Γιώργος Κρεασίδης
Αφιέρωμα 30 χρόνια από τη διάλυση της ΕΣΣΔ
Μέχρι να αποκαλυφθεί πλήρως το σκηνικό της κατάρρευσης της ΕΣΣΔ, η ηγεσία του ΚΚΕ παρέμενε προσκολλημένη στην αντίληψη πως οι μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ ανανεώνουν και ενισχύουν τον σοσιαλισμό. Χαρακτηριστική είναι η συνάντηση και οι δηλώσεις αντιπροσωπείας του ΚΚΕ, με επικεφαλής την γ.γ. Αλέκα Παπαρήγα, τον Ιούνιο του 1991.
«Εκείνοι που βιάστηκαν να διακηρύξουν, όπως και τόσες άλλες φορές στο παρελθόν, ότι ο σοσιαλισμός “έφαγε τα ψωμιά του”, θα δυσκολευτούν να εξηγήσουν γιατί ο αιώνας μας, που άνοιξε με τη μεγαλύτερη κοινωνική επανάσταση στην ιστορία της ανθρωπότητας, κλείνει με ριζικές αλλαγές και ανατροπές που, έτσι ή αλλιώς, συνδέονται με την ειρήνη, τη δημοκρατία και το σοσιαλισμό», γράφεται τον Γενάρη του 1990 στο κείμενο «Οι Εξελίξεις στις σοσιαλιστικές χώρες, Εκτιμήσεις της ΚΕ του ΚΚΕ» (περιέχεται στο Από το 12ο ως το 13ο συνέδριο του ΚΚΕ, Ντοκουμέντα), ενώ είχε ήδη πέσει το Τείχος του Βερολίνου και τα σοσιαλιστικά καθεστώτα της ανατολικής Ευρώπης κατέρρεαν με διαφορά ημερών. Σχετικά με την Περεστρόικα, εκτιμούσε πως «πρόκειται, πράγματι, για επανάσταση στην επανάσταση […]. Η επιτυχία της “περεστρόικα”, το ξεπέρασμα των δυσκολιών και των αντιστάσεων που συναντά θα κάνει ελκτικότερο το όραμα του σοσιαλισμού […]».
Ενώ οι εξελίξεις είχαν αφήσει εμβρόντητο τον κόσμο της Αριστεράς, ακόμα και όσους στέκονταν κριτικά στην ΕΣΣΔ, το ΚΚΕ εκτιμούσε πως πρέπει να «απαντήσει στις θεωρίες που εμφανίζουν τις σοσιαλιστικές μεταρρυθμίσεις ως σύγκλιση με τον καπιταλισμό […]». Σε αυτή την κατεύθυνση θα επιμείνει το ΚΚΕ και μετά τις εκκαθαρίσεις της αριστερής διαφωνίας για τη συμμετοχή στις αστικές κυβερνήσεις Τζανεττάκη και Ζολώτα, παρά το ρήγμα μεταξύ «ανανεωτών» και «συντηρητικών». Στις Θέσεις για το 13ο συνέδριο (Σεπτέμβρης 1990) από κοινού επιμένουν πως η Περεστρόικα έχει «μια ιστορική προσφορά στην ανάπτυξη νέων αντιλήψεων για την πορεία των σοσιαλιστικών κοινωνιών».
Οι δύο πτέρυγες του ΚΚΕ παραμένανε πιστές στην ηγεσία του ΚΚΣΕ, με την Α. Παπαρήγα ως γραμματέα να δηλώνει στην Πράβντα (25/6/1991), ότι «οι ιδέες της περεστρόικα απαντούν στις απαιτήσεις της αναδιοργάνωσης του σοσιαλισμού […] έκαναν το σοσιαλισμό πιο ελκυστικό», το μεταφέρει ο Κ. Κάππος στο βιβλίο του Κριτική του Σοβιετικού Σχηματισμού, σ. 306. Οι δηλώσεις έγιναν λίγες μέρες πριν τη διάσπαση με τον ΣΥΝ, στον απόηχο της συνάντησης με τον Γκορμπατσόφ της αντιπροσωπείας του ΚΚΕ από τους Α. Παπαρήγα, Ο. Κολοζώφ και Π. Τριγάζη, που εκπροσωπούσε τους «ανανεωτές».
Θέσεις 13ου Συνεδρίου: Η Περεστρόικα έχει «μια ιστορική προσφορά στην ανάπτυξη νέων αντιλήψεων για την πορεία των σοσιαλιστικών κοινωνιών»
Εκ των υστέρων και αφού είχε προηγηθεί η διάσπαση με το ΣΥΝ, το ΚΚΕ στις Θέσεις του 14ου συνεδρίου, που τελείωσε τέσσερις μέρες πριν κατέβει η κόκκινη σημαία από το Κρεμλίνο, διαπίστωνε ότι η Περεστρόικα «ως πολιτική αναβάθμισης του σοσιαλισμού είχε τραγικό τέλος», ενώ σαν ένα είδος αυτοκριτικής καταγράφεται ότι δεν μπόρεσε «να παρακολουθεί τις εξελίξεις στη Σοβιετική Ένωση, να διαμορφώνει, στο μέτρο των δυνάμεών του γνώμη για τις αιτίες της νέας κρίσης […]». Σε ανάλογους τόνους ο Δ. Γόντικας είχε πει στο συνέδριο πως η ΚΕ «δεν εκτίμησε γρήγορα την αλλαγή της κατάστασης με τις ανατροπές που άρχισαν το ’89 στις σοσιαλιστικές χώρες. Βρεθήκαμε έτσι απροετοίμαστοι, το Κόμμα όλο απροετοίμαστο…» (Ριζοσπάστης, 20/12/1991). Απαντώντας μάλιστα στο συνέδριο στην κριτική για την στήριξη από την ΚΕ της Περεστρόικα, ο Χ. Φλωράκης είχε πει «Για όνομα του Θεού. Διαβάσατε τη διακήρυξη της περεστρόικα όπως εξαγγέλθηκε το ’85; Διαβάσατε την ομιλία του Γκορμπατσόφ στα εβδομηντάχρονα, το 1987 σύντροφοι; Πέρα από ορισμένες υπερβολές για τα αρνητικά του παρελθόντος, δεν είχε τίποτα να την απορρίψουμε» (Ριζοσπάστης, 21.12.1991).
Βέβαια, τα ντοκουμέντα του ΚΚΣΕ δεν παρέμειναν διφορούμενα για πάντα. Η προγραμματική διακήρυξη του 28ου συνεδρίου του (1990), τα υλικά του οποίου εκδόθηκαν από την κομματική Σύγχρονη Εποχή, αναφέρει πως «εναλλακτική λύση στο παρωχημένο διοικητικό-γραφειοκρατικό σύστημα διεύθυνσης της εθνικής οικονομίας είναι η οικονομία της αγοράς. Το ΚΚΣΕ, τασσόμενο υπέρ της σταδιακής μετάβασης στην οικονομία της αγοράς, θεωρεί αναγκαίο: […] να επισπεύσει την επεξεργασία των νομικών κανόνων και τη δημιουργία των αντίστοιχων μηχανισμών που εξασφαλίζουν τη μετάβαση στην οικονομία της αγοράς» («Για ένα ανθρώπινο δημοκρατικό σοσιαλισμό. Υλικά του 28ου συνεδρίου του ΚΚΣΕ»).
Ταύτιση με το ΚΚΣΕ ενάντια στην αριστερή διαφωνία
Κοινή στάση «ανανεωτικών» και «συντηρητικών» της ηγεσίας απέναντι στην επαναστατική αναζήτηση
Μέσα στις πολύπλευρες αιτίες της στάσης που είχε η ΚΕ του ΚΚΕ βρίσκονται η ταύτιση με την ηγεσία του ΚΚΣΕ, η οποία με λαθροχειρία παρουσιαζόταν σαν διεθνισμός και κατέληγε στην απαίτηση της άκριτης υποστήριξης. Ακόμα και όταν κατέρρεαν τα καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού, υπήρχε η αυταπάτη ότι σοβιετική ηγεσία θα διατηρήσει έναν καθοριστικό ρόλο σε διεθνές επίπεδο, μέσα από το ΚΚΣΕ ή έστω από μια σοσιαλδημοκρατική μετάλλαξη του. Αποτέλεσμα και αυτής της στάσης ήταν η διαμόρφωση στο πνεύμα της περεστρόικα της Προγραμματικής Διακήρυξης του 13ου συνεδρίου (Φλεβάρης 1991), σε φιλο-ΕΕ και σοσιαλδημοκρατικό πλαίσιο. Σε αυτό συμφωνούσαν «ανανεωτικοί» και «συντηρητικοί», οι ομάδες που συγκρούονταν για τον έλεγχο της ΚΕ, διαφωνώντας για τη φυσιογνωμία του κόμματος που θα υιοθετούσε το νέο πρόγραμμα.
Από κοινού μάλιστα προσπαθούσαν να καταστείλουν τα ερωτήματα και την κριτική μέσα στον κόσμο της Αριστεράς και τους κομμουνιστές, καθώς ήταν ορατό με γυμνό μάτι ότι δεν ισχύουν οι καθησυχαστικοί τόνοι των κομματικών ντοκουμέντων. Εξάλλου ο αστικός κόσμος είχε περάσει πλέον στην επίθεση και αξιοποιούσε την κρίση του υπαρκτού σοσιαλισμού, αλλά και τη στάση της ηγεσίας του ΚΚΕ.
Έτσι η ΚΕ του ΚΚΕ κατακεραύνωνε στα «Συμπεράσματα για την αντικομματική ομάδα» (Δεκέμβρης 1989) την αριστερή διαφωνία, μέσα από την οποία διαμορφώθηκε και το ΝΑΡ, πως είναι υπερασπιστής του «παλιού» γιατί «αντιμετώπιζαν με πολεμική και χαρακτηρισμούς τις απόπειρες να μελετηθούν σε βάθος οι αντιθέσεις και παραμορφώσεις της σοσιαλιστικής ανάπτυξης» και θεωρεί πως «οι μεταρρυθμίσεις στο σοσιαλισμό θεωρούνται, κατά κανόνα, επιστροφή στον καπιταλισμό».
Οι κατηγορίες για «γκορμπατσοφισμό» θα έρθουν αργότερα, μαζί με τις παραδοχές εκ των υστέρων της Α. Παπαρήγα πως «οι εξελίξεις στην κεντρική και Ανατολική Ευρώπη αποτέλεσαν το υπόβαθρο της κρίσης του Κόμματός μας» («Εισηγητική ομιλία στο 14ο συνέδριο», Ριζοσπάστης 19.12.1991).
https://prin.gr/2021/12/ussr-30/
