Δημήτρης Γρηγορόπουλος
Αφιέρωμα 200 χρόνια από το ’21
Η κρατική μυθολογία για την επανάσταση του 1821 αποδίδει κομβικό ρόλο στην εκκλησία. Καθόλου τυχαία επιλέχθηκε ως επίσημη ημερομηνία έναρξης της επανάστασης η 25η Μαρτίου, ημέρα της γιορτής του Ευαγγελισμού — παρότι η εξέγερση είχε ξεκινήσει νωρίτερα και είχαν ελευθερωθεί περιοχές. Στην πραγματικότητα, ο ρόλος της εκκλησίας (μεγαλοϊδιοκτήτριας γης) κάθε άλλο παρά επαναστατικός ήταν.
Μοιρολατρική σκοταδιστική θρησκευτική αντίληψη
Ένα από τα επίδικα ζητήματα για τον χαρακτήρα της συνείδησης του Ελληνισμού επί τουρκοκρατίας, με κορύφωση την εθνικοαπελευθερωτική Επανάσταση του 1821, είναι η συμβολή της ορθόδοξης χριστιανικής θρησκείας και της ορθόδοξης εκκλησίας στη διαβίωση και στη συνείδηση των υπόδουλων Ελλήνων και των λοιπών ορθοδόξων βαλκανικών λαών.
Από την εποχή των αντιπάλων της ένωσης της ορθόδοξης και καθολικής εκκλησίας (σύνοδος Φερράρας 1408), στη διάρκεια της τουρκοκρατίας αλλά και στην Ελεύθερη Ελλάδα μέχρι τη Μικρασιατική καταστροφή, κυριάρχησε στους κόλπους της εκκλησίας αλλά και στον ελληνικό λαό και στις ηγετικές τάξεις του, σε μεγάλο βαθμό, μία μοιρολατρική τελεολογική αντίληψη. Σύμφωνα με αυτήν, η θεία πρόνοια προκάλεσε την άλωση της Κωνσταντινούπολης ως τιμωρία για την αποστασία από την ρθόδοξη πίστη. Η θεία πρόνοια θα καθόριζε «πάλι με χρόνους και καιρούς» πότε το ελληνικό γένος θα αποκαθιστούσε την ελευθερία του. Με την αντίληψη αυτή συνδεόταν και ο μύθος του «μαρμαρωμένου βασιλιά», το «ξανθό γένος» (Ρώσοι που θα απελευθέρωναν τους Έλληνες) και η αποκατάσταση του μεγαλείου της βυζαντινής αυτοκρατορίας, αφού το νέο ελληνικό κράτος με «θέλημα Θεού» θα επεκτεινόταν ως την «Κόκκινη Μηλιά», περιλαμβάνοντας μεγάλη έκταση της Τουρκίας.
Αυτές οι σκοταδιστικές αντιλήψεις υπαγόρευαν την αρνητική στάση του ανώτερου ιερατείου απέναντι στην επανάσταση, ιδιαίτερα του Πατριαρχείου. Κυριότερος λόγος όμως αυτής της στάσης δεν ήταν η ανεστραμμένη ιδεολογία που είχε εναποθέσει στη θεία πρόνοια πότε και πώς οι ραγιάδες Έλληνες θα απαλλαγούν από τον τουρκικό ζυγό αλλά η ενσωμάτωση και υποταγή του Πατριαρχείου και του ανώτερου κλήρου γενικότερα στον διοικητικό μηχανισμό των κατακτητών.
Ο… αφορισμός της Επανάστασης
Ο αντιδραστικός ρόλος του Πατριαρχείου εντάθηκε, όταν στα τέλη του 18ου- αρχές του 19ου, υπό την επίδραση της Γαλλικής Επανάστασης, του ευρωπαϊκού και ελληνικού Διαφωτισμού, ενισχύθηκαν οι εθνικοαπελευθερωτικές κινήσεις, ενώ σε περιοχές της υποδουλωμένης Ελλάδας αλλά και στον παροικιακό ελληνισμό, ξεφύτρωναν μυστικές εταιρείες με στόχο την απελευθέρωση. Μυστική εταιρεία για απελευθερωτικό σκοπό είχε ιδρύσει και ο Ρήγας Βελεστινλής, η οποία ανέπτυξε έντονη και αποτελεσματική δράση που προκάλεσε την ανησυχία των Τούρκων.
Οι πατριαρχικοί και φαναριώτικοι κύκλοι δεν διαφοροποιήθηκαν απλώς από τις εθνικοαπελευθερωτικές και δημοκρατικές ιδέες του Ρήγα και των συντρόφων του αλλά συνέταξαν και κυκλοφόρησαν φυλλάδιο με τον τίτλο «Πατριαρχική Διδασκαλία», στο οποίο κατακεραύνωναν τις ιδέες του Ρήγα και τις χαρακτήριζαν έργο του Σατανά! Το φυλλάδιο αυτό εκφράζει αντιδραστικές και φιλοτουρκικές θέσεις. Ο συντάκτης του κειμένου κηρύσσει ότι ο Θεός έστειλε τους Τούρκους για να υποδουλώσουν τους παρεκτραπέντες χριστιανούς, γιατί έτσι ευδόκησε να μεθοδεύσει τη σωτηρία τους. Εξαπολύει αφορισμούς ενάντια στο «σύστημα ελευθερίας» (εννοεί τα δόγματα της Γαλλικής Επανάστασης) και αφορίζει κάθε ιδέα πολιτικής ελευθερίας που και αυτή αποτελεί δέλεαρ του διαβόλου! Παροτρύνει τους Χριστιανούς να διατηρήσουν απαρασάλευτη την υποταγή τους στην πολιτική διοίκηση που εξασφαλίζει τα αναγκαία, ενώ οι περί ελευθερίας διδασκαλίες απάδουν στη χριστιανική διδασκαλία και είναι αξιομίσητες!
Ο φιλοτουρκισμός και η δουλοπρέπεια του Πατριαρχείου κορυφώθηκε με τον αφορισμό που απηύθυνε ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε’ εναντίον της Επανάστασης που ξέσπασε το 1821, χωρίς όμως με αυτήν τη στάση να αποφύγει τον μαρτυρικό θάνατο.
Πληγή για τους υπόδουλους Έλληνες αποτελούσαν τα μοναστήρια, που εξουσίαζαν μεγάλες εκτάσεις γης. Τα μοναστήρια έρχονταν δεύτερα σε κατοχή γης, ύστερα απ’ τους Τούρκους φεουδάρχες, ξεπερνώντας σε πλούτο τους Έλληνες προεστούς (κοτζαμπάσηδες). Από δωρεές πιστών, παραχωρήσεις γης από το κράτος αλλά και με αθέμιτα μέσα, όπως αναφέρει ο Κορδάτος, είχαν αποκτήσει απέραντες εκτάσεις γης, δάση, καρποφόρα δέντρα, μετόχια, γιδοπρόβατα και άλογα. Στα τσιφλίκια των μοναστηριών δούλευαν μοναχοί αλλά κυρίως δουλοπάροικοι (αγροτόδουλοι) ή και εργάτες γης με μεροκάματο.
Αλλά και η αντίληψη ότι η Εκκλησία αποτέλεσε τον πυρήνα της πνευματικής ανάπτυξης του Ελληνισμού είναι ασύστατη. Αν και οι πηγές δεν είναι σαφείς, σε επίπεδο στοιχειώδους εκπαίδευσης (γραφή, ανάγνωση, αρίθμηση), ιερείς και καλόγεροι, ως μόνοι σχετικά εγγράμματοι, στα χωριά ιδίως, εκτελούσαν χρέη διδασκάλου. Έτσι, δημιουργήθηκε αργότερα η αντίληψη του «κρυφού σχολειού», ενώ στην πραγματικότητα, η Υψηλή Πύλη, με κάποιες εξαιρέσεις, δεν εναντιώθηκε στην αναγέννηση των γραμμάτων. Ανάταση στην εκπαίδευση των Ελλήνων επέφεραν κυρίως οι ανώτερες σχολές που ιδρύθηκαν από τα τέλη του 17ου αιώνα ως το 1821, τις οποίες χρηματοδότησαν πλούσιοι αστοί έμποροι και όπου δίδαξαν επιφανείς εκπρόσωποι του Ελληνικού Διαφωτισμού.
Η αντιδραστική στάση του ανώτερου κλήρου δεν είναι μονοσήμαντη. Μεγάλο τμήμα του κατώτερου κλήρου μοιράστηκε αγώνα και θυσίες, δίνοντας δοξασμένους μάρτυρες όπως τον Αθανάσιο Διάκο και όχι μόνο.
