Αιμιλία Καραλή
Σε ένα μαγαζί που είχε σφετεριστεί κατ’ όνομα τη σχέση «ψωμιού και αλατιού» –διαχωρίζοντάς τα όμως με σκληρό τρόπο– δούλευε ανασφάλιστος και αδήλωτος ο δεκαεπτάχρονος έφηβος που σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια της εργασίας του πριν από λίγες μέρες στον Ωρωπό
Σε πολλές λαϊκές παραδόσεις η προσφορά ψωμιού και αλατιού σε κάποιον επισκέπτη ήταν ένδειξη φιλίας και εμπιστοσύνης μεταξύ αυτού και του οικοδεσπότη που τον φιλοξενούσε. Υπάρχει μάλιστα και ένα παραμύθι που θυμίζει την υπόθεση του Βασιλιά Ληρ του Σαίξπηρ, όπου το ψωμί και το αλάτι γίνονται η μετωνυμία της πιο υψηλής και ανιδιοτελούς αγάπης της κόρης προς τον πατέρα. Η εξοικείωση που έχουμε με αυτές τις δύο τροφές καλύπτει τον χρονοβόρο και συλλογικό μόχθο που απαιτείται για να παραχθούν. Και ήταν αυτός ακριβώς ο κόπος που τις ανέδειξε –με ιδιαίτερους συμβολισμούς και για την κάθε μια τους– σε σύμβολα αλληλεγγύης των ανθρώπων στην καθημερινή τους ζωή.
Σε ένα μαγαζί που είχε σφετεριστεί κατ’ όνομα τη σχέση «ψωμιού και αλατιού» –διαχωρίζοντάς τα όμως με σκληρό τρόπο– δούλευε ανασφάλιστος και αδήλωτος ο δεκαεπτάχρονος έφηβος που σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια της εργασίας του πριν από λίγες μέρες στον Ωρωπό. Για ένα κομμάτι ψωμί, πικρό ψωμί και χωρίς αλάτι, έχασε τη ζωή του πριν προλάβει να την ζήσει. Για ένα παρόμοιο κομμάτι ψωμί έχασαν τη ζωή τους πρόσφατα και δύο εργάτες σε ιχθυοτροφείο στην Πρέβεζα, από έκρηξη που προκλήθηκε λόγω διαρροής αερίου. Δούλευαν χωρίς μέτρα ασφαλείας εν γνώσει των εργοδοτών για τους πιθανούς κινδύνους που μπορούσε να προκαλέσει η αδιαφορία και η απληστία τους για κέρδος. Δούλευαν για και από την ανάγκη του «ψωμιού».
Πανάκριβο πια το τελευταίο για τους περισσότερους με την πρόφαση της οικονομικής κρίσης που κατά παράδοξο (;) τρόπο διογκώνει τα κέρδη των μεγάλων εταιρειών και στην Ελλάδα και διεθνώς. «Αόρατο» τείνει να γίνει για χιλιάδες εργαζόμενους που απειλούνται με απολύσεις για να «εξυγιανθούν» (!) οι επιχειρήσεις που μέχρι πρόσφατα εργάζονταν. Δυσπρόσιτο για πολλούς που ψάχνουν να το βρουν ακόμη και στους κάδους απορριμμάτων. Μέσο εκβιασμού για να υποσταλούν οι διεκδικήσεις για καλύτερες συνθήκες εργασίας. Συνθήκη υποταγής για να διατηρηθεί όπως-όπως μια θέση εργασίας.
Το τραγούδι των αδελφών Κατσιμίχα Για ένα κομμάτι ψωμί αποτυπώνει αυτήν την κατάσταση με ακρίβεια, 37 χρόνια μετά τη σύνθεσή του: Δεν φτάνει μόνο το μυαλό, δεν φτάνει μόνο το κορμί, το πιο σπουδαίο είναι η ψυχή που χάνεται: «Για ένα κομμάτι ψωμί» πληρώνεις ακριβά· ξεχνάς πολλά· σταματάς να λες «μα τι τρέχει»· «θα σε κλωτσάνε και θα σ’ αρέσει δικέ μου· μα δεν θα ’χεις ψυχή να το νιώσεις, θα ’ναι για σένα αργά». Και αυτή η απώλεια της «ψυχής» είναι εκείνη που αποτρέπει τις εξεγέρσεις για να διεκδικηθεί αυτό που παράγει και δικαιούται: το καρβέλι και όχι το ψίχουλο — για να θυμηθούμε τον Μπρεχτ· πόσο μάλλον να διεκδικήσει και το «αλάτι» του.
Ας ξαναθυμηθούμε τον Μπρεχτ: Αν δεν νοιαστούν οι ταπεινοί γι’ αυτό που είναι ταπεινό, ποτέ δεν
θα υψωθούν
«Αλάτι της γης» ονόμασε τους μαθητές του ο Χριστός ως ικανούς να διατηρήσουν τις αρχές της διδασκαλίας του. Η έκφραση χρησιμοποιήθηκε από τότε προκειμένου να χαρακτηριστούν οι κληρονόμοι κάθε πράξης άξιας να δώσει θεμελιώδες νόημα στη ζωή των ανθρώπων. Έτσι αποκάλεσε και τα παιδιά της η πρωταγωνίστρια της ομότιτλης αμερικάνικης ταινίας του 1954, ως ικανά να διδαχτούν από το παράδειγμα της ενότητας ανδρών και γυναικών για να υπερασπίσουν τα δικαιώματά τους για δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια. Αυτός ήταν και ο τίτλος της ταινίας του Βέντερς για το έργο του φωτογράφου Σεμπαστιάο Σαλγάδο, που αναφέρεται στην ανάγκη μιας αυθεντικής και όμορφης ζωής στην οποία θα συνυπάρχουν αρμονικά όλοι οι κρίκοι του οικοσυστήματος.
Το «ψωμί και το αλάτι» είναι εκείνο το ταπεινό ζευγάρι-τροφοδότης της καθημερινής ζωής μας που δεν είναι πλέον αυτονόητο. Είναι όμως εκείνο για το οποίο πρέπει να νοιαστούμε για να υψωθούμε. Και για να ξαναθυμηθούμε τον Μπρεχτ: Αν δεν νοιαστούν οι ταπεινοί γι’ αυτό που είναι ταπεινό, ποτέ δεν θα υψωθούν.
