Αιμιλία Καραλή
Στο έργο του Η αγωγή του καταπιεζόμενου ο Πάουλο Φρέιρε είχε αναφερθεί στη συνείδηση και στη συμπεριφορά που διαμορφώνει το κυρίαρχο σύστημα εκπαίδευσης στους καταπιεζόμενους, δηλαδή στη συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων. Ανάμεσά τους ξεχώριζε αρχικά τη μοιρολατρία: τίποτε δεν μπορεί να αλλάξει όσο κι αν εμείς προσπαθήσουμε· δεν μπορούμε να τα βάλουμε με τους δυνατούς. Ένα άλλο χαρακτηριστικό αυτού του συστήματος είναι και η έλξη προς τον δυνάστη και τον τρόπο ζωής του: θέλουν να του μοιάσουν, να τον μιμηθούν, να τον ακολουθήσουν. Υιοθετούν ταυτοχρόνως και την άποψη που έχουν οι δυνάστες τους γι’ αυτούς: υποτιμούν τον εαυτό τους και πείθονται για την ανικανότητά τους να κάνουν κάτι περισσότερο ή διαφορετικό από αυτό για το οποίο τους προορίζουν. Ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο αυτής της αγωγής είναι ότι επιτίθενται στους ομοίους τους, δηλαδή σε άλλους καταπιεσμένους.
Καμιά από τις διαπιστώσεις του Φρέιρε δεν έχει αναιρεθεί. Το αντίθετο· επιβεβαιώνονται καθημερινά, άλλοτε με υφέσεις άλλοτε με εξάρσεις. Εκείνη όμως που έχει κορυφωθεί είναι η οριζόντια βία που παρατηρείται στα τμήματα των καταπιεσμένων, ο εμφύλιος των «από κάτω». Η πανδημία, αντί να αποτελέσει μια αφορμή στοχασμού για τα αίτιά της, αντί ν’ ανοιχτούν βιβλία για να μελετηθούν τα όσα την προκάλεσαν, αντί να ενισχυθούν οι αντιστάσεις στις καταστρεπτικές –σε όλα τα επίπεδα– συνέπειές της, οδήγησε σε διαμάχες, π.χ. ανεμβολίαστοι εναντίον εμβολιασμένων και το αντίθετο.
Οι πλευρές αυτής της συζήτησης είναι πολλές, μερικές σοβαρές άλλες φτάνουν στη γελοιότητα. Για άλλη μια φορά παρακάμπτονται ή χρησιμοποιούνται επιλεκτικά επιστημονικά δεδομένα, άλλοι έχουν γνώμη χωρίς να έχουν γνώση, άλλοι ζητάνε μάγους και μάγισσες να κάψουν, άλλοι θεούς να προσκυνήσουν και άλλοι σκόρδα και αγίασμα για να ξορκίσουν το κακό, άλλοι συγχέουν το δικαίωμα με το «γούστο μου και καπέλο μου». Το πιο ενδιαφέρον όλης αυτής της κατάστασης είναι ότι εμπλέκει ανθρώπους διαμετρικά αντίθετων ιδεολογικών πεποιθήσεων.
Οι «από πάνω» πάντα βρίσκουν τον τρόπο να ενώνονται μπροστά σε ό,τι απειλεί την κυριαρχία τους
Οι ψύχραιμες και νηφάλιες επιστημονικές φωνές κυρίως όσων έχουν βρεθεί στην πρώτη γραμμή για την αντιμετώπιση της πανδημίας στα δημόσια νοσοκομεία και στις ΜΕΘ περιθωριοποιούνται από τα κυρίαρχα ΜΜΕ. Είναι εκείνοι που θεωρούν τον εμβολιασμό ένα από τα μέσα για την αντιμετώπιση του προβλήματος, αλλά όχι το μόνο. Είναι εκείνοι που υπερασπίζονται ένα πραγματικά δημόσιο σύστημα υγείας και μια επιστημονική έρευνα που θα θέτει σαν πρώτο στόχο της «ν’ αλαφραίνει τον μόχθο της ανθρώπινης ύπαρξης».
Είναι βέβαια τουλάχιστον προκλητικό να βγαίνουν και να «υπερασπίζονται»–με απειλές, κατηγοριοποιήσεις, φόβητρα ή δωροδοκίες– τη δημόσια υγεία που εξασφαλίζεται με τον εμβολιασμό εκείνοι που χρόνια τώρα κάνουν το κάθε τι για να την διαλύσουν, εκείνοι που ετοιμάζονται να την αποτελειώσουν μετά τον «έλεγχο» της πανδημίας. Με τον ίδιο τρόπο που θέλουν να αποτελειώσουν κάθε δικαίωμα στη μόρφωση, στην εργασία, στην τέχνη.
Για άλλη μια φορά όμως φαίνεται πως χάνεται από τους «από κάτω» η ευκαιρία να δουν όλη την εικόνα της πραγματικότητας που διαμόρφωσε η πανδημία. Για άλλη μια φορά μια κρίση αντί να αποτελέσει αφορμή για μια πιο ουσιαστική γνώση των όρων που την συγκροτούν έγινε λόγος για προκληθούν ανώφελες στοιχίσεις και διαμάχες που αποδυναμώνουν φύσει και θέσει συμμάχους.
Πάντως έτσι ή αλλιώς σε κάθε κρίση μετριέται το βάθος της σκέψης, η ετοιμότητα η διάθεση και η δύναμη των ανθρώπων να την αντιμετωπίσουν και να την ξεπεράσουν. Οι «από πάνω» παρά τις επιμέρους αντιθέσεις τους πάντα βρίσκουν τον τρόπο να ενώνονται μπροστά σε ό,τι απειλεί ή μπορεί να σταθεί εμπόδιο στην κυριαρχία τους. Οι «από κάτω» δεν έχουν ακόμη πιστέψει πώς από «όντα για τους άλλους», υπόδουλους δηλαδή σε εκμεταλλευτικά και καταπιεστικά καθεστώτα, μπορούν να γίνουν «όντα για τον εαυτό τους», δηλαδή αυτεξούσιοι άνθρωποι που παλεύουν για την απελευθέρωσή τους, όπως ζητούσε ο Φρέιρε.
