Νίκος Πελεκούδας
Αφιέρωμα 150 χρόνια από την Παρισινή Κομμούνα
Ποιες ήταν οι επιδράσεις των γεγονότων στην Γαλλία στα εσωτερικά πολιτικά πράγματα στην Ελλάδα; Πως και γιατί το γενικό κλίμα στον Τύπο και στα πολιτικά ρεύματα που έβλεπε θετικά τις εξελίξεις στο Παρίσι μέχρι τον Φεβρουάριο του 1871, μεταστράφηκε μετά την κήρυξη της Κομμούνας στις 18 Μαρτίου; Η θετική αντιμετώπιση των νομιμόφρονων και η δαιμονοποίηση των «κόκκινων».
Δεν μπορούμε να ερμηνεύσουμε τις πολιτικές στάσεις απέναντι στην Παρισινή Κομμούνα του 1871 αν δεν δούμε αρχικά το πώς αντιμετωπίστηκε στην Ελλάδα ο γαλλοπρωσικός πόλεμος. Έτσι στην αρχή του πολέμου, η υποστήριξη στους Πρώσους είναι συντριπτική. Αυτό οφείλεται στο γεγονός πως η Γαλλία θεωρείται υπεύθυνη για το ναυάγιο των προσπαθειών για ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, μια που η στάση του Ναπολέοντα Γ΄ είναι καθαρά εχθρική σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Παρόλα αυτά όπως καταγράφει η σχετική βιβλιογραφία, γρήγορα αυτή η στάση θα αλλάξει υπό το βάρος δύο γεγονότων.
Το πρώτο είναι πως ήδη από το καλοκαίρι του 1870 ο Γκουστάβ Φλοράνς, ηγετική φυσιογνωμία μετέπειτα της Κομμούνας, θα επισκεφτεί την Ελλάδα και σύμφωνα με όλα τα ερευνητικά δεδομένα (εξαιρετικά είναι τα δεδομένα που μας προσφέρει η Ξένια Μαρίνου), θα δημιουργήσει έναν πρώτο πυρήνα εθελοντών μαχητών στο σχέδιο που έχει για την πτώση της μοναρχίας στη Γαλλία, η οποία υπολόγιζε να λειτουργήσει ως αφετηρία μιας πανευρωπαϊκής επίθεσης ενάντια στην καθεστηκυία τάξη. Αλλά και πιο ειδικά στην κατεύθυνση της ενίσχυσης του οράματος για μια Δημοκρατική Ανατολική Ομοσπονδία, μιας ιδέας που δεν είναι καινούργια. Ομάδα που δραστηριοποιείται στην κατεύθυνση αυτή υπάρχει ήδη από το 1865-1867 σε διάφορες σημαντικές πόλεις των Βαλκανίων και παλεύει για μια δημοκρατική ομοσπονδία όλων των λαών της Ανατολής στη βάση της ισότητας.
Το δεύτερο γεγονός είναι οι πολιτικές εξελίξεις στην ίδια τη Γαλλία με την εκδίωξη του Ναπολέοντα Γ΄ και την εγκαθίδρυση δημοκρατίας. Δημοκρατικό καθεστώς που αναγνωρίζει και η Ελλάδα, έπειτα από μεγάλες εσωτερικές ταλαντεύσεις στις 4 Σεπτέμβρη 1870.
Μέχρι και το Φλεβάρη του 1871 όπου και θα έχουμε τις εκλογές στη νέα Γαλλική Δημοκρατία, ο ελληνικός χώρος με κάποιες διαφοροποιήσεις δευτερεύουσας σημασίας υποδέχεται με έναν γενικά θετικό τρόπο αυτά που συμβαίνουν στο Παρίσι.
Όμως κακώς έχει δημιουργηθεί η εντύπωση πως ο διαχωρισμός των υποστηρικτών και των αντιπάλων της Κομμούνας ήταν ένα ξαφνικό γεγονός που εμφανίστηκε τη 18η Μάρτη. Ήδη από την επιστροφή κάποιων εθελοντών από τη Γαλλία σημαντικές εφημερίδες όπως η Παλιγγενεσία, υμνούν τους γόνους γνωστών ευκατάστατων οικογενειών οι οποίοι πολέμησαν στο πλευρό της Γαλλικής Δημοκρατίας, ενώ για τους «ανώνυμους» προσφέρεται αδιαφορία, είναι σα να μην πήγαν ποτέ, ενώ αργότερα θα έχουμε και στρατοδικεία επειδή λιποτάκτησαν για να πολεμήσουν στη Γαλλία.
Άλλωστε στο δρόμο προς τις εκλογές του Φεβρουαρίου του 1871 ο ελληνικός καθεστωτικός τύπος όλο και περισσότερο θα αρχίσει να υιοθετεί το δίπολο ανάμεσα στους νομιμόφρονες όλων των τάσεων (φιλομοναρχικούς ή ρεπουμπλικάνους) που επιδιώκουν την ειρήνη (και την κοινωνική ειρήνη αλλά και με την Πρωσία), και τους κόκκινους που εκπροσωπούν υποτίθεται τον πόλεμο όλων με όλους μέχρις εσχάτων.
Η κήρυξη της Κομμούνας θα διαμορφώσει στον ελληνικό χώρο δύο στρατόπεδα. Άνισα αλλά διακριτά. Από τη μια μεριά θα βρεθεί η συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού Τύπου και από την άλλη θα είναι μόνος υπερασπιστής της Κομμούνας ο Δημοσθένης Παπαθανασίου και η εφημερίδα του Μέλλον. Ο Παπαθανασίου, όπως αναφέρουν οι σχετικές πηγές. είναι οπαδός του Προυντόν ήδη από το 1861, αν και κατά τον Παναγιώτη Νούτσο περισσότερο χαρακτηρίζεται από αντιοθωνικές αντιλήψεις για τις οποίες και εκτοπίζεται. Αυτές τις αντιλήψεις τις περιπλέκει με τις ιδέες περί κατάργησης του κράτους.
Από τη μια μεριά θα βρεθεί η συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού Τύπου και από την άλλη μόνος υπερασπιστής της Κομμούνας έμεινε ο Δημοσθένης Παπαθανασίου και η εφημερίδα του Μέλλον
Ο Παπαθανασίου λοιπόν θα είναι η μοναδική φωνή που θα επιχειρήσει να υπερασπίσει δημόσια και συστηματικά την Κομμούνα. Υποστήριξη που θα είναι ιδιαίτερα θερμή. Η υποστήριξη αυτή θα του κοστίσει. Προσωπική τρομοκράτηση που θα περιλαμβάνει και το ξυλοκόπημά του στις 3 Ιουνίου του 1871 στην Ομόνοια. Δε θα είναι η πρώτη φορά που η καθεστηκυία τάξη στη χώρα θα κινηθεί με ανελέητη βία σε ιδέες που θα μπορούσαν να την απειλήσουν, έχοντας επίγνωση των σαθρών θεμελίων της ηγεμονίας της. Επιδιώκοντας τις αυτοτελείς στοχεύσεις της κατά κανόνα υποβασταζόμενη από τις Προστάτιδες Δυνάμεις.
Η πολιτική ολοκλήρωση της Κομμούνας στη σκέψη του Παπαθανασίου θα είναι όπως ο ίδιος θα γράψει στο Μέλλον στις 16 Απρίλη του 1871 το πολίτευμα και το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής! Είναι γενικό φαινόμενο στην ελληνική χειραφετητική σκέψη η υπεράσπιση της ομοσπονδιακής αντίληψης το 19ο αιώνα, και θα ήταν λάθος να διαβαστεί κάτι τέτοιο μόνο με τις κλασσικές αναρχικές αναφορές. Οι αιτίες για αυτό εκτείνονται πολύ πέρα από το θέμα αυτού του άρθρου.
Τη σκυτάλη υποστήριξης της Κομμούνας θα πάρει ο Δημοκρατικός Σύνδεσμος του Λαού έξι χρόνια μετά. Όταν θα αντιμετωπίσει την ίδια καταστολή, αλλά και θα υπερασπίσει ίσως με τον πιο ολοκληρωμένο, μέχρι εκείνη τη στιγμή τρόπο, τα διεθνιστικά καθήκοντα.
