Χρίστος Μιάμης
Αφιέρωμα 150 χρόνια από την Παρισινή Κομμούνα
Οι Σμιτ και Αγκάμπεν ορίζουν την κατάσταση εξαίρεσης εξωιστορικά, ως μια αναπάντεχη εκδήλωση της κυριαρχίας ο πρώτος και μια «αποκάλυψη» χωρίς δίκαιο και κυριαρχία ο δεύτερος. Αντίθετα η Παρισινή Κομμούνα ήταν μια πραγματική επαναστατική κατάσταση εξαίρεσης που διακόπτει βίαια το ιστορικό συνεχές, υπερβαίνει τις κόκκινες ζώνες του αστικού κοινοβουλευτισμού περνώντας με ένα διαλεκτικό άλμα στην εποχή της ελευθερίας.
Η πολιτική θεωρία περί κατάστασης εξαίρεσης πελαγοδρομεί διαμέσου των «συμπληγάδων» των θεωρητικών προσεγγίσεων του Καρλ Σμιτ και του Τζόρτζιο Αγκάμπεν. Οι ως άνω προσεγγίσεις αυτό που ουσιαστικά επιτυγχάνουν είναι να εκκενώνουν την κοινωνική πραγματικότητα από την ιστορία και να προτάσσουν την εξαίρεση είτε ως διανοητικό γέννημα του Δία είτε ως επίγεια αποκάλυψη του θεϊκού χαρακτήρα της κυριαρχίας. Στην περίπτωση του Σμιτ η εξαίρεση είναι το εξελικτικό σημείο οριακής φόρτισης της κανονικότητας ενώ στην περίπτωση του Αγκάμπεν δεν συνιστά πάρα την αιφνιδιαστική αποκάλυψη μιας κατακλυσμιαίας στιγμής που εκκενώνει το πραγματικό, τόσο από το δίκαιο όσο και από την κυριαρχία.
Κάθε καθεστώς κυριαρχίας λαμβάνει τη μορφή ενός καθολικού εξελικτικού σχεδίου που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί
Πρόκειται εδώ για την απόπειρα να ιδωθεί και να προσληφθεί η κατάσταση εξαίρεσης ως κεραυνός εν αιθρία, ως μια μη αναμενόμενη στιγμή που περίπου μεταφυσικά εκβάλλει από το σώμα και την επικράτεια της κανονικότητας και μεταβάλλει τους όρους του πραγματικού ως μια ανοίκεια και ασώματη εκβολή. Ωστόσο κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Η κατάσταση εξαίρεσης που επικαλείται η κυριαρχία δεν συνιστά ούτε εκπληκτικό, ούτε μη αναμενόμενο γεγονός. Ανάστροφα, συνιστά ένα συμβάν που υφίσταται εν υπνώσει εντός των νομικών, πολιτικών και ιστορικών ορίων της κυριαρχίας, εκβάλλει εξ’ αυτής και αποτελεί ουσιαστικά μια ερεβώδη και εξαιρετικά πραγματική στιγμή της, που είναι γραμμένη στα συντάγματα και στα ιδρυτικά κείμενα της καπιταλιστικής κυριαρχίας. Τίποτε το εξαιρετικό, τίποτε το αδιανόητο, παρά μόνο η πεζή και ανίερη καπιταλιστική πραγματικότητα η οποία υποδύεται την εξαίρεση, προκειμένου να διαστείλει τα όρια της κυριαρχίας της προχωρώντας παράλληλα στην κατακλυσμιαία συστολή του πλαισίου κίνησης των κυριαρχούμενων. Πρόκειται για το εγχείρημα της αέναης αυτοεκπλήρωσης των σκοπών της κυριαρχίας που ταυτίζονται με την ατελεύτητη διαιώνιση της.
Η πραγματική κατάσταση εξαίρεσης ωστόσο, συνιστά κάτι τελείως διαφορετικό. Απρόσμενη και αδιανόητη, εκκωφαντική και εξεγερσιακή δεν μηρυκάζει τα λόγια και τις φράσεις του αστικού κοινοβουλευτισμού, δεν ανασκευάζει το καπιταλιστικό πλαίσιο της κυριαρχίας, δεν διαπραγματεύεται εντός των κόκκινων ζωνών όπως αυτές τίθενται από το καθεστώς, δεν αναζητά και δεν επιδιώκει την διάσωση του πρότερου status quo, αλλά κινείται αντίρροπα στο ρεύμα του Αχέροντα, διακόπτει βίαια το ιστορικό συνεχές και θέτει στο προσκήνιο της καθημερινής ζωής, το ζήτημα μιας ολοσχερούς, αστάθμητης μεταβολής. Μιας μεταβολής που υπερβαίνει τον ορίζοντα του εφικτού, του εφικτού ως αποκρυστάλλωμα του ιστορικού συσχετισμού δύναμης, και θέτει στον εαυτό της το καθήκον μια οικουμενικής αντίστροφης ιεράρχησης, όπου η στρατηγική της επαναστατικής υπέρβασης του υφιστάμενου σαρώνει στο πέρασμα της τους ανάξιους εραστές της αέναης μετάβασης και τους ανιαρούς συνδαιτυμόνες της λελογισμένης αντιπαράθεσης.
Η Κομμούνα ήταν μια πραγματική κατάσταση εξαίρεσης, μια πραγματικά εξαιρετική στιγμή, με την έννοια ότι αποτέλεσε την βίαιη εκβολή του δυνητικού στην μακρά αλυσίδα του υφιστάμενου. Αποτέλεσε δηλαδή, μια μη κανονική επαναστατική συνθήκη που συνδέθηκε με την μη κανονική, με την επαναστατική θεώρηση του ιστορικού χρόνου. Η άυλη γραμμικότητα εξαϋλώθηκε και η δυναμική της συνάντησης του υποκειμένου με την αντικειμενική αναγκαιότητα έδινε πλέον το ρυθμό καθορίζοντας τον γοργό βηματισμό της ιστορίας. Η Κομμούνα ήταν η βιωμένη ιστορία, που δεν της δίνει σχήμα, μορφή και περιεχόμενο, ο κενός χρόνος μιας στεγνής σημειακής αλληλουχίας, αλλά ο χρόνος του τώρα, ως το διαλεκτικό άλμα κάτω από τον ελεύθερο ουρανό της ιστορίας, που αναδύεται ως το επαναστατικό πέρασμα από την εποχή της κυριαρχίας, στην εποχή της ελευθερίας.
Η Κομμούνα ήταν η έκφραση μιας δυναμικής διαλεκτικής όσμωσης των αντιφάσεων μιας αντικειμενικής κατάστασης και του τρόπου που αυτές οι αντιφάσεις μετουσιώνονται από το υποκείμενο που υπόκειται τις συνέπειές τους, από μια αυθόρμητη πρωτογενή άρνηση σε μια διαρκή κατάφαση προς μια καθολική παρέκκλιση από τα πεπερασμένα όρια μιας πραγματικότητας που δεν είναι πια ανεκτή. Ακόμη περισσότερο, ήταν η δυνατότητα του υποκειμένου της πραγματικής εξαίρεσης, της επανάστασης, να συμπυκνώσει σε μια εξεγερσιακή στιγμή, παρελθόν, παρόν και μέλλον, καθιστώντας το αδιανόητο της ρήξης με την πραγματικότητα που κυοφόρησε αυτή την παρέκκλιση -ως τερατογένεση για την ίδια- σε μια απροσδόκητη δυνατότητα να υπάρξει ιστορία, χωρίς να υποκλίνεται στα πρότερα ιστορικά κεκτημένα, που λειτουργούσαν ως δεσμοφύλακας για μια αναπάντεχη εξέλιξη.
Η ιστορία είναι τα άπειρα συνεχή αποτυπώματα αδιανόητων συγκρούσεων
Κάθε τάξη πραγμάτων, κάθε κανονικότητα, κάθε καθεστώς κυριαρχίας, τείνει να λαμβάνει τη μορφή της απρόσκοπτης και αέναης συνέχειας, μέρος ενός καθολικού εξελικτικού σχεδίου που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Δεν είναι ωστόσο αυτή η ταυτότητα της ανθρώπινης ιστορίας. Η ιστορία είναι τα άπειρα, συνεχή αποτυπώματα αδιανόητων συγκρούσεων, απροσδόκητων τομών που ανέστρεψαν με τρόπο καθολικό και πολλές φορές οριστικό, ένα καθεστώς συνέχειας που έμοιαζε ακίνητο εντός της κυριαρχίας του. Απόδειξη συμβολική και πραγματική για μια τέτοια δυνατότητα αποτέλεσε και αποτελεί η Κομμούνα.
Οτιδήποτε συνέβη, θα μπορούσε να μην είχε συμβεί, ενώ τα στοιχεία που κατέστησαν δυνατό ένα ιστορικό συμβάν, δεν μπορούν να επανεμφανιστούν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και τα ίδια αποτελέσματα. Το ιστορικό αστάθμητο της ανθρώπινης πράξης είναι που καθιστά κάθε επιμέρους συμβάν ως μια μοναδική ανάδυση. Με αυτή την έννοια, το καθεστώς της καπιταλιστικής κυριαρχίας δεν είναι αιώνιο, δεν συνιστά το ιστορικό πέρας της ανθρώπινης πράξης, δεν συνομιλεί με την ανθρωπότητα αναγγέλλοντας το τέλος της Ιστορίας. Αναγγέλλει μόνο την κίβδηλη εξαίρεση συνομιλώντας με τον εαυτό του, αναγγέλλοντας την αδυναμία να αντέξει το βάρος μιας κυριαρχίας, που καθυστερεί το βηματισμό της ανθρωπότητας, στην ενδεχόμενη συνάντησή της με μια πρωτόγνωρη κατάσταση ζωής, χωρίς κυριαρχία, χωρίς κανονικότητα, χωρίς δίκαιο.
Ακριβώς για αυτό, η Κομμούνα αποτέλεσε εκείνη την ιστορική στιγμή, εκείνο το εξαιρετικό συμβάν που αποκάλυψε την εξαίρεση ως αυτό που είναι πραγματικά: Το κατώφλι προς μια ανεπίστρεπτη κατάσταση πραγμάτων όπου οι αβράκωτοι και οι απόκληροι υφαίνουν τον καμβά της ιστορίας.
