Γιώργος Μιχαηλίδης
Προς τον κόκκινο Δεκέμβρη του ΄44
Η επικρατούσα άποψη στο στρατόπεδο της αντίστασης επιζητούσε έναν τίμιο συμβιβασμό με την αστική πλευρά, υπήρχε όμως και η αριστερή αμφισβήτηση
Υπό μία αντίληψη, στην ιστορία συμβαίνει εκείνο που τελικά μπορούσε να συμβεί. Κάτω από αυτή την οπτική, η εκ των υστέρων εξέταση μιας εναλλακτικής εξέλιξης των πραγμάτων δεν αποτελεί τίποτα παραπάνω από άσκηση του μυαλού, πιθανολογία, που περισσότερο έχει να κάνει με τις επιθυμίες μας παρά με τις πραγματικές ιστορικές δυνατότητες.
Ογδόντα χρόνια μετά τη μεγάλη μάχη της Αθήνας ανάμεσα στο στρατόπεδο της αντιφασιστικής αντίστασης και τον συνασπισμό Βρετανών, ντόπιων αστικών δυνάμεων και συνεργατών των ναζί, το υλικό που διαθέτουμε στα χέρια μας, αν και δεν συμπληρώνει πλήρως το παζλ, είναι ικανό να μας δώσει μια αρκετά ολοκληρωμένη εικόνα για τη δύναμη και τις δυνατότητες, τα σχέδια και τους υπολογισμούς, τους φόβους, τις ταλαντεύσεις, τη γνώση και την άγνοια των δρώντων υποκειμένων.
Μετά την καθιέρωση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ως σημαντικού παράγοντα στην πολιτική ζωή της χώρας, στο εσωτερικό του επαναστατικού κινήματος εμφανίζονταν διαρκώς τάσεις που κινούνταν (σχηματικά) στο αριστερό άκρο ή εκτός των ορίων της κεντρικά χαραγμένης πολιτικής γραμμής, που εκπορευόταν από τη Σοβιετική Ένωση και το ΚΚΕ. Οι απόψεις αυτές αναμετριούνταν με την συνήθως επικρατούσα τάση που αναζητούσε επίμονα έναν τίμιο συμβιβασμό και έναν κοινό τόπο με τον αστικό πολιτικό κόσμο, τους Βρετανούς και τις αστικές αντάρτικες δυνάμεις του αντιφασιστικού πόλου. Καμία κεντρική απόφαση δεν πάρθηκε δίχως διαφωνίες στο εσωτερικό του επαναστατικού κινήματος. Από την στάση απέναντι στην ιταλική επίθεση, στο περιεχόμενο της ιδρυτικής διακήρυξης του ΕΑΜ, από την υπαγωγή του ΕΛΑΣ στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και τη συμμαχία με τον ΕΔΕΣ, ως τις συμφωνίες Λιβάνου και Καζέρτας και τέλος στη Βάρκιζα, σε κάθε μεγάλο και μικρό δίλημμα που έφερνε η εξέλιξη του αγώνα, ο αντίλογος στις τελικές αποφάσεις ήταν πάντα εκεί. Αλλά και οι ταλαντεύσεις των φορέων της πλειοψηφούσας τάσης κάθε φορά είναι ιστορικά καταγεγραμμένες. Ως εκ τούτου τα μπρος-πίσω, οι παρεκκλίσεις, οι πειραματισμοί και οι διορθώσεις της πολιτικής γραμμής του αντιστασιακού κινήματος του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ σε μια σειρά κρίσιμα ζητήματα αποτέλεσαν χαρακτηριστικό γνώρισμα της λειτουργίας του «εδώ» στρατοπέδου. Σε ένα βαθμό κάτι τέτοιο είναι αναπόφευκτο μέσα σε συνθήκες πολέμου και λαϊκού ξεσηκωμού. Άλλωστε, παρόμοια γνωρίσματα μπορούμε να παρατηρήσουμε και στο «εκεί» στρατόπεδο.
Ο Δεκέμβρης της Αθήνας αποτύπωσε την ύπαρξη των επαναστατικών δυνατοτήτων και όχι τις αυταπάτες περί αυτών
Ωστόσο, ο συσχετισμός στο αστικό και βρετανικό στρατόπεδο έγερνε πάντοτε υπέρ της ρήξης, σε αντίθεση με τον έτερο πόλο, όπου στο τέλος συνήθως κυριαρχούσε η λογική του συμβιβασμού. Η δυσκολία όμως με την οποία επερχόταν κάθε συμβιβασμός αποδεικνύει την ύπαρξη δυνατότητας άλλης πορείας. Δείγματα αυτής της άλλης πορείας ήταν η δημιουργία οργάνων λαϊκής αυτοδιοίκησης και αυτοοργάνωσης στις απελευθερωμένες περιοχές μέχρι και τη δημιουργία «κυβέρνησης του βουνού» με τη διενέργεια εκλογών, δηλαδή ενός παράλληλου κέντρου με την επίσημη «εξόριστη» κυβέρνηση και τον βασιλιά. Δείγματα της άλλης πορείας αποτέλεσαν οι απόπειρες εκκαθάρισης των αστικών αντάρτικων δυνάμεων (ΕΔΕΣ, ΕΚΚΑ), αλλά και οι προσπάθειες συνεργασίας με τα υπόλοιπα αντάρτικα κινήματα των Βαλκανίων για την αμοιβαία ενίσχυσή τους, όχι μόνο απέναντι στους κατακτητές αλλά και τη βρετανική επιρροή. Τέτοια δείγματα ήταν επίσης η αναζήτηση συμβουλών και στήριξης από τους Γιουγκοσλάβους, τους Βούλγαρους και τους Σοβιετικούς τόσο το καλοκαίρι του ’44 (πριν την υπογραφή της Καζέρτας), όσο και το φθινόπωρο του ’44 (πριν τα Δεκεμβριανά), αλλά και τα σχέδια κατάληψης της Αθήνας που εκπονήθηκαν, έστω κι αν δεν υλοποιήθηκαν. Τα παραπάνω αποδεικνύουν πως οι φιλοδοξίες του αντιστασιακού κινήματος του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ αλλά και της ηγεσίας του ΚΚΕ δεν εξαντλούνταν στην εκπλήρωση των συμμαχικών τους καθηκόντων και στην προσφορά βοήθειας στον αγώνα της Σοβιετικής Ένωσης. Αν και η κεντρικά εκπορευόμενη γραμμή από την Κομμουνιστική Διεθνή (όσο υπήρχε) και τη Σοβιετική Ένωση δεν έθετε καταρχήν ως στόχο την μετατροπή του πολέμου σε ταξική σύγκρουση για την επαναστατική κατάκτηση της εξουσίας, στην πορεία του αυτό συνέβη σε τουλάχιστον δύο περιπτώσεις: στη Γιουγκοσλαβία και την Αλβανία.
Όντως, η Ελλάδα βρισκόταν σταθερά εκτός των σχεδίων επέκτασης της σφαίρας επιρροής της Σοβιετικής Ένωσης, αν και τα τελευταία άλλαζαν και μετασχηματίζονταν μέσα από τα γεγονότα του πολέμου. Πράγματι επίσης, το 1944, η σοβιετική ηγεσία έβλεπε τις πιθανές, όπως σημείωνε, λαϊκές εξεγέρσεις στη Δύση περισσότερο ως πιθανό αποσταθεροποιητικό παράγοντα για τις σχέσεις της με αυτήν παρά ως ευκαιρία επέκτασης του σοσιαλιστικού στρατοπέδου. Με αυτή την έννοια, η ηγεσία του ΚΚΕ, αν δεν αποθαρρυνόταν, σίγουρα δεν ενθαρρυνόταν να κάνει το βήμα παραπάνω εκεί που αμφιταλαντευόταν από εκείνους που θεωρούσε πολιτικά σήμαντρά της.
Από την άλλη, τόσο το γιουγκοσλαβικό και το αλβανικό παράδειγμα, ως πολιτικές γραμμές που κινούνταν στο «αριστερό άκρο» και ενίοτε οριακά εκτός της χαραγμένης πολιτικής της αντιφασιστικής συμμαχίας, όσο και οι (άγνωστες στην ηγεσία του ΚΚΕ) ομολογίες των Βρετανών και των εθνικών αστικών δυνάμεων για τα πεπερασμένα όρια που θα είχε γι’ αυτούς η πολιτική της ένοπλης ρήξης με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ αναδεικνύουν εν τοις πράγμασι εναλλακτικές δυνατότητες που όντως υπήρχαν εκείνη την εποχή για το επαναστατικό κίνημα στην Ελλάδα.
Ο Δεκέμβρης της Αθήνας αποτύπωσε την ύπαρξη αυτών των δυνατοτήτων και όχι τις αυταπάτες περί αυτών. Ήταν μια καθυστερημένη και ατελώς οργανωμένη προσπάθεια να αντιστραφεί (έστω μερικώς) η συμβιβαστική πορεία που έσπρωχνε τους κυρίαρχους του παιχνιδιού σε ρόλο ακολουθητών των εξελίξεων. Αν για κάποιους ο Δεκέμβρης ήταν η απόδειξη της βρετανικής υπεροπλίας -και άρα της ματαιότητας της όποιας απόπειρας επιβολής της λαϊκής βούλησης- η απορία και η έκπληξη των Βρετανών διπλωματών και στρατιωτικών μετά από κάθε συμφωνία με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, μέχρι και για την ευκολία υπογραφής της ίδιας της Συμφωνίας της Βάρκιζας, στέκει ως απόδειξη του αντιθέτου μέσα από τα μάτια των αντιπάλων του.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 7-8 Δεκεμβρίου
Δεκεμβριανά: Το χρονικό μιας αναπόφευκτης σύγκρουσης για την εξουσία
