Γιώργος Μιχαηλίδης
Πώς τα κοιτάσματα της Γάζας και οι φιλοδοξίες του Ισραήλ επιδρούν στις ισορροπίες και τους ανταγωνισμούς στην περιοχή
Η σύγκρουση Ισραήλ-Παλαιστίνης έχει μεγάλο ιστορικό βάθος και εσωτερική δυναμική, τροφοδοτείται από τους περιφερειακούς και διεθνείς ανταγωνισμούς και ταυτόχρονα εντάσσεται στα επεισόδια κρίσης του σύγχρονου καπιταλιστικού κόσμου. Μια σημαντική παράμετρος της τρέχουσας ισραηλινο-παλαιστινιακής σύγκρουσης είναι και το ζήτημα της εκμετάλλευσης των υποθαλάσσιων αλλά και υπόγειων ενεργειακών πηγών.
Όταν, στις αρχές του 21ου αιώνα, η British Gas, με την άδεια της Παλαιστινιακής Αρχής, ανακάλυπτε κοίτασμα στα ανοιχτά της Γάζας, το Ισραήλ ήταν ακόμα μια απολύτως εξαρτημένη χώρα ενεργειακά, μια χώρα-εισαγωγός ενέργειας. Η εκμετάλλευση του κοιτάσματος της Γάζας δεν προχώρησε λόγω των ισραηλινών υπερβολικών απαιτήσεων για να δοθεί το πράσινο φως. Δύο εξελίξεις «έθαψαν» οριστικά αυτή την υπόθεση: Η μία ήταν η επικράτηση της Χαμάς στη Γάζα, καθώς το Ισραήλ τώρα επικαλούνταν ότι τα κέρδη της επένδυσης θα πήγαιναν υπέρ της τρομοκρατίας, ενώ η δεύτερη η ανακάλυψη νέων, μεγαλύτερων κοιτασμάτων στα ανοιχτά του. Από εκείνη τη στιγμή και για μια δεκαετία, ώσπου το Ισραήλ να αρχίσει να εξάγει τον ορυκτό του πλούτο και να καταστεί εξαγωγική δύναμη στα ενεργειακά, μεσολάβησαν διάφορα ενδιαφέρονται επεισόδια, ενώ η υπόθεση δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα.
To 2013-14, η Παλαιστινιακή Αρχή, ο Λίβανος και η Συρία συζητούν με τη ρωσική Gazprom για εκμετάλλευση κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου. Παράλληλα, Ιορδανία και Ισραήλ υπογράφουν μνημόνιο συνεργασίας για μελλοντικές εισαγωγές φυσικού αερίου από τα νεοανακαλυφθέντα κοιτάσματα του Ισραήλ. Η συμφωνία δεν είναι καθόλου εύκολη και συναντά μεγάλη κοινοβουλευτική και λαϊκή αντίδραση στην Ιορδανία. Τελικά, περνάει μετά από αντιδημοκρατικές μεθοδεύσεις, δίνοντας ανάσα στο Ισραήλ, αφού έτσι έβρισκε οδό διοχέτευσης του πλεονάσματος της μελλοντικής του παραγωγής, ζήτημα που έως τότε είχε παγώσει την εκμετάλλευση του κοιτάσματος Λεβιάθαν.
Η επιλογή του Νετανιάχου να «καθαρίσει» τη Γάζα κάθε άλλο παρά άσχετη είναι με τα συμφέροντα του ισραηλινού κεφαλαίου
Τον Φεβρουάριο του 2015 ο Υπουργός Άμυνας του Ισραήλ, Μοσέ Γιααλόν, υπογραμμίζει τη δυνατότητα της Χαμάς να πλήξει τις στρατηγικές εγκαταστάσεις αερίου και ηλεκτρισμού του Ισραήλ, δηλώνοντας πως «χωρίς μια συνολική στρατιωτική επιχείρηση ώστε να ξεριζωθεί η Χαμάς από τη Γάζα δεν μπορεί να γίνει καμία εξορυκτική εργασία δίχως τη συγκατάθεσή τους». Κάτι αντίστοιχο ισχύει και για τη Χεζμπολά στον ισραηλινό βορρά, ιδιαίτερα αφότου μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου υπάρχει μια διαφιλονικούμενη θαλάσσια ζώνη έκτασης 330 τετραγωνικών χιλιομέτρων, εντός της οποίας ανακαλύπτονται τα κοιτάσματα Κάνα και Κάρις. Το 2017, το Ισραήλ ξεκινά τις διαδικασίες εξόρυξης στο δεύτερο από αυτά, ενώ το 2019 καταφέρνει να κλείσει μια ακόμη σημαντική συμφωνία, αυτή τη φορά με την Αίγυπτο.
Βάσει αυτής, η Αίγυπτος όχι μόνο θα αγοράζει ισραηλινό φυσικό αέριο, αλλά πρακτικά μετατρέπεται σε σταθμό μέσω του οποίου το αέριο αυτό θα ανακατευθύνεται σε άλλες αγορές. Καθόλου τυχαία, ο τότε υπουργός Ενέργειας του Ισραήλ χαρακτήρισε τη συμφωνία με την Αίγυπτο ως την πιο σημαντική διακρατική συμφωνία μετά από εκείνη του Καμπ Ντέιβιντ, το 1979. Όντως, έως το 2022, οι εισαγωγές ισραηλινού αερίου από την Αίγυπτο είχαν αυξηθεί κατά περίπου 50%.
Όμως, το 2020 ο Λίβανος θα ισχυριστεί ότι το κοίτασμα Κάρις βρίσκεται εντός της ΑΟΖ του. Τότε θα ξεκινήσουν δύσκολες διαπραγματεύσεις, τριετούς διάρκειας, με μεσολάβηση των ΗΠΑ. Όταν, δε, τον Ιανουάριο του 2022 το Ισραήλ θα δοκιμάσει να φέρει πλατφόρμα εξόρυξης σε ένα από τα «οικόπεδα», χωρίς προηγούμενη συνεννόηση με το Λίβανο, η Χεζμπολά θα απαντήσει στέλνοντας drones προς το κοίτασμα και δηλώνοντας ότι θα πλήξει στρατιωτικά κάθε προσπάθεια εξόρυξης. Κάπως έτσι, το φθινόπωρο του ίδιου έτους, λίγο πριν την τελευταία εκλογή Νετανιάχου, τα δυο κράτη θα βρουν τη χρυσή τομή, μοιράζοντας τα κοιτάσματα Κάρις (θα το αναλάβει η ελληνική Energean) και Κάνα. Μάλιστα, η Χεζμπολά θα χαιρετίσει τη συμφωνία ως μεγάλη νίκη για τον Λίβανο.
Όσον αφορά στη Γάζα, το Ισραήλ από το 2020 προωθεί τη συμφωνία Gas for Gaza (G4G), σύμφωνα με την οποία φυσικό αέριο από το κοίτασμα Λεβιάθαν θα διοχετεύεται εκεί, με χρηματοδότηση του Κατάρ και διεθνών «χορηγών» της Παλαιστινιακής Αρχής. Ένα χρόνο πριν το ξέσπασμα του πολέμου, τον Σεπτέμβριο του 2022, η Γάζα θα ζήσει μια διαφορετική διαδήλωση, οργανωμένη από τη Χαμάς. Αντικείμενό της είναι το δικαίωμα εξόρυξης από το κοίτασμα Gaza Marine, το οποίο παραμένει ανεκμετάλλευτό εδώ και παραπάνω από είκοσι χρόνια. Εκείνη την εποχή οι διαρροές για συμφωνία δίνουν και παίρνουν. Άλλωστε, διαπραγματεύσεις μεταξύ ΠΑ, Ισραήλ και Αιγύπτου γίνονταν από το 2021, με τη Χαμάς να επικρίνει την ΠΑ για έλλειψη διαφάνειας.
Όσο πλησιάζουμε προς την ημερομηνία της έναρξης της σύγκρουσης, το κλίμα φαίνεται να εξομαλύνεται. Το καλοκαίρι του 2023, φήμες και δηλώσεις αξιωματούχων της κυβέρνησης Νετανιάχου αλλά και του ίδιου του πρωθυπουργού του Ισραήλ, κάνουν λόγο για επίτευξη τριμερούς συμφωνίας μεταξύ Αιγύπτου-Ισραήλ-Παλαιστίνιων για την εκμετάλλευση του κοιτάσματος της Γάζας. Δεν γνωρίζουμε το πόσο ειλικρινής ήταν η ισραηλινή πλευρά όταν δήλωνε έτοιμη να προχωρήσει με το θέμα αυτό, αλλά σίγουρα η πολιτική του Ισραήλ όσον αφορά τα ενεργειακά το έχει φέρει σε ευνοϊκότερη θέση οικονομικά και γεωπολιτικά, δημιουργώντας νέες στρατηγικές σχέσεις με τα γειτονικά του κράτη — και όχι μόνο.
Ενεργειακή αυτονομία και κόμβος εξαγωγών
Η μετατροπή του Ισραήλ σε ενεργειακά ανεξάρτητο κράτος αποτελεί κορυφαία προτεραιότητα των πολιτικών ηγεσιών του, οι οποίες δεν ξεχνούν πόσο ευάλωτες υπήρξαν στη διάρκεια παλαιότερων πολιτικών και ενεργειακών κρίσεων. Εξάλλου, η δημιουργία ενός Ισραήλ εμπορικού κόμβου και εξαγωγέα ενέργειας αυξάνει κατά πολύ το διεθνές εκτόπισμά του, καθώς κορυφαίοι οικονομικοί παίκτες επενδύουν στην επικράτειά του, ενώ μία σειρά κράτη εξαρτώνται από την ομαλότητα στα εδάφη του. Από την άλλη πλευρά, είναι προφανές ότι επενδύσεις τέτοιου βεληνεκούς σημαίνουν ασφαλές πλαίσιο και εγγυημένη απόδοση. Υπό την έννοια αυτή, το Ισραήλ είναι αναγκασμένο είτε να συμβιβαστεί είτε να εκκαθαρίσει δυνάμεις που μπορεί να απειλήσουν τις πλατφόρμες εξόρυξης, τους αγωγούς και τις υπόλοιπες υποδομές.
Καθόλου τυχαία, λίγο μετά την έναρξη του πολέμου, ένα από τα μεγάλα εξορυκτικά πεδία και βασικά λιμάνια του Ισραήλ έκλεισαν για ένα μήνα, με την αιτιολογία ότι βρίσκονταν εντός του βεληνεκούς της Χαμάς. Αντίστοιχα, ο οίκος Standard & Poor’s πρόσφατα προειδοποίησε ότι ένας πόλεμος μεγάλης διάρκειας στη Γάζα θα δημιουργήσει ενεργειακές ελλείψεις στην Αίγυπτο και την Ιορδανία. Γνωρίζοντας το παιχνίδι της οικονομικής διπλωματίας, το Ισραήλ μοίρασε δώδεκα νέες άδειες έρευνας κι εκμετάλλευσης σε μεγάλες εταιρείες του χώρου της ενέργειας, μερικές βδομάδες αφότου ξεκίνησε την εισβολή στη Γάζα.
Ένα μήνα δε πριν την έναρξη του πολέμου, περιχαρής ο Νετανιάχου πανηγύριζε μετά τη συνδιάσκεψη των G20 στο Νέο Δελχί για το νέο εμπορικό διάδρομο που θα ενώσει την Ινδία με την Ευρώπη μέσω Ισραήλ. Στα πλαίσια ενός καπιταλισμού διψασμένου για ενεργειακούς πόρους, σε ένα ανταγωνιστικό και μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον, οι επιλογές των κρατών φωτίζονται πολύ καλύτερα προσθέτοντας τον συγκεκριμένο παράγοντα στην εξίσωση.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν (25.11.23)
Αδειάζει η κλεψύδρα για Ισραήλ και ΗΠΑ: «Παιχνίδι» με τον χρόνο — και το αίμα
