Γιώργος Μιχαηλίδης
Αφιέρωμα 30 χρόνια από τη διάλυση της ΕΣΣΔ
Χρονολόγιο
Μάρτιος 1985: Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ γίνεται νέος γ.γ. του ΚΚΣΕ
Δεκέμβριος 1986: Μικρές αντι-σοβιετικές διαδηλώσεις σε Λετονία και Καζακστάν με περιορισμένης έκτασης επεισόδια.
Φεβρουάριος 1987: Μαζική απελευθέρωση πολιτικών κρατουμένων
Ιούνιος 1987: Διαδήλωση-μνήμης 5.000 ατόμων στη Ρίγα της Λετονίας για τις μαζικές πληθυσμιακές μετακινήσεις Λετονών από τη σοβιετική ηγεσία το 1941. Η μη-επέμβαση της αστυνομίας ενθαρρύνει αντίστοιχες πρωτοβουλίες τον Αύγουστο του ίδιου έτους στις υπόλοιπες Βαλτικές χώρες.
Σεπτέμβριος 1987: Ο Γιέλτσιν υποβάλλει την παραίτησή του επικρίνοντας τον Γκορμπατσόφ για τον αργό ρυθμό των μεταρρυθμίσεων.
Νοέμβριος 1987: Ο Γιέλτσιν καθαιρείται από τη θέση του Πρώτου Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος της Μόσχας
Μάιος 1988: Ξεκινά η σταδιακή αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων από το Αφγανιστάν
Ιούλιος 1988: Η Κ.Ε. εγκρίνει την πρόταση Γκορμπατσόφ για τη δημιουργία ενός νέου ανώτατου νομοθετικού σώματος, του Κονγκρέσου των Λαϊκών Αντιπροσώπων, το οποίο θα εκλεγόταν από τον λαό
Μάρτιος 1989: Μαζική συμμετοχή στις εκλογές για το Κονγκρέσο των Λαϊκών Αντιπροσώπων. Εκλέγονται πολλοί υπέρμαχοι της ανεξαρτησίας των Ομόσπονδων Δημοκρατιών.
Νοέμβριος 1989: Πτώση του Τείχους του Βερολίνου
Φεβρουάριος 1990: Το ΚΚΣΕ αφαιρεί απ’ τον εαυτό του το μονοπώλιο της πολιτικής εξουσίας. Ακολουθούν εκλογές στις 15 Ομόσπονδες Δημοκρατίες της ΕΣΣΔ
Μάρτιος 1990: Η Λετονία και η Λιθουανία κηρύσσουν την ανεξαρτησία τους ακολουθούμενες από άλλα επτά ομόσπονδες δημοκρατίες ως το τέλος του έτους
Ιούνιος 1990: Η Ρώσικη Ομόσπονδη Δημοκρατία ανακηρύσσει την εθνική κυριαρχία του και ανακοινώνει την προτεραιότητα της νομοθεσίας του επί της ομοσπονδιακής νομοθεσίας της ΕΣΣΔ.
Τέλη 1990: Η Ρώσικη Ομόσπονδη Δημοκρατία αποφασίζει να σταματήσει να αποδίδει φόρους στην κεντρική Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση, η οποία οδηγείται στη χρεωκοπία.
Μάρτιος 1991: Δημοψήφισμα με συμμετοχή 79,5% στην ΕΣΣΔ (δεν συμμετείχαν οι Βαλτικές χώρες, η Αρμενία, η Γεωργία και η Μολδαβία). Υπέρ της διατήρησής της τάσσεται το 77,85% (113,5 εκατομμύρια)
Αύγουστος 1991: Πραξικόπημα εναντίον του Γκορμπατσόφ από κρατικούς και στρατιωτικούς αξιωματούχους, υπέρμαχους της διατήρησης της ενότητας της ΕΣΣΔ
Δεκέμβριος 1991: Την ημέρα των Χριστουγέννων, ο Γκορμπατσόφ παραιτείται δίνοντας τη θέση του στον Γιέλτσιν. Την 26η Δεκεμβρίου, η ΕΣΣΔ παύει να υπάρχει.
Η ανέλιξη του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στην ηγεσία και η εκλογή του στη θέση του γενικού γραμματέα του ΚΚΣΕ, τον Μάρτιο του 1985 σηματοδοτεί την ωρίμανση της επιθυμίας της κομματικής και γραφειοκρατικής ελίτ για την κυριαρχία των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής εντός του σοβιετικού κράτους. Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, ιδιαίτερα με τον τρόπο που έγινε, δεν πρέπει να θεωρηθεί εξ αρχής στόχος της κομματικής ηγεσίας και κρατικής γραφειοκρατίας αν και σίγουρα υπήρχε στα σχέδια συγκεκριμένων κύκλων. Η εισαγωγή των μεταρρυθμίσεων Γκορμπατσόφ: Γκλάσνοστ (Διαφάνεια), Περεστρόικα (Μετασχηματισμός), Ντεμοκρατιζάτσια (Εκδημοκρατισμός) σηματοδοτούσε τη φιλελευθεροποίηση σε πολιτικό-κοινωνικό επίπεδο και τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις στη λογική της αγοράς και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Υποτιθέμενος στόχος της πλειοψηφίας της ηγεσίας του ΚΚΣΕ ήταν φαινομενικά η ικανοποίηση των αιτημάτων των πολιτών για μεγαλύτερη διαφάνεια και περισσότερη συμμετοχή στις αποφάσεις αλλά και η δημιουργία κινήτρων στον ιδιωτικό τομέα. Είναι οι αλλαγές στην οικονομική βάση που σε ένα βαθμό έχουν ήδη συντελεστεί και τώρα ωριμάζουν και ολοκληρώνονται που πυροδοτούν τις πολιτικές εξελίξεις. Κάπως δειλά στην περίοδο 1985-1986 και πιο τολμηρά από το 1987 κι έπειτα δίνεται αυτονομία στις επιχειρήσεις και τους συνεταιρισμούς, οι οποίοι τώρα μπορούν να διαχειρίζονται τα κέρδη τους. Όμως, χωρίς κεντρικό έλεγχο, τα κέρδη αρχίζουν να επενδύονται σε μεγαλύτερους μισθούς των μελών και στελεχών των εν λόγω οικονομικών μονάδων και να μην επανατοποθετούνται σε επενδύσεις σοσιαλιστικού τύπου. Η πρακτική αυτή, της αυτο-ενίσχυσης του εισοδήματος δημιούργησε έναν πρωτόγνωρο πληθωρισμό για τα σοβιετικά δεδομένα. Επιπρόσθετα, οι αυτόνομα διευθυνόμενες εταιρείες και συνεταιρισμοί άρχισαν να βρίσκουν και να αξιοποιούν ‘’παραθυράκια’’ ώστε να αποδίδουν ολοένα και λιγότερους φόρους στην κεντρική κυβέρνηση ενώ αυξήθηκε η ισχύς των διευθυντών και τεχνοκρατών τους. Ομοίως, η δυνατότητα επένδυσης σε ξένες τράπεζες οδήγησε μία σειρά εταιρείες-γίγαντες, όπως τις πετρελαϊκές να τοποθετούν τα κέρδη τους εκτός συνόρων και να προτιμούν να εξάγουν τα προϊόντα τους. Η κατάρρευση του κεντρικού σχεδιασμού έφτασε σε τέτοιο σημείο ώστε στα τέλη του 1990 και τις αρχές του 1991 να μην υπάρχουν επαρκή αποθέματα πετρελαίου ώστε να ικανοποιηθούν οι ανάγκες των σοβιετικών αερογραμμών.
Οι εξελίξεις στο πολιτικό επίπεδο που προέκυπταν ως λογικό αποτέλεσμα των παραπάνω κινήσεων επέστρεφαν ξανά για να καθορίσουν τις εξελίξεις στην οικονομία. Το ΚΚΣΕ, επί της ηγεσίας του Γκορμπατσόφ επιχείρησε να τεκμηριώσει τα περί εκδημοκρατισμού με την παραχώρηση ολοένα και μεγαλύτερων εξουσιών στις ‘’πεινασμένες’’ για εξουσία τοπικές ελίτ των ομόσπονδων δημοκρατιών. Παρότι αξιωματούχοι της κυβέρνησης Γκορμπατσόφ πρότειναν το 1988 μία συνταγματική μεταρρύθμιση που θα ενίσχυε τον ρόλο του προέδρου της ΕΣΣΔ με σκοπό να επιτευχθεί μεγαλύτερη συγκέντρωση της εξουσίας, ο Γκορμπατσόφ ευνόησε την αντίθετη διαδικασία, δηλαδή την ενίσχυση των ομόσπονδων δημοκρατιών..
Το αποτέλεσμα των μεταρρυθμίσεων της περιόδου Γκορμπατσόφ δεν ήταν άλλο από την άνοδο του εθνικισμού και τους ‘’επιχειρησιακού ατομισμού’’ και την κατάρρευση της λογικής του ενιαίου ταμείου και ενιαίου κέντρου που κατανέμει τα έσοδα με ενιαίο ‘’σοσιαλιστικό’’ κριτήριο. Εκδηλώνεται ανταγωνισμός μεταξύ των οικονομικών μονάδων αλλά και των εθνικών και τοπικών κέντρων που με τη σειρά τους ισχυροποιούν την εθνική και τοπική γραφειοκρατία φέρνοντάς τη σε ανταγωνισμό με την κεντρική, ομοσπονδιακή κομματική ελίτ. Ουσιαστικά και στην περίπτωση της ΕΣΣΔ, παρατηρείται μια επανάληψη του γιουγκοσλαβικού παραδείγματος όπου η φιλελευθεροποίηση των οικονομικών σχέσεων ενισχύει τις τάσεις αυτονόμησης, εθνικισμού και τοπικισμού στην οικονομία, οι οποίες με τη σειρά τους γεννούν την απαίτηση για πολιτική ανεξαρτησία από το ενιαίο ομοσπονδιακό κέντρο.
Μία σειρά τοπικές, λαϊκές κινητοποιήσεις, κυρίως στις χώρες της Βαλτικής και στον Καύκασο δημιουργούν κλίμα αποσύνθεσης της ΕΣΣΔ. Εντυπωσιακότερη όλων η αλυσίδα που σχημάτισαν δύο εκατομμύρια πολίτες των βαλτικών χωρών ενώνοντας τα χέρια τους και ζητώντας την ίδρυση ανεξάρτητων κρατών. Η απάντηση της σοβιετικής ηγεσίας ήταν να καταδικάσει το Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίπεντροπ που προέβλεπε την προσάρτηση των Βαλτικών Χωρών στην ΕΣΣΔ. Τα έτη 1989-1990 βλέπουν μικρές ή μεγαλύτερες ταραχές σε μία σειρά σοβιετικές δημοκρατίες. Αυτές άλλοτε παίρνουν αντι-σοβιετικό χαρακτήρα (Ουκρανία, Καζακστάν) και άλλοτε χαρακτήρα εθνικών συγκρούσεων με γειτονικούς λαούς και μειονότητες (Ουζμπεκιστάν, Αρμενία-Γεωργία). Όμως, παρά τον πολιτικό ρόλο που διαδραμάτισαν, δεν ήταν οι τοπικές ή εθνικές εξεγέρσεις και εκφράσεις της λαϊκής δυσαρέσκειας που οδήγησαν στην κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά η προθυμία του κέντρου να ενδίδει σε κάθε εθνικιστικό και αποσχιστικό αίτημα, είτε αυτό αφορούσε την πολιτική, είτε την οικονομική οργάνωση, οι οποίες άλλωστε αλληλεπιδρούσαν. Οι μεταρρυθμίσεις Γκορμπατσόφ ουσιαστικά ανοίγουν το δρόμο για να εκφραστούν τάσεις που έχουν ωριμάσει. Έτσι, ένα-ένα τα κρατικά όργανα άσκησης εξουσίας πέφτουν μέσω των εκλογών που εξασφαλίζουν νομιμοποίηση στους υπέρμαχους του εθνικισμού και του οικονομικού ανοίγματος στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Εντός του 1990, οι περισσότερες ομόσπονδες δημοκρατίες ανακηρύσσουν την ανεξαρτησία τους μετά από εκλογές. Το δημοψήφισμα του Μαρτίου του 1991 όπου εκδηλώνεται μία λαϊκή τάση διατήρησης της Σοβιετικής Ένωσης δείχνει την πιθανότητα ενός διαφορετικού μέλλοντος, όμως οι πολιτικές δυνάμεις που θα μπορούσαν να εκπροσωπήσουν αυτή την τάση είναι πολιτικά ασυγκρότητες και ιδεολογικά ηττημένες.
Ο Γιέλτσιν αξιοποίησε το πραξικόπημα του Αυγούστου για να αναδειχθεί ως «δημοκράτης»
Ο Γκορμπατσόφ και η ηγεσία του ΚΚΣΕ ετοιμάζουν τη μετατροπή της ΕΣΣΔ σε Ένωση Σοβιετικών Κυρίαρχων Δημοκρατιών, μία χαλαρή συνομοσπονδία με αποδυναμωμένη κεντρική εξουσία και ενισχυμένες τις ομόσπονδες δημοκρατίες. Ενώ όμως η ημερομηνία υπογραφής του Συμφώνου έχει οριστεί η 20η Αυγούστου, μία ομάδα στρατιωτικών και άλλων στελεχών του κρατικού μηχανισμού υπό την ονομασία Κρατική Επιτροπή Έκτακτης Ανάγκης επιχειρεί να εκτοπίσει τον Γκορμπατσόφ, επικαλούμενη λόγους υγείας του τελευταίου, και να ακυρώσει την υπογραφή του Συμφώνου. Το σύντομο πραξικόπημα της ΚΕΕΑ δεν είναι καλά οργανωμένο και δεν βασίζεται στην κινητοποίηση του λαού. Έτσι, διαρκεί μόλις τρεις ημέρες. Αντιθέτως, ο Γιέλτσιν ως πρωτεργάτης των διαδικασιών παλινόρθωσης του καπιταλισμού καλεί σε συγκεντρώσεις κατά του πραξικοπήματος. Τα μέλη της ΚΕΕΑ συλλαμβάνονται και αρκετά αυτοκτονούν(;) κατά το προσεχές διάστημα. Ο Γιέλτσιν έκτοτε αναλαμβάνει ντε φάκτο τα ηνία, ενώ ο Γκορμπατσόφ παραιτείται από τη θέση του γενικού γραμματέα και το κόμμα διαλύεται. Το Ανώτατο Σοβιέτ, απαγορεύει επ’ αόριστον τη λειτουργία του ΚΚΣΕ (μια απαγόρευση που θα ολοκληρωθεί τον Νοέμβριο δια χειρός Γιέλτσιν). Τα τελευταία πιθανά εμπόδια στην ολοσχερή επικράτηση των καπιταλιστικών στοιχείων εξουδετερώνονται. Οι εξελίξεις από εκεί και πέρα θα είναι ραγδαίες. Η Ουκρανία ανακηρύσσει την ανεξαρτησία της πράγμα που αποτελεί καίριο πλήγμα σε οποιαδήποτε προοπτική διατήρησης έστω μίας χαλαρής συνομοσπονδίας στον πρώην σοβιετικό χώρο. Η ανεξαρτητοποίηση της Ουκρανίας επικυρώνεται πανηγυρικά με το δημοψήφισμα του Δεκέμβρη του 1991. Η αλλαγή στις διαθέσεις των λαών είναι πλέον πλήρης καθώς η ΕΣΣΔ δεν αποπνέει τίποτα άλλο παρά σύγχυση, χάος και παρακμή. Οι κινήσεις ανεξαρτητοποίησης φυσικά ενθαρρύνονται από τις χώρες της ΕΟΚ και τις ΗΠΑ όμως οι κινήσεις της Δύσης λειτουργούν ενισχυτικά των εσωτερικών διεργασιών, δεν τις γεννούν. Το ΚΚΣΕ και η Σοβιετική Ένωση που τυπικά παύει να υπάρχει την 26η Δεκεμβρίου του 1991 καταρρέουν κατά κύριο λόγο εσωτερικά
https://prin.gr/2021/12/ussr-30/
