις, πολιτικά προγράμματα και αναλύσεις έχουν διαφορετικές και ίσως και αντίθετες θεωρήσεις για το θέμα. Ας πάρουμε ένα παράδειγμα από την επικαιρότητα: την απόπειρα επιβολής στρατιωτικού νόμου που έκανε πριν λίγες μέρες ο πρόεδρος της Νότιας Κορέας Γιουν Σουκ-Γέολ, εν μέσω καταγγελιών εναντίον του για διαφθορά. Δεν είχε άλλη επιλογή, είπε στο διάγγελμά του, προκειμένου να προστατεύσει «την ελεύθερη Δημοκρατία της Κορέας από την απειλή των βορειοκορεατικών κομμουνιστικών δυνάμεων» «που χτυπούν την ελευθερία και την ευτυχία του λαού» και «την ελεύθερη συνταγματική τάξη». Οι πολίτες της Νότιας Κορέας φάνηκε ότι δεν συμμερίζονταν την άποψή του για την ελευθερία. Και αναγκάστηκε να πάρει πίσω την απόφασή του.
Ελευθερία. Απομνημονεύματα 1954-2021 είναι και ο τίτλος των απομνημονευμάτων της πρώην καγκελαρίου της Γερμανίας, Άνγκελα Μέρκελ που κυκλοφόρησε και στα ελληνικά για να μας δώσει τη δική της εκδοχή για την έννοια της ελευθερίας. Όμως η πλειονότητα του ελληνικού λαού -και όχι μόνον αυτού- έχει σίγουρα πολλά συνώνυμα γι’ αυτήν: φτώχεια, εξαθλίωση, απολύσεις, κατάρρευση της δημόσιας υγείας, παιδείας, ασφάλισης. Κοντολογίς δεν υπάρχει ούτε εδώ κοινή εκδοχή του όρου.
Αντίθετα και οι δύο προηγούμενες περιπτώσεις -θα μπορούσαν να αναφερθούν χιλιάδες άλλες- θυμίζουν αυτά που έγραφε ο Θουκυδίδης για την αλλαγή της καθιερωμένης σημασίας των λέξεων σε καιρό πολέμου ώστε να ταιριάζει με τις πράξεις όσων τερατουργούσαν. Κι έτσι, οι αχρείοι χαρακτηρίζονται ατσίδες και οι τίμιοι αγαθιάρηδες και η τιμιότητα φέρνει ντροπή και η αχρειότητα περηφάνεια: «Αιτία για όλα αυτά ήταν η δίψα της εξουσίας που ριζώνει στην πλεονεξία και τη φιλοδοξία· από εκεί επίσης πήγαζε και το πάθος για επικράτηση που εκδηλώθηκε μόλις άρχισε ο πόλεμος» (Θουκυδίδη Ιστορία, Βιβλίο Γ, 83, μετ. Ν. Σκουτερόπουλος).
Ο πόλεμος σε διάφορες μορφές του δεν έχει σταματήσει ποτέ. Και για να συνεχιστεί θα πρέπει να αλλάζει και η σημασία των λέξεων. Από μικρά τα παιδιά θα πρέπει να διαπαιδαγωγούνται με τα οργουελικά εκείνα: «Η άγνοια είναι δύναμη· Ο πόλεμος είναι ειρήνη· Η σκλαβιά είναι ελευθερία». Και ο αγνοών θα πολεμά για τη σκλαβιά του θεωρώντας πως είναι δυνατός, ειρηνιστής και ελεύθερος: θα τσαμπουκαλεύεται, θα ανταγωνίζεται, θα καταναλώνει. Θα επιβάλλει τη μικροεξουσία του όπου μπορεί γιατί δεν μπορεί καν να διανοηθεί έναν κόσμο χωρίς εξουσία. Θα του έχουν «πάρει» τις λέξεις· θα έχουν κλέψει την «ψυχή» τους.
Κι όμως σε αυτόν τον «άψυχο» κόσμο, τον ελευθεριοκτόνο, το ερώτημα του ποιητή παραμένει: «Πώς θα ξαναβαφτίσουμε τις πυρκαγιές/ ελευθερία, ισότητα, Σοβιέτ, εξουσία;». Η απάντηση δίνεται καθημερινά από ανθρώπους που αγωνίζονται με την ψυχή τους ώστε η ελευθερία του ενός να γίνει όρος και προϋπόθεση για την ελευθερία του άλλου. Και κάθε απάντηση θα -πρέπει να- δημιουργεί ένα νέο ερώτημα. Γιατί έτσι γίνεται «το ταξίδι που ποτέ δεν τελειώνει»…
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 7-8 Δεκεμβρίου
