Γιώργος Παυλόπουλος
Το προσφυγικό-μεταναστευτικό αποτελεί, αναμφίβολα, μια από τις μεγάλες προκλήσεις της εποχής μας και του 21ου αιώνα. Είναι ένα πρόβλημα το οποίο δεν έχει εύκολες και αυτονόητες λύσεις και θα εντείνεται όσο περνούν τα χρόνια, εξαιτίας των πολέμων που προκαλεί η όξυνση των ενδοκαπιταλιστικών ανταγωνισμών, της εκτεταμένης φτωχοποίησης που φέρνει η υπερεκμετάλλευση και η αναζήτηση φτηνής εργασίας από το κεφάλαιο, της επιτάχυνσης της καταστροφής του πλανήτη που επιτάσσει ο ολοκληρωτικός καπιταλισμός. Οι «ροές» δεκάδων ή εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων που αναζητούν μια ευκαιρία στη ζωή θα μεγαλώνουν διαρκώς, όσο θα εντείνονται τα παραπάνω φαινόμενα.
Όπως συμβαίνει δε με κάθε παρόμοιο πρόβλημα, η μισή λύση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο θα διατυπωθεί – και η άλλη μισή στις ανάγκες και τα συμφέροντα που καλείται να εξυπηρετήσει. Με απλά λόγια: Εάν, όπως επιχειρούν να κάνουν η ΕΕ και η ελληνική κυβέρνηση, ως υπεύθυνοι χαρακτηρίζονται οι αποκαλούμενοι «λαθροδιακινητές» και η «εργαλειοποίηση» των προσφύγων και μεταναστών από τις κυβερνήσεις γειτονικών χωρών που δεν κάνουν καλά τη δουλειά τους, τότε είναι φανερό ότι θα χτίζονται ολοένα περισσότερα και πιο ψηλά τείχη, ενώ η καταστολή θα εντείνεται και η Frontex θα μετατρέπεται σε ένα κανονικό στρατό. Στην περίπτωση, επίσης, που στόχος είναι να μην «υπερφορτωθεί» η Ευρώπη με φτωχούς και κατατρεγμένους και απλώς να καλύψει το έλλειμμα που έχει σε εργατικό δυναμικό, τότε είναι αυτονόητο ότι σταδιακά θα δημιουργηθούν στρατόπεδα συγκέντρωσης και μηχανισμοί που θα επιλέγουν ποιοι θα ζήσουν και ποιοι θα καταδικαστούν σε αργό (ενίοτε και γρήγορο) θάνατο.
Όλα δείχνουν, μάλιστα, πως η ΕΕ κινείται ακριβώς προς τις κατευθύνσεις που περιγράφονται εδώ. «Πρέπει όλοι μας να εργαστούμε πολύ σκληρά για να πατάξουμε τους διακινητές, διότι αποτελούν μια από τις βασικές αιτίες αυτών των τραγωδιών», τόνισε χαρακτηριστικά η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, σε συνέντευξη που παραχώρησε αυτή την εβδομάδα σε μεγάλα ευρωπαϊκά ΜΜΕ. «Η νόμιμη μετανάστευση και οι νόμιμες οδοί είναι ιδιαίτερης σημασίας για την παροχή μιας εναλλακτικής λύσης απέναντι στο αδίστακτο και κυνικό επιχειρηματικό μοντέλο των διακινητών», πρόσθεσε η πρόεδρος της Κομισιόν.
Η ουσία των συγκεκριμένων δηλώσεων αποτυπώνεται και στις επίσημες αποφάσεις που έχουν λάβει οι «27», είτε ομόφωνα είτε κατά πλειοψηφία, καθώς υπάρχουν και έντονες αντιθέσεις στο εσωτερικό τους. Στην πρώτη κατηγορία, δηλαδή στα ζητήματα στα οποία είναι σύμφωνες όλες οι κυβερνήσεις, καθώς και τα περισσότερα πολιτικά στρατόπεδα (μαζί και το μεγαλύτερο μέρος της Αριστεράς), περιλαμβάνεται η δημιουργία της Ευρώπης-φρούριο, σε ξηρά και θάλασσα, τα απάνθρωπα συμβόλαια με όσο το δυνατόν πιο πολλές γειτονικές χώρες για να κρατούν τους πρόσφυγες και μετανάστες στο έδαφός τους και να τους «αξιολογούν» εκεί.
Κυρίαρχη γραμμή η ευθύνη των «λαθροδιακινητών» και οι συμφωνίες αποτροπής με τα γειτονικά κράτη
Το ζήτημα, αντιθέτως, στο οποίο οι εταίροι τα «σπάνε» είναι το τι θα κάνουν με όλους εκείνους που καταφέρνουν να περνούν τα εμπόδια και τους φράχτες, να στέκονται τυχεροί απέναντι στις φυσικές απειλές, να γλιτώνουν από τη Σκύλλα των διακινητών και τη Χάρυβδη της Frontex και των λιμενικών, που έχουν αποδείξει πως δεν διστάζουν ακόμη και να τους πνίξουν προκειμένου να τους ξεφορτωθούν. Πώς θα διαχειριστούν όσους αποκαμωμένοι και άφραγκοι πατάνε το πόδι τους σε ευρωπαϊκό έδαφος, με την ελπίδα ότι θα έχουν την ευκαιρία να κάνουν και το επόμενο βήμα.
Εδώ, η γεωγραφική θέση παίζει καθοριστικό ρόλο. Ελλάδα, Ιταλία, Μάλτα και Ισπανία είναι οι χώρες της πρώτης γραμμής στη Μεσόγειο, που αντικειμενικά δέχονται τα πρώτα και μεγαλύτερα «κύματα». Για τους υπόλοιπους της ΕΕ, όμως –ή τουλάχιστον για τους περισσότερους εξ αυτών– αποτελούν μια τρίτη γραμμή άμυνας απέναντι στους ανεπιθύμητους, μετά τα γειτονικά κράτη και τη θαλάσσια «τάφρο» που περιβάλλει το φρούριο. Γι’ αυτό και εμμένουν πεισματικά στις επαίσχυντες Συμφωνίες του Δουβλίνου, οι οποίες καθιστούν τις χώρες πρώτης υποδοχής σχεδόν αποκλειστικά υπεύθυνες, ενώ αρνούνται να δεχθούν στο έδαφός τους πρόσφυγες και μετανάστες που θεωρητικά τους αναλογούν.
Είναι αλήθεια ότι μετά το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία έχουν βρει και ένα ισχυρό επιχείρημα για να στηρίξουν τη θέση τους: Εμείς δεχτήκαμε εκατομμύρια Ουκρανούς, εσείς θα πάρετε τους Αφρικανούς και Ασιάτες. Έτσι, εκτός των άλλων, υπηρετούν και τον συστημικό ρατσισμό που είναι έντονος στο πολιτικό προσωπικό και τις κοινωνίες σε αρκετές χώρες της βόρειας Ευρώπης και έχει ως αποτέλεσμα να δείχνουν μεγαλύτερη (αλλά σε καμία περίπτωση απεριόριστη, όπως δείχνουν οι πρόσφατες εξελίξεις στην Πολωνία) ανοχή για τη «λευκή φυλή».
Πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι παρ’ όλα αυτά, παρά τους σχεδιασμούς και της μηχανορραφίες τους, υπάρχει ένα καίριο σημείο που επιμένουν να μην λαμβάνουν υπόψη τους – και γι’ αυτό δεν πρόκειται ποτέ να λύσουν το πρόβλημα όπως θα επιθυμούσαν: Η Ευρώπη τους είναι πολύ μικρή και εκτεθειμένη για να αντέξει την «πολιορκία» των απόκληρων του καπιταλισμού. Η δική μας Ευρώπη, αντίθετα, η Ευρώπη των λαών και της διεθνιστικής αλληλεγγύης, γκρεμίζει τα σύνορα και ρίχνει γέφυρες, φροντίζοντας παράλληλα να σβήνει τις φωτιές των πολέμων, της εκμετάλλευσης, της περιβαλλοντικής καταστροφής — μαζί με τα ίχνη της παλιάς και της νέας αποικιοκρατίας. Όλα αυτά, δηλαδή, στα οποία η ΕΕ και το κεφάλαιό της έχουν διαδραματίσει και συνεχίζουν να διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο.
Τα πραγματικά διλήμματα και η θέση της Ελλάδας
Η έκταση και η σοβαρότητα του προβλήματος οδηγεί στο εξής δίλημμα: Είτε θα αντιμετωπιστεί με διαρκώς πιο αντιδραστικές και απάνθρωπες πολιτικές και πρακτικές, όπως κάνουν ήδη τα αστικά κράτη, οι κυβερνήσεις τους και οι υπερεθνικοί θεσμοί και μηχανισμοί. Είτε θα (επιχειρηθεί να) λυθεί από τη ρίζα του, αναγνωρίζοντας τα πραγματικά αίτια. Πρακτικά, καθώς στενεύουν δραματικά τα περιθώρια ελιγμών και παραχωρήσεων του συστήματος, οι κάθε λογής «ασπιρίνες» και «ενδιάμεσες προτάσεις» δεν φέρνουν αποτέλεσμα. Αντιθέτως, αναπαράγουν τα υπάρχοντα αδιέξοδα, ενώ οδηγούν και σε νέα, εγκλωβίζοντας όσους επιμένουν να κυνηγούν το «κάτι καλύτερο», αποφεύγοντας όπως ο διάβολος το λιβάνι τις ρήξεις.
Ειδικά στην Ελλάδα, η οποία βρίσκεται στην «καρδιά» του μεταναστευτικού-προσφυγικού, τα πράγματα είναι πιο καθαρά. Η κυβέρνηση της ΝΔ πρωταγωνιστεί στην αντιδραστική στροφή που συντελείται στην Ευρώπη, ενώ το σύνολο σχεδόν των κοινοβουλευτικών κομμάτων έχει «οχυρωθεί» συνειδητά πίσω από τους φράχτες και αναζητούν λύσεις στα όρια της ΕΕ. Αποκηρύττουν, δε, μετά βδελυγμίας ή αποφεύγουν συνειδητά το σύνθημα για «ανοιχτά σύνορα» και την αλληλεγγύη δίχως όρια και ποσοστώσεις, μιας και κάτι τέτοιο αντικειμενικά θα οδηγήσει σε σύγκρουση με τις Βρυξέλλες και θα θέσει επί τάπητος το ζήτημα της αποδέσμευσης.
Όλα τα παραπάνω σημαίνουν, ουσιαστικά, πως ή θα ισχυροποιηθεί και θα ηγεμονεύσει μια γραμμή που θα αμφισβητεί συνολικά το σύστημα της αντίδρασης, του ρατσισμού, των πολέμων και της εκμετάλλευσης ή θα χύνονται κροκοδείλια δάκρυα για τις τραγωδίες όπως της Πύλου. Η τελευταία, όπως με σαφήνεια τόνισε η ειδική επιτετραμμένη του ΟΗΕ για το μεταναστευτικό, Μέρι Λόλορ, «υπήρξε αποτέλεσμα πολιτικών αποφάσεων».
Δημοσιεύθηκε στο ΠΡΙΝ στις 24-06-2023
